We then have these coders look at these tapes, four of them.	ამის შემდეგ, ჩანაწერები ნახეს სხვა ადამიანებმა,


They're blind to the hypothesis. They're blind to the conditions.	ამ ადამიანებს წარმოდგენა არ ქონდათ არც ექსპერიმენტის ჰიპოთეზაზე, არც პირობებზე.


They have no idea who's been posing in what pose, and they end up looking at these sets of tapes, and they say, "We want to hire these people," all the high-power posers.	არც ის იცოდნენ, რომელი მონაწილე რა პოზას იღებდა გასაუბრებამდე. ამ ადამიანებმა, მას შემდეგ, რაც ყველა ჩანაწერი ნახეს თქვეს ”აი ეს ხალხი გვინდა ჩვენ”-ო. და სწორედ ის მონაწილეები აირჩიეს, ვისაც მაღალი ძალაუფლების პოზა ჰქონდა მიღებული გასაუბრებამდე.


"We don't want to hire these people.	”ეს ხალხი არ გვინდა”-ო.


We also evaluate these people much more positively overall."	”ვინც შევარჩიეთ, ის ხალხი საერთოდ, ზოგადად უფრო მოგვეწონა”-ო.


But what's driving it?	რატომ მოხდა ასე? ეს სულაც არ აღმოჩნდა გასაუბრების შინაარსზე დამოკიდებული.


It's about the presence that they're bringing to the speech.	ეს განპირობებული იყო იმით, თუ რამდენად ჩართული იყო კანდიდატი თავისსავე საუბარში.


Because we rate them on all these variables related to competence, like, how well-structured is the speech?	ჩვეულებრივ კანდიდატი ფასდება ისეთი პარამეტრებით, როგორიცაა მისი ცოდნა. ან რამდენად მწყობრია


How good is it? What are their qualifications?	მისი მსჯელობა, ან კარგი მოსასმენია. როგორია მისი გამოცდილება.


No effect on those things. This is what's affected.	მაგრამ ეს ასპექტები არ იცვლება.


These kinds of things.	აი, რა იცვლება. ეს იცვლება. ადამიანები რეალურად ვლინდებიან.


They're bringing themselves.	ისინი პიროვნულად ვლინდებიან.


They bring their ideas, but as themselves, with no, you know, residue over them.	გამოთქვამენ საკუთარ, რეალურად საკუთარ აზრებს, ყოველგვარი ზეგავლენის გარეშე.


So this is what's driving the effect, or mediating the effect.	სწორედ ამას ეფუძნება, ეს განსაზღვრავს იმას, თუ როგორ აფასებენ მათ სხვები.


So when I tell people about this, that our bodies change our minds and our minds can change our behavior, and our behavior can change our outcomes, they say to me, "It feels fake." Right?	ამას, სხვა ადამიანებს, რომ ვეუბნები, რომ ჩვენი სხეულის ენა ჩვენს ცნობიერებას ცვლის, ჩვენი ცნობიერება - ჩვენს ქცევას, ხოლო ქცევა კი შედეგებს, ასეთ პასუხებს ვიღებ: ”არ ვიცი - რაღაც ხელოვნურია ამაში.” არა?


So I said, fake it till you make it.	მე ვეუბნები - შენც ითამაშე და გამოგივა.


It's not me.	მაგრამ ამაზე მეუბნებიან,


I don't want to get there and then still feel like a fraud.	”არ მინდა მივიდე გასაუბრებაზე და ხელოვნური ვიყო,


I don't want to feel like an impostor.	თავი მოვაჩვენო. ეს თითქოს ტყუილს გავს.


I don't want to get there only to feel like I'm not supposed to be here.	არ მინდა ვიყო იქ და ვიფიქრო, რომ სინამდვილეში, იქ ჩემი ადგილი არ არის.”


And that really resonated with me, because I want to tell you a little story about being an impostor and feeling like I'm not supposed to be here.	და ეს კი გულზე მომხვდა. ჩემზე ერთ პატარა ამბავს მოგიყვებით, როცა მეც ეს გრძნობა მქონდა, რომ თავს ვაჩვენებდი და იქ არ ვიყავი, სადაც მეკუთვნოდა ყოფნა.


When I was 19, I was in a really bad car accident.	როცა 19 წლის ვიყავი, მძიმე ავარიაში მოვყევი.


I was thrown out of a car, rolled several times.	მანქანიდან გადმოვვარდი, მიწაზე რამდენჯერმე გადავგორდი.


I was thrown from the car.	დარტყმის ძალამ მანქანიდან გადმომაგდო.


And I woke up in a head injury rehab ward, and I had been withdrawn from college, and I learned that my IQ had dropped by two standard deviations, which was very traumatic.	გონზე, რომ მოვედი თავის ტრავმით სარეაბილიტაციო დაწესებულებაში ვიწექი. კოლეჯი მივატოვე და აღმოვაჩინე, რომ ჩემი ინტელექტის ინდექსმა ორი სტანდარტული გადახრით იკლო, რაც ძალიან მძიმე იყო.


I knew my IQ because I had identified with being smart, and I had been called gifted as a child.	ჩემი ინტელექტის ინდექსი ყოველთვის ვიცოდი, იმიტომ, რომ ითვლებოდა, რომ ჭკვიანი ვიყავი, ნიჭიერ ბავშვად მივიჩნეოდი.


So I'm taken out of college, I keep trying to go back.	კოლეჯში აღარ ვიყავი, მე კი, ისევ იქ დაბრუნებას ვცდილობდი.


They say, "You're not going to finish college.	მეუბნებოდნენ, რომ კოლეჯს ვერ დავამთავრებდი.


Just, you know, there are other things for you to do, but that's not going to work out for you."	რამე სხვა საქმე უნდა მოიფიქრო შენთვის, კოლეჯში სწავლა აღარ გამოგივაო.


So I really struggled with this, and I have to say, having your identity taken from you, your core identity, and for me it was being smart, having that taken from you, there's nothing that leaves you feeling more powerless than that.	ჩემთვის ეს დიდი ბრძოლა იყო. მინდა გითხრათ, როცა ხელიდან გეცლება ის არსებითი, რასთანაც ასე აიგივებ თავს, და ჩემთვის ეს იყო ჭკუა და ნიჭიერება, როცა ეს გეცლება, ძალიან უმწეოდ გრძნობ თავს.


So I felt entirely powerless.	სრულიად უსუსურად ვგრძნობდი თავს. სულ ჩემს თავზე ვმუშაობდი.


I worked and worked, and I got lucky, and worked, and got lucky, and worked.	მიმართლებდა და ისევ ვმუშაობდი. და ისევ მიმართლებდა.


Eventually I graduated from college.	ასე კოლეჯიც დავამთავრე.


It took me four years longer than my peers, and I convinced someone, my angel advisor, Susan Fiske, to take me on, and so I ended up at Princeton, and I was like, I am not supposed to be here.	ამისთვის ოთხი წლით მეტი დამჭირდა, ვიდრე ჩემს კურსელებს. მერე ერთი ადამიანიც დავარწმუნე, ჩემი ანგელოზივით ხელმძღვანელი, სიუზან ფისკე და პრინსტონში აღმოვჩნდი. იქ კი ვიფიქრე, აქ ჩემი ადგილი არ არისთქო.


I am an impostor.	თვითმარქვია ვარ.


And the night before my first-year talk, and the first-year talk at Princeton is a 20-minute talk to 20 people.	და პირველი წლის დამასრულებელი გამოსვლის წინა ღამეს, წლის დამასრულებელი გამოსვლა 20 წუთიანია, გაითვალისწინეთ,


That's it.	20 კაციანი აუდიტორიის წინაშე. სულ ესაა.


I was so afraid of being found out the next day that I called her and said, "I'm quitting."	ისე შემეშინდა, რომ მამხილებდნენ, რომ დავურეკე სიუზანს და ვუთხარი, რომ აღარ ვაგრძელებდი სწავლას.


She was like, "You are not quitting, because I took a gamble on you, and you're staying.	მან მიპასუხა ”შენ ვერსად ვერ წახვალ, იმიტომ, რომ მე შენზე ფსონი დავდე, ამიტომ დარჩები.


You're going to stay, and this is what you're going to do.	დარჩები და აი, რას გააკეთებ.


You are going to fake it.	თავს მოაჩვენებ. შენ გამოხვალ, იმდენჯერ, რამდენჯერაც მოგთხოვენ.


You're just going to do it and do it and do it, even if you're terrified and just paralyzed and having an out-of-body experience, until you have this moment where you say, 'Oh my gosh, I'm doing it.	კიდევ, და კიდევ, და კიდევ სულ, რომ გული გისკდებოდეს, დამბლა დაგეცეს სხეული არ დაგემორჩილოს. იქამდე, სანამ არ დადგება მომენტი, როცა იტყვი ღმერთო!


Like, I have become this. I am actually doing this.'" So that's what I did.	გამომდის! ეს მე მართლა გამომდის, ბუნებრივად გამომდის. და მეც ასე მოვიქეცი.


Five years in grad school, a few years, you know, I'm at Northwestern, I moved to Harvard, I'm at Harvard, I'm not really thinking about it anymore, but for a long time I had been thinking, "Not supposed to be here."	ხუთი წელი უმაღლესში ვისწავლე, რამდენიმე წელი. მერე ნორსვესტერნში მოვხვდი. ჰარვარდში გადავედი. უკვე ჰარვარდში ვიყავი. აქ ამაზე უკვე აღარ ვფიქრობდი, მაგრამ მანამდე, დიდი ხანი მიტრიალებდა ეს აზრი თავში ”ჩემი ადგილი აქ არ არის. აქ ყოფნა არ მეკუთვნის.”


So at the end of my first year at Harvard, a student who had not talked in class the entire semester, who I had said, "Look, you've gotta participate or else you're going to fail," came into my office. I really didn't know her at all.	ჰარვარდში პირველი წლის დასასრულს, ერთი სტუდენტი, რომელიც, მთელი სემესტრი ჩუმად იჯდა აუდიტორიაში, და რომელსაც ვუთხარი, უნდა ჩაერთო, თორემ არაფერი გამოგივათქო, ჩემთან კაბინეტში შემოვიდა. აბსოლუტურად არ ვიცნობდი მას.


She came in totally defeated, and she said, "I'm not supposed to be here."	ძალიან დათრგუნული იყო და მითხრა, აქ ჩემი ადგილი არ არისო.


And that was the moment for me.	და ეს ის მომენტი იყო, როცა მე ორი რამ გავიაზრე.


One was that I realized, oh my gosh, I don't feel like that anymore.	პირველი, იმას მივხვდი, რომ, ღმერთო ჩემო, მე ეს განცდა აღარ მეუფლება.


I don't feel that anymore, but she does, and I get that feeling.	ხომ გესმით? მე ასე აღარ ვფიქრობ, მაგრამ ის - ფიქრობს, და მე მისი მესმის.


And the second was, she is supposed to be here!	ასევე გავიაზრე, რომ მისი ადგილი იქ იყო.


Like, she can fake it, she can become it.	მას შეუძლია, ითამაშოს, თავი მოაჩვენოს და ერთხელაც გამოუვა.


So I was like, "Yes, you are! You are supposed to be here!	ამიტომ ვუთხარი ”აქ არის შენი ადგილი. შენ გეკუთვნის აქ ყოფნა!”


And tomorrow you're going to fake it, you're going to make yourself powerful, and, you know -- (Applause) And you're going to go into the classroom, and you are going to give the best comment ever."	ხვალ, თავს ისე მოგვაჩვენებ, თითქოს შეგიძლია იგრძნობ, რომ ძალა გაქვს, და იცი რა? გამოგივა! (ისმის აპლოდისმენტები) (ისმის აპლოდისმენტები) ”შენ შემოხვალ აუდიტორიაში, და ყველაზე კარგ კომენტარს გააკეთებ, რაც გაგიკეთებია”


You know? And she gave the best comment ever, and people turned around and were like, oh my God, I didn't even notice her sitting there. (Laughter) She comes back to me months later, and I realized that she had not just faked it till she made it, she had actually faked it till she became it.	იცით? მართლაც გააკეთა ასეთი კომენტარი. აუდიტორიაში ხალხი შებრუნდა, რომ შეეხედათ, იმისთვის, რომელიც მანამდე არასოდეს შეუმჩნევიათ, იქ თუ იჯდა. (ისმი სიცილი) რამდენიმე თვის მერე, ეს სტუდენტი ისევ მოვიდა ჩემთან და მივხვდი, რომ მან, კი არა ითამაშა და ბოლოს კარგად გამოუვიდა, არამედ მან ითამაშა და ბოლოს გაიშინაგნა.


So she had changed.	ეს ადამიანი შეიცვალა.


And so I want to say to you, don't fake it till you make it.	ამიტომ მინდა გითხრათ, თამაშში ნუკი დახელოვნდებით,


Fake it till you become it.	ითამაშეთ, სანამ არ გაიშინაგნებთ.


Do it enough until you actually become it and internalize.	ხომ გესმით? იქამდე ეცადეთ, სანამ არ გაითავისებთ და ბუნებრივი არ გახდება.


The last thing I'm going to leave you with is this.	დაბოლოს, მინდა ვთქვა, რომ


Tiny tweaks can lead to big changes.	პატარა ბიძგებს დიდი ცვლილებების გამოწვევა შეუძლიათ.


So, this is two minutes.	სულ ეს ორი წუთი.


Two minutes, two minutes, two minutes.	ორი წუთი. ორი წუთი. ორი წუთი.


Before you go into the next stressful evaluative situation, for two minutes, try doing this, in the elevator, in a bathroom stall, at your desk behind closed doors.	სანამ მორიგ დაძაბულ, შემფასებლურ სიტუაციაში ამოყოფთ თავს, ორი წუთით, გააკეთეთ ეს. ლიფტში, საპირფარეშოში, თქვენს მაგიდასთან - მოფარებულ ადგილას.


That's what you want to do.	ეს გჭირდებათ.


Configure your brain to cope the best in that situation.	მომართეთ თქვენი გონება, რომ სიტუაციას თავი საუკეთესოდ გაართვას.


Get your testosterone up. Get your cortisol down.	აწიეთ თქვენი ტესტოსტერონის დონე.


Don't leave that situation feeling like, oh, I didn't show them who I am.	დაწიეთ კორტიზოლი. ნუ გამოხვალთ იმ შეგრძნებით, რომ თავი ვერ გამოავლინეთ.


Leave that situation feeling like, I really feel like I got to say who I am and show who I am.	გამოდით გრძნობით, რომ გამოავლინეთ თქვენი ნამდვილი სახე და შესაძლებლობები.


So I want to ask you first, you know, both to try power posing, and also I want to ask you to share the science, because this is simple.	თქვენ კი მინდა გთხოვოთ, ისიც, რომ თქვენ გამოიყენოთ ეს ხრიკი, და ისიც, რომ ეს ცოდნა სხვებს გაუზიაროთ.


I don't have ego involved in this. (Laughter) Give it away. Share it with people, because the people who can use it the most are the ones with no resources and no technology and no status and no power.	ეს მარტივია. და ჩემს ეგოს ემეტება. (ისმის სიცილი) გაეცით ეს ცოდნა. გაუზიარეთ სხვებს, იმიტომ, რომ ის ვისაც ეს ცოდნა ყველაზე მეტად გამოადგება, ის ხალხია ვისაც არც რესურსები აქვს, არც ტექნოლოგია, არც სტატუსი და არც ძალაუფლება.


Give it to them because they can do it in private.	მიეცით მათ ეს ცოდნა, რადგან ამის გაკეთება მათ დამოუკიდებლადაც შეუძლიათ.


They need their bodies, privacy and two minutes, and it can significantly change the outcomes of their life.	ამისთვის, მხოლოდ საკუთარი სხეული, სიმარტოვე და 2 წუთი დასჭირდებათ. და მათ შეუძლიათ საკუთარი ცხოვრება მნიშვნელოვნად შეცვალონ.


Thank you.	მადლობა.


(Applause)	(ისმის აპლოდისმენტები) (ისმის აპლოდისმენტები)


Hi. So, this chap here, he thinks he can tell you the future.	მოგესალმებით. ეს ახალგაზრდა ფიქრობს რომ შეუძლია მომავალი გამოიცნოს.


His name is Nostradamus, although here the Sun have made him look a little bit like Sean Connery. (Laughter) And like most of you, I suspect, I don't really believe that people can see into the future.	მისი სახელი ნოსტრადამუსია, თუმცა ცეცხლმა უფრო შონ კონერს დაამსგავსა. (სიცილი) და როგორც უმრავლეს თქვენგანს, მეც არ მჯერა ადამიანების, რომლებიც მომავალს ხედავენ


I don't believe in precognition, and every now and then, you hear that somebody has been able to predict something that happened in the future, and that's probably because it was a fluke, and we only hear about the flukes and about the freaks.	მაგრამ ხშირად გვესმის, რომ ვიღაცამ მოახერხა მომავლის წინასწრმეტყველება, რომელიც ალბათ უბრალო დამთხვევა იყო, და მართლაც, ტენდენციასავით მხოლოდ დამთხვევებისა და გამართლებების შესახებ ვიგებთ.


We don't hear about all the times that people got stuff wrong.	ჩვენამდე იშვიათად მოდის ხმა შეცდომებზე.


Now we expect that to happen with silly stories about precognition, but the problem is, we have exactly the same problem in academia and in medicine, and in this environment, it costs lives.	თუმცა ეს სულელური ისტორიები არაფერს ცვლის. საქმე ისაა, რომ ჩვენ იგივე პრობლემები გვაქვს აკადემიასა და მედიცინაში, სადაც შეცდომა სიცოცხლედ ფასობს.


So firstly, thinking just about precognition, as it turns out, just last year a researcher called Daryl Bem conducted a piece of research where he found evidence of precognitive powers in undergraduate students, and this was published in a peer-reviewed academic journal and most of the people who read this just said, "Okay, well, fair enough, but I think that's a fluke, that's a freak, because I know that if I did a study where I found no evidence that undergraduate students had precognitive powers, it probably wouldn't get published in a journal.	ეხლა ცოტა ისევ წინასწარმეტყველების შესახებ: გასულ წელს მკვლევარმა დერილ ბემმა დაკვირვების შედეგად იპოვა მტკიცებულება იმის შესახებ, რომ სტუდენტებს გააჩნიათ წინასწარმეტყველური შესაძლებლობები და ეს მოსაზრება ერთერთ აკადემიურ ჟურნალში იქნა დაბეჭდილი. თუმცა ეს ინფორმაცია ბევრისთვის ალბათ არაფრის მთქმელია, მაგრამ მე ამას დამთხვევას ვეძახი. საინტერესოა მე რომ საპირისპირო დამედგინა ანუ არანაირი ზებუნებრივი ძალების დამამტკიცებელი ფაქტი აღმომეჩინა ეს კვლევა ალბათ არც ერთ ჟურნალში გამოქვეყნდებოდა.


And in fact, we know that that's true, because several different groups of research scientists tried to replicate the findings of this precognition study, and when they submitted it to the exact same journal, the journal said, "No, we're not interested in publishing replication. We're not interested in your negative data."	და ეს სიმართლეა, რადგან იმის მერე რამდენიმე დამოუკიდებელმა სამეცნიერო ჯგუფმა გაიმეორა ექსპერიმენტი ექსტრასენსობის აღმოსაჩენად და როდესაც უარყოფითი შედეგებით მიადგნენ იმავე ჟურნალს გამოსაქვეყნებლად პასუხად სასტიკი უარი მიიღეს, რადგან უარყოფითი შედეგი არ მიიჩნიეს საინტერესოდ.


So this is already evidence of how, in the academic literature, we will see a biased sample of the true picture of all of the scientific studies that have been conducted.	ეს უკვე ფაქტია, რომ აკადემიურ ლიტერატურაში ვხვდებით სახეშეცვლილ და არაობიექტურ სურათს ყველა იმ სამეცნიერო კვლევების შედეგებისა, რაც კი ჩატარებულა.


But it doesn't just happen in the dry academic field of psychology.	არ იფიქროთ რომ ეს ტენდენცია მხოლოდ ფსიქოლოგიის სფეროს უკავშირდება.


It also happens in, for example, cancer research.	იგივე მაგალითები გვაქვს თუნდაც სიმსივნის თემატიკაში.


So in March, 2012, just one month ago, some researchers reported in the journal Nature how they had tried to replicate 53 different basic science studies looking at potential treatment targets in cancer, and out of those 53 studies, they were only able to successfully replicate six.	2012 წლის მარტში ზოგმა მკვლევარმა მიმართა ინფორმაციით ჟურნალ "Nature" თუ როგორ გაიმეორეს 53 განსხვავებული კვლევა სიმსივნის პოტენციურ მკურნალობასთან დაკავშირებით. მათ 53-დან დადებითი შედეგი მხოლოდ 6 შემთხვევაში მიიღეს.


Forty-seven out of those 53 were unreplicable.	47 კი უარყოფითი აღმოჩნდა.


And they say in their discussion that this is very likely because freaks get published.	და ეს შედეგი იმით განმარტეს, რომ არაობიექტური ინფორმაცია იბეჭდება.


People will do lots and lots and lots of different studies, and the occasions when it works they will publish, and the ones where it doesn't work they won't.	ხალხი მრავალ განსხვავებულ კვლევას ატარებს და ხანდახან უმართლებთ , რომელსაც აქვეყნებენ კიდეც და ყველა სხვა წარუმატებელ შემთხვევას უგულებელყოფენ.


And their first recommendation of how to fix this problem, because it is a problem, because it sends us all down blind alleys, their first recommendation of how to fix this problem is to make it easier to publish negative results in science, and to change the incentives so that scientists are encouraged to post more of their negative results in public.	რეკომენდაცია თუ როგორ გამოვასწოროთ ეს პრობლემა, რომელიც ასე გვაბრმავებს, მდგომარეობს იმაში, რომ გაადვილდეს უარყოფითი შედეგების მქონე ექსპერიმენტების გამოქვეყნება და შეიცვალოს ტენდენცია, რომ მეცნიერებმაც უფრო გაბედულად ბეჭდონ უარყოფითი შედეგები.


But it doesn't just happen in the very dry world of preclinical basic science cancer research.	თუმცა ასეთი მიდგომა არ გვხვდება იშვიათად ან მხოლოდ სიმსივნესთან დაკავშირებით.


It also happens in the very real, flesh and blood of academic medicine. So in 1980, some researchers did a study on a drug called lorcainide, and this was an anti-arrhythmic drug, a drug that suppresses abnormal heart rhythms, and the idea was, after people have had a heart attack, they're quite likely to have abnormal heart rhythms, so if we give them a drug that suppresses abnormal heart rhythms, this will increase the chances of them surviving.	მსგავსი ფორმატით ხელმძღვანელობს თანამედროვე აკადემიური მედიცინა. 1980 წელს მკვლევარებმა შეისწავლეს ანტიარითმიული წამალი "ლორკაიდინი", რომელიც ბლოკავს გულის აბნორმალურ რითმებს. იდეა ის იყო , რომ გულის ინფარქტის შემდეგ დიდი ალბათობაა რომ განვითარდეს გულის რითმის დარღვევები. შესაბამისად თუ ჩვენ ამ პროცესს ხელს შევუშლით ანტიარითმიული მედიკამენტით, ამით მათი გადარჩენის შანსს გავზრდით.


Early on its development, they did a very small trial, just under a hundred patients.	პირველად ჩატარდა მცირე მასშტაბის კვლევა, დაახლოებით 100 ადამინზე ნაკლები პაციენტით.


Fifty patients got lorcainide, and of those patients, 10 died.	მათგან 50 იღებდა ლორკაიდინს, აქედან 10 გარდაიცვალა.


Another 50 patients got a dummy placebo sugar pill with no active ingredient, and only one of them died.	დარჩენილი 50 პაციენტი იყო პლაცებოზე და მათ შორის მხოლოდ ერთის გამოსავალს წარმოდგენდა სიკვდილი.


So they rightly regarded this drug as a failure, and its commercial development was stopped, and because its commercial development was stopped, this trial was never published.	ასე რომ წამალი გამოუსადეგარი აღმოჩნდა. შედეგად შეწყდა მისი პროდუქცია და ამის გამო ზემოთ ხსენებული კვლევა არასოდეს გამოქვეყნებულა.


Unfortunately, over the course of the next five, 10 years, other companies had the same idea about drugs that would prevent arrhythmias in people who have had heart attacks.	სამწუხაროდ, შემდგომი 5-10 წლის განმალობში გრძელდებოდა შეუმოწმებელი ანტიარითმიული საშუალებებით პოსტინფარქტული პაციენტების მკურნალობა.


These drugs were brought to market. They were prescribed very widely because heart attacks are a very common thing, and it took so long for us to find out that these drugs also caused an increased rate of death that before we detected that safety signal, over 100,000 people died unnecessarily in America from the prescription of anti-arrhythmic drugs.	ისინი ხელმისაწვდომი იყო ნებისმიერ აფთიაქში და ფართოდ გამოიყენებოდა გულის ინფარქტის მაღალი ინსიდენსის გამო და დიდი დრო დასჭირდა იმის დადგენას,რომ ეს მედიკამენტებიც ზრდიან სიკვდილიანობის რისკს. მაგრამ სანამ ამას დავამტკიცებდით 100,000-ზე მეტი ადმიანი გარდაიცვალა ამერიკაში ანტიარითმიული პრეპარატების უყურადღებო გამოყენების გამო.


Now actually, in 1993, the researchers who did that 1980 study, that early study, published a mea culpa, an apology to the scientific community, in which they said, "When we carried out our study in 1980, we thought that the increased death rate that occurred in the lorcainide group was an effect of chance."	მოგვიანებით, 1993 წელს მეცნიერმა, რომელმაც ჩაატარა 1980 წლის კვლევა განუცხადა საზოგადოებას რომ ექსპერიმენტის უარყოფითი შედეგები რომლებიც მიუთითებდნენ ანტიარითმიული საშუალების არაეფექტურობას, შეიძლება შემთხვევითი ყოფილიყო.


The development of lorcainide was abandoned for commercial reasons, and this study was never published; it's now a good example of publication bias.	მიუხედავად იმისა რომ წამლის განვითარება შეწყდა, კვლევის შედეგები არასდროს დაბეჭდილა. ეს კარგი მაგალითია პუბლიკაციური მანევრისა,


That's the technical term for the phenomenon where unflattering data gets lost, gets unpublished, is left missing in action, and they say the results described here "might have provided an early warning of trouble ahead."	რაც ტექნიკური სახელია ფენომენისა, როდესაც ჭეშმარიტი ინფორმაცია იკარგება, რჩება გამოუქვეყნებელი, რასაც ჩვენ შემთხვევაში წინასწარი გამაფრთხილებლის როლი შეიძლება ეთამაშა.


Now these are stories from basic science.	აქ მონათხრობი ისტორიები მოძველებულია,


These are stories from 20, 30 years ago.	სადღაც 20-30 წლის წინანდელი.


The academic publishing environment is very different now.	დღესდღეობით პუბლიკაციური გარემო სახეცვლილია.


There are academic journals like "Trials," the open access journal, which will publish any trial conducted in humans regardless of whether it has a positive or a negative result.	არსებობს სპეციალური ჟურნალი "Trials", რომელიც აქვეყნებს ნებისმიერ კვლევას ჩატარებულს ადამიანებზე მათი შედეგის და მიუხედავად.


But this problem of negative results that go missing in action is still very prevalent. In fact it's so prevalent that it cuts to the core of evidence-based medicine.	მაგრამ პრობლემამაც იცვალა სახე და იმდენად ხშირ მოვლენად იქცა რომ მტკიცებითი მედიცინის ერთერთ ბირთვდაც კი მოგვევლინა.


So this is a drug called reboxetine, and this is a drug that I myself have prescribed. It's an antidepressant.	არის ასეთი წამალი "რებოქსეტინი', რომელსაც მეც ხშირდ ვუნიშნავდი პაციენტებს.


And I'm a very nerdy doctor, so I read all of the studies that I could on this drug. I read the one study that was published that showed that reboxetine was better than placebo, and I read the other three studies that were published that showed that reboxetine was just as good as any other antidepressant, and because this patient hadn't done well on those other antidepressants, I thought, well, reboxetine is just as good. It's one to try.	ის ანტიდეპრესანტია. მე როგორც წიგნის ჭიას, მიყვარს ყველანაირი ინფორმციის თავმოყრა წამლის შესახებ. წავიკითხე ერთი სტატია, სადაც ეწერა რომ რებოქსეტინი უკეთესი იყო პლაცებოზე, და კიდევ სამი, სადაც ამტკიცებდნენ რომ ის იმავე ეფექტურობით ხასიათდებოდა, როგორც სხვა ანტიდეპრესანტები. და რადგან ეს სხვა ანტიდეპრესანტები არაეფექტური იყო ჩემი პაციენტის შემთხვევაში, გადავწყვიტე "რებოქსეტინი" გამომეყენებინა.


But it turned out that I was misled. In fact, seven trials were conducted comparing reboxetine against a dummy placebo sugar pill. One of them was positive and that was published, but six of them were negative and they were left unpublished.	მაგრამ აღმოჩნდა რომ მომატყუეს. სინამდვილეში შვიდი რანდომიზირებული კვლევა ჩატარდა "რებოქსეტინისა" და პლაცებო ეფექტის შესადარებლად. მათ შორის ერთი დადებითი იყო, რომელიც გამოქვეყნდა, და დანარჩენი ექვსი უარყოფითი - არა.


Three trials were published comparing reboxetine against other antidepressants in which reboxetine was just as good, and they were published, but three times as many patients' worth of data was collected which showed that reboxetine was worse than those other treatments, and those trials were not published.	სამი ცდის შედეგები დაიბეჭდა, სადაც "რებოქსენტინმა" ანალოგიური შედეგი აჩვენა სხვა ანტიდეპრესანტებთან შედარებით და აბა გამოიცანით - სამივე გამქვეყნდა, მაშინ როდესაც სამჯერ მეტი ინფორმაცია დაგროვდა იმის დამადასტურებლად, რომ რებოქსეტინი ნაკლებად ეფექტური იყო ვიდრე სხვა მედიკამენტები, თუმცა ეს არ გამოუქვეყნებიათ.


I felt misled.	მე მომატყუეს!


Now you might say, well, that's an extremely unusual example, and I wouldn't want to be guilty of the same kind of cherry-picking and selective referencing that I'm accusing other people of.	თქვენ შეგიძლიათ ეს იშვიათ მოვლენად მიიჩნიოთ, თუმცა მე არ მინდა ვიქცე დამნაშავედ მსგავსი არასწორი შერჩევის მექანიზმის გამო. დამნაშავე ის ხალხია ვინც ამას მირჩევს.


But it turns out that this phenomenon of publication bias has actually been very, very well studied.	მაგრამ იმედი უნდა გაგიცრუოთ - პუბლიკაციური მანევრი უკვე კარგად აპრობირებული მეთოდია.


So here is one example of how you approach it.	უფრო მარტივად ეხლა აგიხსნით.


The classic model is, you get a bunch of studies where you know that they've been conducted and completed, and then you go and see if they've been published anywhere in the academic literature. So this took all of the trials that had ever been conducted on antidepressants that were approved over a 15-year period by the FDA.	კლასიკური მოდელი ასეთია: შენ გაქვს უამრავი დამუშავებული და დასრულებული კვლევა, შემდეგ მიდიხარ და ამოწმებ თუ გამოქვეყნდა რომელიმე აკადემიურ ლიტერატურაში. აღსანიშნავია რომ ყურადღებაში მიღებულ იქნა მხოლოდ ის კვლევები, რომლებიც FDA-ს მიერ იქნა განხილული.


They took all of the trials which were submitted to the FDA as part of the approval package.	საქმე ისაა რომ ეს არ წარმოადგენს კვლევების სრულ რაოდენობას


So that's not all of the trials that were ever conducted on these drugs, because we can never know if we have those, but it is the ones that were conducted in order to get the marketing authorization.	რადგან ყველა მეცნიერი არ მიმართავს FDA-ს თუ მას არ სჭირდება მარკეტინგული ავტორიზაცია რაც არც ისე დიდი ნაწილია კვლევებისა.


And then they went to see if these trials had been published in the peer-reviewed academic literature. And this is what they found.	შემდეგ კი შემოწმდა გამოქვეყნდა თუ არა ყველა ნაშრომი ლიტერატურაში და აი რა აღმოაჩინეს.


It was pretty much a 50-50 split. Half of these trials were positive, half of them were negative, in reality.	სინამდვილეში პასუხი 50:50 იყო. ანუ ნახევარი დადებითი შედეგით, ნახევარიც-უარყოფითი.


But when they went to look for these trials in the peer-reviewed academic literature, what they found was a very different picture.	მაგრამ როდესაც გამოქვეყნებული ლიტერატურა გადაამოწმეს სახეზე განსხვავებული სურათი დახვდათ.


Only three of the negative trials were published, but all but one of the positive trials were published.	უარყოფითი ნახევრიდან მხოლოდ სამი იყო გამოქვეყნებული, დადებითიდან კი ყველა გარდა ერთისა.


Now if we just flick back and forth between those two, you can see what a staggering difference there was between reality and what doctors, patients, commissioners of health services, and academics were able to see in the peer-reviewed academic literature.	და თუ შევადარებთ ფაქტობრივ რეალობას ნაბეჭდთან, სხვაობა აღმაშფოთებელი იქნება. ამ გზით დამახინჯებული რეალობა გადაეცემა ექიმებს, ექიმებიდან კი პაციენტებს, რაც მათ ჯანმრთელობაზე აისახება.


We were misled, and this is a systematic flaw in the core of medicine.	ჩვენ მოგვატყუეს და ეს სისტემა მტკიცებითი მედიცინის ბირთვს წრმოადგენს.


In fact, there have been so many studies conducted on publication bias now, over a hundred, that they've been collected in a systematic review, published in 2010, that took every single study on publication bias that they could find.	დღესდღეობით ეს უკვე საიდუმლო აღარაა. უამრავი სტატია დაიბეჭდა პუბლიკაციურ მანევრზე. 2010 წელს გამოქვეყნდა ასეთი სტატიების ნაკრები. ეს სენია, რომელიც


Publication bias affects every field of medicine.	მედიცინის ყველა სფეროს მოედო.


About half of all trials, on average, go missing in action, and we know that positive findings are around twice as likely to be published as negative findings.	საშუალოდ კვლევათა ნახევარი იკარგება, და უკვე ვიცით რომ ცდები დადებითი შედეგებით უფრო აქტიურად იბეჭდება, ვიდრე უარყოფითი.


This is a cancer at the core of evidence-based medicine.	ეს არის მტკიცებითი მედიცინის სიმსივნე.


If I flipped a coin 100 times but then withheld the results from you from half of those tosses, I could make it look as if I had a coin that always came up heads.	თუ მე მონეტას 100-ჯერ ავაგდებ და დაგიმალავ შედეგებს, შემიძლია ისეც მოგაჩვენო, რომ სულ ერთი მხარე ამოდიოდა.


But that wouldn't mean that I had a two-headed coin.	მაგრამ ეს იმას არ ნიშნავს რომ მონეტას მხოლოდ ერთი მხარე აქვს.


That would mean that I was a chancer and you were an idiot for letting me get away with it. (Laughter) But this is exactly what we blindly tolerate in the whole of evidence-based medicine.	უფრო იმას ნიშნავს რომ მიმართლებდა და შენც იდიოტი ხარ რომ თავი გაისულელე (სიცილი). ეს სწორედ ის არის რისიც ბრმად გვჯერა მთელ მტკიცებით მედიცინაში.


And to me, this is research misconduct.	ჩემთვის ეს თაღლითობაა.


If I conducted one study and I withheld half of the data points from that one study, you would rightly accuse me, essentially, of research fraud.	თუ მე ვატარებ კვლევას და შედეგების ნახევარს ვმალავ, მართალი იქნები თუ ტყუილში დამადანაშაულებ.


And yet, for some reason, if somebody conducts 10 studies but only publishes the five that give the result that they want, we don't consider that to be research misconduct.	და მაინც, როდესაც ვიღაც 10 კვლევიდან მარტო იმ 5 აქვეყნებს რომელიც მისთვის სასურველ შედეგს იძლევა, ჩვენ ხმას არ ვიღებთ.


And when that responsibility is diffused between a whole network of researchers, academics, industry sponsors, journal editors, for some reason we find it more acceptable, but the effect on patients is damning.	და როდესაც ეს პასუხისმგებლობა გადანაწილებულია მთელ ჯგუფზე : მკვლევარებზე, აკადემიკოსებზე, ექიმებზე, სპონსორებსა თუ ჟურნალის რედაქტორებზე, ჩვენთვისც უფრო მისაღები ხდება შეცდომები, თუმცა ამ იგნორირებას პაციენტებზე გამანადგურებელი შედეგი აქვს.


And this is happening right now, today.	და ეს ხდება ახლა, დღეს.


This is a drug called Tamiflu. Tamiflu is a drug which governments around the world have spent billions and billions of dollars on stockpiling, and we've stockpiled Tamiflu in panic, in the belief that it will reduce the rate of complications of influenza.	არის ასეთი წამალი - "ტამიფლუ". "ტამიფლუ" ის წამალია რომლის მარაგის შესაქმნელად დაიხარჯა მილიარდობით დოლარი სხვადასხვა მთავრობების მიერ მსოფლიო მასშტაბით იმ იმედით, რომ "ტამიფლუ" შეამცირებდა ვირუსულ გართულებებს.


Complications is a medical euphemism for pneumonia and death. (Laughter) Now when the Cochrane systematic reviewers were trying to collect together all of the data from all of the trials that had ever been conducted on whether Tamiflu actually did this or not, they found that several of those trials were unpublished.	გართულება ეს სამედიცინო ტერმინია პნევმონიის და სიკვდილის აღსანიშნავად. (სიცილი) და როდესაც კოხრეინის სისტემატიური მიმოხილვა გაეცნო ყველა მონაცემს რაც არსებობდა "ტამიფლუს" კვლევების შესახებ, აღმოჩნდა რომ რამდენიმე მათგანი არ გამოქვეყნებულა


The results were unavailable to them.	და პასუხებიც უცნობი იყო.


And when they started obtaining the writeups of those trials through various different means, through Freedom of Information Act requests, through harassing various different organizations, what they found was inconsistent.	და როდესაც მათ ამ მიჩქმალული ინფორმაციის ძიება დაიწყეს სხვადასხვა გზებით, პირველი რაც შეამჩნიეს იყო შეუსაბამობა რეალურსა და ნაბეჭდს შორის.


And when they tried to get a hold of the clinical study reports, the 10,000-page long documents that have the best possible rendition of the information, they were told they weren't allowed to have them.	და როდესაც მოინდომეს ამ 10 000 გვერდიანი დიკუმენტის მოპოვება როგორც საუკეთესო ნივთმტკიცებისა მათ უარი განუცხადეს ინფორმაციის გასაჯაროებაზე.


And if you want to read the full correspondence and the excuses and the explanations given by the drug company, you can see that written up in this week's edition of PLOS Medicine.	და თუ გსურთ სრული სტატიის წაკითხვა აღნიშნულ ფაქტთან დაკავშირებით შეგიძლიათ გაეცნოთ ერთერთი ჟურნალის ამ კვირის გამოშვებას(თარიღის გამო არაფერ შუაშია)


And the most staggering thing of all of this, to me, is that not only is this a problem, not only do we recognize that this is a problem, but we've had to suffer fake fixes.	ყველაზე შემაშფოთებელი კი ის არის რომ არა მარტო პრობლემა განაგრძობს არსებობას არმედ მასთან ერთად უეფექტო გადაჭრის გზებიც.


We've had people pretend that this is a problem that's been fixed.	არსებობს ხალხი რომლისთვისც ეს პრობლემა მოგვარებულია:


First of all, we had trials registers, and everybody said, oh, it's okay. We'll get everyone to register their trials, they'll post the protocol, they'll say what they're going to do before they do it, and then afterwards we'll be able to check and see if all the trials which have been conducted and completed have been published.	მათი აზრით კვლევების რეგისტრაციული მონაცემების, სადაც ასახულია მოკლე ინფორმაცია თუ რა მიზანს ისახავს ესა თუ ის ექსპერიმენტი, შედარებით გამოქვეყნებულ მასალასთან შესაძებელია დაადგინო რომელი კვლევა დაიჩრდილა.


But people didn't bother to use those registers.	მაგრამ მეცნიერთა უმრავლესობა არც არეგისტრირებს ნაშრომს.


And so then the International Committee of Medical Journal Editors came along, and they said, oh, well, we will hold the line.	ამაზე პასუხად სამედიცინო ჟურნალების რედაქტორებმა განაცხადეს რომ არ დაიბეჭდებოდა არცერთი სტატია,


We won't publish any journals, we won't publish any trials, unless they've been registered before they began.	რომლის შესაბამის კვლევას რეგისტრაცია არ ექნებოდა გავლილი.


But they didn't hold the line. In 2008, a study was conducted which showed that half of all of trials published by journals edited by members of the ICMJE weren't properly registered, and a quarter of them weren't registered at all.	თუმცა მათ არ შეასრულეს ნათქვამი. 2008 წელს ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ გამოქვეყნებული კვლევების ნახევარს ნორმალურად არც კი ქონდა გავლილი რეგისტრაცია, ხოლო მეოთხედს კი საერთოდაც არა.


And then finally, the FDA Amendment Act was passed a couple of years ago saying that everybody who conducts a trial must post the results of that trial within one year.	და ბოლოს, FDA განაცხადა რომ ჩატარებული კვლევა უნდა გამოქვეყნდეს მაქსიმუმ ერთი წლის ვადის ფარგლებში.


And in the BMJ, in the first edition of January, 2012, you can see a study which looks to see if people kept to that ruling, and it turns out that only one in five have done so.	და თუ გადავხედავთ სტატიებს სამედიცინო ჟურნალებში, თითქოს ყველაფერი წესრიგშია ამ მხრივ, სინამდვილეში კი ხუთიდან მხოლოლოდ ერთი აკმაყოფილებს ამ კრიტერიუმს.


This is a disaster.	ეს კატასტროფაა.


We cannot know the true effects of the medicines that we prescribe if we do not have access to all of the information.	ჩვენ არ შეგვიძლია განვსაზღვროთ წამლის ჭეშმარიტი ეფექტი, სანამ ინფორმაციის ნაწილი დაფარულია.


And this is not a difficult problem to fix.	და ამ პრობლემის გამოსწორება არც ისე რთულია.


We need to force people to publish all trials conducted in humans, including the older trials, because the FDA Amendment Act only asks that you publish the trials conducted after 2008, and I don't know what world it is in which we're only practicing medicine on the basis of trials that completed in the past two years.	უნდა ვაიძულოთ ხალხი რომ გამოაქვეყნოს ყველა კვლევის შედეგი, რაც კი ადამიანზე ჩატარებულა, თუნდაც ძველი, მიუხედავად იმისა რომ FDA განსხვავებულ სტანდარტს აწესებს. რადგან მე არ ვიცი სამყარო, სადაც მკურნალობის მეთოდს მხოლოდ გასული ორი წლის მონაცემების საფუძველზე იმუშავებდნენ.


We need to publish all trials in humans, including the older trials, for all drugs in current use, and you need to tell everyone you know that this is a problem and that it has not been fixed.	კიდევ ერთხელ ვიტყვი რომ უნდა გამოქვეყნდეს ყველა კვლევის შედეგი იმ მედიკამენტებზე, რომლებიც ეხლა ხმარებაშია, და თქვენც უნდა მოითხოვოთ ეს, რამეთუ ეს პრობლემაა, რომელიც ისევ აქტუალურია.


Thank you very much. (Applause) (Applause)	დიდი მადლობა. (აპლოდისმენტები) (აპლოდისმენტები)


Now, have any of y'all ever looked up this word?	ოდესმე რომელმე თქვენგანს ეს სიტყვა გიძებნიათ?


You know, in a dictionary? (Laughter) Yeah, that's what I thought.	ლექსიკონში, რა თქმა უნდა (სიცილი). სწორედ ასეთ პასუხს ველოდი.


How about this word?	ამ სიტყვაზე რას იტყვით?


Here, I'll show it to you.	აი, ახლავე გაჩვენებთ.


Lexicography: the practice of compiling dictionaries.	ლექსიკოგრაფია: ლექსიკონების შედგენის პრაქტიკა.


Notice -- we're very specific -- that word "compile."	ყურადღება მიაქციეთ ამ სიტყვას "შედგენა" რადგან ის ძალიან ზუსტია.


The dictionary is not carved out of a piece of granite, out of a lump of rock. It's made up of lots of little bits.	ლექსიკონი გრანიტის ნაჭრიდან არაა ჩამოჭრილი, არც კლდის ლოდიდან. ის ბევრი მცირე ნაწილისგან შედგება.


It's little discrete -- that's spelled D-I-S-C-R-E-T-E -- bits.	ეს არის პატარა დისკრეტული... ასე იწერება: დ-ი-ს-კ-რ-ე-ტ-უ-ლ-ი... ნაწილებია


Now one of the perks of being a lexicographer -- besides getting to come to TED -- is that you get to say really fun words, like lexicographical.	და ეს ნაწილები არის სიტყვები. ლექსოკოგრაფის ერთ-ერთი დადებითი მხარე... გარდა იმისა, რომ TED-ში მოსვლა შეგიძლია... ისაა, რომ სახალისო სიტყვების თქმა გიწევს. მაგალითად, როგორიცაა ლექსიკოგრაფული.


Lexicographical has this great pattern: it's called a double dactyl. And just by saying double dactyl, I've sent the geek needle all the way into the red. (Laughter) (Applause) But "lexicographical" is the same pattern as "higgledy-piggledy."	ამ სიტყვას(lexicographical) თავისებური სტრუქტურა აქვს: მას ორმაგ დაქტილს უწოდებენ. ორმაგი დაქტილის ხსენებით, უკვე ტვინიკოსობის ზღვარს გადავაჭარბე (სიცილი) (აპლოდისმენტები) "lexicographical"-ს იგივე სტრუქტურა აქვს, რაც "higgledy-piggledy"-ს


Right? It's a fun word to say, and I get to say it a lot.	არა? სასაცილო სიტყვაა და მე მისი თქმა ბევრჯერ მიწევს.


Now, one of the non-perks of being a lexicographer is that people don't usually have a kind of warm, fuzzy, snuggly image of the dictionary.	თუმცა, ლექსიკოგრაფობის უარყიფითი მხარე ისაა, რომ ჩვეულებრივ, ხალხი ლექსიკონს როგორც თბილს, რბილს და საყვარელს არ უყურებს.


Right? Nobody hugs their dictionaries.	მეთანხმებით? საკუთარ ლექსიკონებს გულში არავინ იხუტებს.


But what people really often think about the dictionary is, they think more like this.	ძირითადად ხალხი ლექსიკონს დაახლოებით ასეთად აღიქვამს.


Just to let you know, I do not have a lexicographical whistle.	და ისე, უბრალოდ, რომ იცოდეთ, მე ლექსიკოგრაფული სასტვენი არ მაქვს,


But people think that my job is to let the good words make that difficult left-hand turn into the dictionary, and keep the bad words out.	მაგრამ ხალხს მიაჩნია, რომ ჩემი საქმე "კარგი" სიტყვების ლექსიკონის რთულად მოსაპოვებელ მარცხენა მხარეს მოთავსება და "ცუდი" სიტყვების მისგან ამოშლაა.


But the thing is, I don't want to be a traffic cop.	თუმცა საქმე იმაშია, რომ სულაც არ მინდა საგზაო პოლიციელის როლში ყოფნა.


For one thing, I just do not do uniforms.	პირველ რიგში იმიტომ, რომ უნიფორმები არ მიყვარს.


And for another, deciding what words are good and what words are bad is actually not very easy.	და მეორე, განასხვავო კარგი და ცუდი სიტყვები, მარტივი საქმე სულაც არაა.


And it's not very fun. And when parts of your job are not easy or fun, you kind of look for an excuse not to do them.	არც სახალისო და მაშინ, როცა თქვენი საქმე არც მარტივია და არც სახალისო, მიზეზების ძებნას იწყებთ, რომ არ შეასრულოთ.


So if I had to think of some kind of occupation as a metaphor for my work, I would much rather be a fisherman.	ამიტომ, თუკი ჩემს პროფესიას, მეტაფორულად მეთევზეობას შევადარებდი.


I want to throw my big net into the deep, blue ocean of English and see what marvelous creatures I can drag up from the bottom.	მინდა ჩემი დიდი ბადე, ინგლისურის ლურჯ, ღრმა ოკეანეში გადავისროლო და ვნახო რა საოცარი ქმნილებების ამოვიყვანას შევძლებ ფსკერიდან.


But why do people want me to direct traffic, when I would much rather go fishing?	რატომ უნდა ხალხს, რომ მოძრაობა ვაკონტროლო, როცა მე თევზაობა მირჩევნია?


Well, I blame the Queen.	აი, ამაში დედოფალს ვადანაშაულებ.


Why do I blame the Queen?	რატომ ვადანაშაულებ დედოფალს?


Well, first of all, I blame the Queen because it's funny.	პირველ რიგში იმიტომ, რომ ეს სასაცილოა


But secondly, I blame the Queen because dictionaries have really not changed.	მეორე მხრივ კი - იმიტომ, რომ ლექსიკონები პრინციპში არ შეცვლილა.


Our idea of what a dictionary is has not changed since her reign.	ჩვენი წარმოდგენა ლექსიკონის შესახებ, მისი მეფობის შემდეგ არ შეცვლილა.


The only thing that Queen Victoria would not be amused by in modern dictionaries is our inclusion of the F-word, which has happened in American dictionaries since 1965.	ერთადერეთი რამ, რაც დედოფალ ვიქტორიას თანამდეროვე ლექსიკონებში არ მოეწონებოდა "fuck" სიტყვის დამატებაა, რომელიც ამერიკულ ლექსიკონებს 1965 წლიდან დაემატა.


So, there's this guy, right? Victorian era.	აი, ეს ადამიანი, ვიქტორიანული ეპოქა.


James Murray, first editor of the Oxford English Dictionary.	ჯეიმს მიურეი, ოქსფორდის ინგლისური ენის ლექსიკონის პირველი რედაქტორი.


I do not have that hat. I wish I had that hat.	ასეთი ქუდი არ მაქვს, ისე არ დავიწუნებდი.


So he's really responsible for a lot of what we consider modern in dictionaries today.	სწორედ ეს ადამიანია პასუხისმგებელი იმაზე, რასაც ჩვენ თანამედროვე ლექსიკონს ვუწოდებთ.


When a guy who looks like that, in that hat, is the face of modernity, you have a problem.	როცა ადამიანი ასეთი ჩაცმულობითა და ქუდით, თანამედროვეობის სახეს წარმოადგენს, ეს ნიშნავს, რომ პრობლემა გვაქვს.


And so, James Murray could get a job on any dictionary today.	ანუ დღეს ჯეიმს მიურეი თავისუფლად შეძლებდა ნებისმიერ ლექსიკონზე მუშაობას,


There'd be virtually no learning curve.	რადგან მას შემდეგ არც არაფერი გვისწავლია.


And of course, a few of us are saying: okay, computers!	და რა თქმა უნდა, ზოგი ჩვენგანი იტყვის: კომპიუტერები!


Computers! What about computers?	კომპიუტერები!


The thing about computers is, I love computers.	რას იტყვით კომპიუტერებზე? მე თუ მკითხავთ, მე მიყვარს კომპიუტერები.


I mean, I'm a huge geek, I love computers.	ძალიან კარგად ვფლობ მათ და მიყვარს ისინი.


I would go on a hunger strike before I let them take away Google Book Search from me.	შიმშილობასაც კი დავიწყებდი, თუ ვინმე გუგლ-წიგნების ძიების წართმევას შეეცდებოდა.


But computers don't do much else other than speed up the process of compiling dictionaries.	თუმცა კომპიუტერები მხოლოდ და მხოლოდ აჩქარებენ ლექსიკონების შექმნის პროცესს,


They don't change the end result.	მეტი არაფერი. ისინი საბოლოო შედეგს ვერ ცვლიან,


Because what a dictionary is, is it's Victorian design merged with a little bit of modern propulsion.	რადგანაც დღევანდელი ლექსიკონები, ვიქტორიანული დიზაინის და მცირეოდენი თანამედროვე ელემენტების გაერთიანებაა.


It's steampunk. What we have is an electric velocipede.	იგი მოძველებული ორთქლის მანქანასავითაა.


You know, we have Victorian design with an engine on it. That's all!	ხელში ელექტრონული ველოსიპედი შეგვრჩა. მიმიხვდით, ვიქტორიანული დიზაინი გვაქვს, მასზე დამაგრებული ძრავით.


The design has not changed.	სულ ესაა? დიზაინი არ შეცვლილა.


And OK, what about online dictionaries, right?	კარგი, რას იტყვით ონლაინ ლექსიკონებზე?


Online dictionaries must be different.	ონლაინ ლექსიკონები ალბათ სხვაგვარია. ეს ოქსფორდის ინგლისური ენის ლექსიკონია, ონლაინ ლექსიკონებში ერთ-ერთი საუკეთესო.


This is my favorite word, by the way.	სხვათა შორის ეს ჩემი საყვარელი სიტყვაა


Erinaceous: pertaining to the hedgehog family; of the nature of a hedgehog.	Erinaceous: ზღარბისებრთა ოჯახს მიეკუთვნება; ზღარბის თვისებების მქონე.


Very useful word. So, look at that.	ძალიან გამოსადეგი სიტყვაა.


Online dictionaries right now are paper thrown up on a screen.	ერთი შეხედეთ. ამ ეტაპზე ონლაინ ლექსიკონი ეკრანზე გადატანილი ფურცელია.


This is flat. Look how many links there are in the actual entry: two!	იგი ბრტყელია. შეხედეთ რამდენი ბმულია თავად ჩანაწერში: ორი!


Right? Those little buttons, I had them all expanded except for the date chart.	არა? ეს პატარა ღილაკები, კალენდრის გარდა ყველა გავშალე,


So there's not very much going on here.	აქ ბევრი არაფერი ხდება.


There's not a lot of clickiness.	ცოტა დაჭერადი რამეა.


And in fact, online dictionaries replicate almost all the problems of print, except for searchability.	რეალურად, ონლაინ ლექსიკონები, ბეჭდური ლექსიკონის თითქმის ყველა პრობლემას იმეორებს, გარდა ძებნისა


And when you improve searchability, you actually take away the one advantage of print, which is serendipity.	და ძებნის გაადვილებით, სინამდვილეში ბეჭდური ვერსიის უპირატესობას, მოულოდნელად პოვნის შესაძლებლობას ვკარგავთ.


Serendipity is when you find things you weren't looking for, because finding what you are looking for is so damned difficult.	რაც ისეთი რამის პოვნას გულისხმობს, რასაც სულაც არ ეძებდით, რადგან იმის პოვნა რასაც ეძებთ, ძალზე რთულია.


So -- (Laughter) (Applause) -- now, when you think about this, what we have here is a ham butt problem.	ანუ... (სიცილი)(აპლოდისმენტები)... თუ დაფიქრდებით მინდა გითხრათ, რომ დიდი ლორის ნაჭრის პრობლემასთან გვაქვს საქმე. ყველამ ვიცით რას ნიშნავს დიდი ლორის ნაჭრის პრობლემა?


Does everyone know the ham butt problem?	ქალი დიდი საოჯახო სადილისათვის ლორს ამზადებს.


Woman's making a ham for a big, family dinner.	მან ლორს დიდი ნაჭერი ჩამოაჭრა და გადადგება დაუპირა.


She goes to cut the butt off the ham and throw it away, and she looks at this piece of ham and she's like, "This is a perfectly good piece of ham. Why am I throwing this away?"	უცებ შეხედა ამ ნაჭერს და გაიფიქრა: "მშვენიერი ნაჭერია, რატომ უნდა გადავაგდო?


She thought, "Well, my mom always did this."	მაგრამ დედაჩემი ყოველთვის ასე იქცეოდა."


So she calls up mom, and she says, "Mom, why'd you cut the butt off the ham, when you're making a ham?"	ამიტომ დაუძახა დედას და ჰკითხა: "დედა, რატომ აგდებ ხოლმე ლორის ნაჭერს, როცა მას ამზადებ?


She says, "I don't know, my mom always did it!"	დედამ უპასუხა: "დედაჩემი სულ ასე აკეთებდა"


So they call grandma, and grandma says, "My pan was too small!" (Laughter) So, it's not that we have good words and bad words.	ამიტომ ქალმა ბებიას დაუძახა და იგივე ჰკითხა: ბებიამ კი უპასუხა: "იმიტომ რომ ძალიან პატარა ტაფა მქონდაო" (სიცილი) შესაბამისად საქმე ის კი არაა, რომ კარგი და ცუდი სიტყვები არსებობს,


We have a pan that's too small!	არამედ ის, რომ ჩვენი ტაფა ზედმეტად პატარაა!


You know, that ham butt is delicious! There's no reason to throw it away.	ყველამ ვიცით, რომ ლორის ნაჭერი ძალიან გემრიელია და არ უნდა გადავაგდოთ.


The bad words -- see, when people think about a place and they don't find a place on the map, they think, "This map sucks!"	რაც შეეხება ცუდ სიტყვებს... როცა რამე ადგილს ვეძებთ და მას რუკაზე ვერ ვპოულობთ, ვფიქრობთ, რომ ეს რუკა უვარგისია!


When they find a nightspot or a bar, and it's not in the guidebook, they're like, "Ooh, this place must be cool! It's not in the guidebook."	როცა ვპოულობთ ღამის კლუბს ან ბარს, რომელიც მეგზურში არ არის, გვგონია რომ ეს მაგარი ადგილია, რადგან მეგზურში არ არის.


When they find a word that's not in the dictionary, they think, "This must be a bad word." Why? It's more likely to be a bad dictionary.	ხოლო როცა ლექსიკონში სიტყვას ვერ ვპოულობთ ვფიქრობთ, რომ ეს ცუდი სიტყვაა. რატომ? უფრო სავარაუდოა, რომ ლექსიკონია ცუდი.


Why are you blaming the ham for being too big for the pan?	რატომ ვადანაშაულებთ ლორს იმის გამო, რომ ჩვენ ტაფაში არ ეტევა?


So, you can't get a smaller ham.	რადგან უფრო პატარა ლორი ვერ ვიშოვეთ.


The English language is as big as it is.	ინგლისური ენა ისეთი დიდია, როგორიც არის.


So, if you have a ham butt problem, and you're thinking about the ham butt problem, the conclusion that it leads you to is inexorable and counterintuitive: paper is the enemy of words.	ასე რომ, თუ თქვენ ლორის ნაჭრის პრობლება გაქვთ, ან ეს პრობლემა გაფიქრებთ, დასკვნა რომლამდეც თქვენ ამ პრობლემას მიყავხართ, ულმობელი და ალოგიკურია. ფურცელი სიტყვების მტერია.


How can this be? I mean, I love books. I really love books.	ეს როგორ? მე მიყვარს წიგნები, მართლა მიყვარს


Some of my best friends are books.	ზოგი ჩემი საუკეთესო მეგობარი სწორედ წიგნია.


But the book is not the best shape for the dictionary.	თუმცა, წიგნი ლექსიკონისთვის საუკეთესო ფორმა არაა.


Now they're going to think "Oh, boy.	ალბათ ახლა იფიქრებთ: "კარგი ერთი,


People are going to take away my beautiful, paper dictionaries?"	ჩემ ლამაზ, ქაღალდის ლექსიკონებს წაიღებენ?"


No. There will still be paper dictionaries.	არა. ისინი კვლავ გვექნება.


When we had cars -- when cars became the dominant mode of transportation, we didn't round up all the horses and shoot them.	როცა მანქანები გაჩნდა... ანუ როცა მანქანა გადაადგილების ძირითადი საშუალება გახდა, ცხენები არავის შეუკრებია და დაუხვრიტავს.


You know, there're still going to be paper dictionaries, but it's not going to be the dominant dictionary.	ესე იგი, ფურცლის ლექსიკონები კვლავ იქნება, მაგრამ არა როგორც ძირითადი ლექსიკონი.


The book-shaped dictionary is not going to be the only shape dictionaries come in. And it's not going to be the prototype for the shapes dictionaries come in.	წიგნის ფორმის ლექსიკონი, მისი ერთადერთი ფორმა არ არის და შესაბამისად ვერც იქნება სამომავლო ლექსიკონების პროტოტიპი.


So, think about it this way: if you've got an artificial constraint, artificial constraints lead to arbitrary distinctions and a skewed worldview.	მოდი ამ საკითხს ასე შევხედოთ, თუ თქვენ ხელოვნურ შეზღუდვას განიცდით, ხელოვნურ შეზღუდვებს შემთხვევით განმასხვავებლებსა და დამახინჯებულ მსოფლმხედველობამდე მივყავართ.


What if biologists could only study animals that made people go, "Aww." Right?	წარმოიდგნიეთ რა იქნებოდა თუ ბიოლოგები, მხოლოდ ადამიანებისთვის თვალწარმტაც ცხოველებს შიესწავლიდნენ.


What if we made aesthetic judgments about animals, and only the ones we thought were cute were the ones that we could study?	რა მოხდებოდა, ცხოველები ესთეტიური თვალსაზრისით რომ შეგვეფასებინა და მხოლოდ საყვარელი ცხოველების შესწავლა შეგვძლებოდა?


We'd know a whole lot about charismatic megafauna, and not very much about much else.	ჩვენ ყველაფერი გვეცოდინებოდა ქარიზამტული მეგაფაუნის შესახებ, მაგრამ ძალიან ცოტა სხვა დანარჩენზე.


And I think this is a problem.	ჩემი აზრით, სწორედ ესაა პრობლემა.


I think we should study all the words, because when you think about words, you can make beautiful expressions from very humble parts.	ჩემი აზრით, ყველა სიტყვა უნდა ვისწავლოთ, რადგან სიტყვებზე ფიქრისას ძალიან მოკრძალებული ნაწილებისგან, ლამაზი გამონათქვამების შექმნა შეგიძლიათ.


Lexicography is really more about material science.	ლექსიკოგრაფია უფრო მეტად მასალათმცოდნეობაა.


We are studying the tolerances of the materials that you use to build the structure of your expression: your speeches and your writing. And then, often people say to me, "Well, OK, how do I know that this word is real?"	ჩვენ იმ მასალების გამძლეობას ვსწავლობთ, რომელთა გამოყენებითაც თქვენ გამონათქვამებს აგებთ. მეტყვველებისა და წერის დროს. ხალხი ხშირად მეკითხება: "როგორ უნდა მივხვდეთ, რომ სიტყვა ნამდვილია?"


They think, "OK, if we think words are the tools that we use to build the expressions of our thoughts, how can you say that screwdrivers are better than hammers?	მათი აზრით, თუ სიტყვა ჩვენი აზრების გამოხატვის საშუალებაა, როგორ შეიძლება ვთქვათ, რომ სახრახნისი ჩაქუჩს სჯობს?


How can you say that a sledgehammer is better than a ball-peen hammer?"	ან ურო, მხვილპირიან ჩაქუჩზე უკეთესია?


They're just the right tools for the job.	ისინი უბრალოდ საქმიანობის შესაბამისი ხელსაწყოებია.


And so people say to me, "How do I know if a word is real?"	და ხალხი მეკითხება: "როგორ მივხვდეთ, რომ სიტყვა ნამდვილია?"


You know, anybody who's read a children's book knows that love makes things real.	იცით, ყველას ვისაც საბავშვო წიგნები წაუკითხავს იცის, რომ საგნებს სიყვარული ხდის ნამდვილს.


If you love a word, use it. That makes it real.	თუ გიყვართ სიტყვა, გამოიყენეთ იგი. სწორედ ეს ხდის მას ნამდვილს.


Being in the dictionary is an artificial distinction.	არის თუ არა ის ლექსიკონში, ეს მხოლოდ ხელოვნური განსხვავებაა.


It doesn't make a word any more real than any other way.	ლექსიკონში შეტანა სიტყვას უფრო მეტად ნამდვილს არ ხდის.


If you love a word, it becomes real.	თუ თქვენ გიყვართ სიტყვა, ის ნამდვილი ხდება.


So if we're not worrying about directing traffic, if we've transcended paper, if we are worrying less about control and more about description, then we can think of the English language as being this beautiful mobile.	ამგვარად, თუ მოძრაობის კონტროლი აღარ გვადარდებს და ფურცლის ეტაპიც გადავლახეთ, თუკი ნაკლებს ვფიქრობთ კონტროლზე და მეტს აღწერაზე, მაშინ შეგვიძლია ინგლისური ენა, ამ ლამაზ მობილად(კინეტიკური ქანდაკება) მივიჩნიოთ.


And any time one of those little parts of the mobile changes, is touched, any time you touch a word, you use it in a new context, you give it a new connotation, you verb it, you make the mobile move.	როცა კი შეხებისას ამ მობილის პატარა ნაწილები იცვლება... როცა კი თქვენ სიტყვას ეხებით, თქვენ მას ახალ კონტექსტში იყენებთ, ახალ კონოტაციას სძენთ, გამოთქვამთ, მობილს ამოძრავებთ.


You didn't break it. It's just in a new position, and that new position can be just as beautiful.	თქვენ ის არ გაგიტეხავთ. ეს უბრალოდ ახალი მდგომარეობაა. და ეს ახალი მდგომარეობა შეიძლება ისეთივე ლამაზი იყოს.


Now, if you're no longer a traffic cop -- the problem with being a traffic cop is there can only be so many traffic cops in any one intersection, or the cars get confused. Right?	ახლა კი, როცა საგზაო პოლიციელი აღარ ხართ.. საგზაო პოლიციელობის პრობლემა ისაა, რომ ერთ გზაჯვარედინზე მხოლოდ ერთი მარეგულერებელი უნდა იყოს, სხვაგვარდად მძღოლები დაიბნევიან, არა?


But if your goal is no longer to direct the traffic, but maybe to count the cars that go by, then more eyeballs are better.	მაგრამ, თუ თქვენ მოძრაობას აღარ არეგულირებთ და უბრალოდ მოძრავი მანქანების დათვლა გსურთ, მეტი თვალი უფრო გამოგადგებათ.


You can ask for help!	ამიტომ, შეგიძლიათ დახმარება ითხოვოთ!


If you ask for help, you get more done. And we really need help.	დახმარებას თუ მოითხოვთ, მეტს შეძლებთ. და ჩვენ დახმარება ნამდვილად გვჭირდება


Library of Congress: 17 million books, of which half are in English.	კონგრესის ბიბლიოთეკა: 17 მილიონი წიგნი, მათი ნახევარი ინგლისურ ენაზეა.


If only one out of every 10 of those books had a word that's not in the dictionary in it, that would be equivalent to more than two unabridged dictionaries.	თუ იქ არსებული 10 წიგნიდან 1-ში მაინც იქნება სიტყვა, რომელიც ლექსიკონში არაა, ამ სიტყვების მთლიანი რაოდენობა 2 სრული ლექსიკონის ეკვივალენტი იქნებოდა.


And I find an un-dictionaried word -- a word like "un-dictionaried," for example -- in almost every book I read. What about newspapers?	არალექსიკონურ სიტყვას, თითქმის ყველა წიგნში ვპოულობ. მაგალითად, როგორიცაა სიტყვა "არალექსიკონური" (un-dictionaried)


Newspaper archive goes back to 1759, 58.1 million newspaper pages. If only one in 100 of those pages had an un-dictionaried word on it, it would be an entire other OED.	მაგრამ გაზეთები? გაზეთების არქივი 1759 წლიდან არსებობს, 58,1 მილიონი გაზეთის გვერდი. აქედან ყოველი 100-დან 1-ში მაინც, თუ იქნება არალექსიკონური სიტყვა, მთელი ოქსფირდის ლექსიკონი გამოვიდოდა.


That's 500,000 more words. So that's a lot.	500 000-ზე მეტი სიტვყა. ეს ძალიან ბევრია


And I'm not even talking about magazines. I'm not talking about blogs -- and I find more new words on BoingBoing in a given week than I do Newsweek or Time.	და აქ არ ვათვლი ჟურნალებს და ბლოგებს, სხვათა შორის. კვირაში"BoingBoing"-ში უფრო მეტ ახალ სიტყვას ვპოულობ, ვიდრე "Newsweek"-სა და "Time"-ში.


There's a lot going on there.	იქ ბევრ სიტყვას შეხვდებით.


And I'm not even talking about polysemy, which is the greedy habit some words have of taking more than one meaning for themselves.	პოლისემიაზე აღარაფერს ვამბობ. ეს ზოგიერთი სიტყვის ხარბი თვისებაა, ერთის ნაცვლად რამდენიმე მნიშვნელობა შეითავსოს.


So if you think of the word "set," a set can be a badger's burrow, a set can be one of the pleats in an Elizabethan ruff, and there's one numbered definition in the OED.	აი, ავიღოთ ინგლისური სიტყვა "set", რომელიც შიეძლება მაჩვის სოროსაც ნიშნავდეს; ელიზაბეთის საყელოს ნაკეცსაც და ოქსფორდის ლექსიკონში არის ერთი განმარტება,


The OED has 33 different numbered definitions for set.	სადაც ამ სიტყვას 33 მნიშვნელობა შეესაბამება.


Tiny, little word, 33 numbered definitions.	პატარა, მოკლე სიტყვა და 33 მნიშვნელობა.


One of them is just labeled "miscellaneous technical senses."	ერთ-ერთ მათგანი კი ასეთია: "მრავალნაირი ტექნიკური მნიშვნელობა"


Do you know what that says to me?	ეს იცით რას მეუბნება?


That says to me, it was Friday afternoon and somebody wanted to go down the pub. (Laughter) That's a lexicographical cop out, to say, "miscellaneous technical senses."	პარასკევი საღამო იყო და ვიღაცას პაბში წასვლა უნდოდა. (სიცილი) სწორედ ლექსიკოგრაფმა შეიმოკლა საქმე და დაწერა: "მრავალნაირი ტექნიკური მნიშვნელობა".


So, we have all these words, and we really need help!	ამგვარად, ყველა ეს სიტყვა ჩვენია და დახმარება ნამდვილად გვჭირდება.


And the thing is, we could ask for help -- asking for help's not that hard.	საქმე ისაა, რომ დახმარების თხოვნა შეგვიძლია. დახმარების თხოვნა რთული სულაც არაა.


I mean, lexicography is not rocket science.	ანუ, ლექსიკოგრაფია სარაკეტო მეცნიერება არ არის.


See, I just gave you a lot of words and a lot of numbers, and this is more of a visual explanation.	ხედავთ? ბევრი სიტყვა და რიცხვი ვახსენე, ეს კი უფრო ვიზუალურ განმარტებებს მოგვცემს.


If we think of the dictionary as being the map of the English language, these bright spots are what we know about, and the dark spots are where we are in the dark.	წარმოვიდგინოთ ლექსიკონი, ინგლისური ენის რუკაა. ეს ნათელი წერტილები კი, ის რაც ვიცით ხოლო ბნელი წერტილები რაც არ ვიცით.


If that was the map of all the words in American English, we don't know very much.	ამერიკული ინგლისურის სიტყვების რუკის შემთხვევაში, ძალიან ცოტა რამ ვიცით.


And we don't even know the shape of the language.	ჩვენ ენის ფორმაც კი არ ვიცით.


If this was the dictionary -- if this was the map of American English -- look, we have a kind of lumpy idea of Florida, but there's no California!	ეს რომ ამერიკული ინგლისურის რუკა იყოს... შეხედეთ, ფლორიდაზე ძალიან ბუნდოვანი წარმოდგენა გვაქვს. კალიფორნია კი, რუკაზე საერთოდ არაა!


We're missing California from American English.	ამერიკულ ინგლისურში კალიფორნია გვაკლია.


We just don't know enough, and we don't even know that we're missing California.	მასზე ცოტა რამ ვიცით და ვერც კი ვხვდებით, რომ რუკაზე კალიფორნია გვაკლია.


We don't even see that there's a gap on the map.	რუკაზე ცარიელ ადგილს ვერც კი ვამჩნევთ.


So again, lexicography is not rocket science.	ასე რომ კვლავ ვიმეორებ, ლექსიკოგრაფია სარაკეტო მეცნიერება არ არის.


But even if it were, rocket science is being done by dedicated amateurs these days. You know?	თუმცა რომც იყოს, სარაკეტო მეცნირებით დღესდღეობით თავდადებული მოყვარეულები არიან დაკავებული.


It can't be that hard to find some words!	ხვდებით? ასეთი რთულიც არ უნდა იყოს სიტყვების ძებნა!


So, enough scientists in other disciplines are really asking people to help, and they're doing a good job of it.	როგორც ვხედავთ, სხვა სფეროს მეცნიერები, დახმარებას ითხოვენ და ამით კარგ საქმესაც აკეთებენ.


For instance, there's eBird, where amateur birdwatchers can upload information about their bird sightings.	მაგალითად, არსებობს საიტი "eBird", რომლზეც მოყვარული ჩიტის შემსწავლელები, ჩიტებზე მოპოვებულ ინფორმაციას ტვირთავენ.


And then, ornithologists can go and help track populations, migrations, etc.	შემდეგ კი ორნიტოლოგები მიდიან და ეხმარებიან მათ პოპულაციის, მიგრაციის და სხვა რამეების შესწავლაში.


And there's this guy, Mike Oates. Mike Oates lives in the U.K.	არსებობს ერთი ადამიანი, მაიკ ოუტსი.


He's a director of an electroplating company.	ის ბრიტანეთში ცხოვრობს და გალვანური კომპანიის დირექტორია.


He's found more than 140 comets.	მან 140-ზე მეტი კომეტა აღმოაჩინა.


He's found so many comets, they named a comet after him.	მან იმდენი კომეტა იპოვა, რომ ერთ-ერთს მისი სახელიც დაარქვეს.


It's kind of out past Mars. It's a hike.	ეს მარსის იქით, შორეული მოგზაურობაა.


I don't think he's getting his picture taken there anytime soon.	არამგონია მან იქ უახლოეს მომავლში სურათები გადაიღოს,


But he found 140 comets without a telescope.	მაგრამ ფაქტია, რომ მან ტელესკოპის გარეშე 140 კომეტა აღმოაჩინა.


He downloaded data from the NASA SOHO satellite, and that's how he found them.	მან ეს NASA SOHO-ს თანამგზავრიდან ჩამოტვირთული მონაცემებით შეძლო.


If we can find comets without a telescope, shouldn't we be able to find words?	თუ ტელესკოპის გარეშე კომეტების პოვნა შეგვიძლია სიტყვების პოვნას ვეღარ შევძლებთ?


Now, y'all know where I'm going with this.	ალბათ მიმიხვდით საითკენაც მივდივარ.


Because I'm going to the Internet, which is where everybody goes.	მივდივარ ინტერნეტისკენ, იქ სადაც ყველა შედის.


And the Internet is great for collecting words, because the Internet's full of collectors.	ინტერნეტი სიტყვების შეგროვების დიდებული საშუალებაა, რადგან იგი შემგროვებლებითაა სავსე.


And this is a little-known technological fact about the Internet, but the Internet is actually made up of words and enthusiasm.	ინტერნეტის შესახებ ის ფაქტი ცოტამ თუ იცის, რომ რეალურად ინტრნეტი სიტყვებისა და ენთუზიაზმის ერთობლიობაა.


And words and enthusiasm actually happen to be the recipe for lexicography. Isn't that great?	სიტყვები და ენთუზიაზმი კი ლექსიკოგრაფიის მთავარი რეცეპტია.


So there are a lot of really good word-collecting sites out there right now, but the problem with some of them is that they're not scientific enough.	მაგარია, არა? ამჟამად ძალიან ბევრი კარგი სიტყვის შემგროვებელი საიტი არსებობს, თუმცა, მათი ნაკლი ისაა, რომ ისინი არასამეცნიეროა.


They show the word, but they don't show any context.	ისინი სიტყვას კონტექსტის გარეშე აჩვენებენ.


Where did it come from? Who said it?	საიდან წარმოიშვა ეს სიტყვა?


What newspaper was it in? What book?	ვინ გამოიყენა? რომელ გაზეთში იყო? რომელ წიგნში?


Because a word is like an archaeological artifact.	სიტყვა არქეოლოგიური არტეფაქტივითაა.


If you don't know the provenance or the source of the artifact, it's not science, it's a pretty thing to look at.	თუ არტეფაქტის წარმოშობის ისტორია არ ვიცით, ეს მეცნიერება აღარაა, იგი უბრალო ლამაზ საგნად იქცევა.


So a word without its source is like a cut flower.	ასე რომ, სიტყვა წყაროს გარეშე მოწყვეტილი ყვავილივითაა.


You know, it's pretty to look at for a while, but then it dies.	ლამაზი შესახედია, მაგრამ ჭკნება.


It dies too fast.	თანაც ძალიან სწრაფად.


So, this whole time I've been saying, "The dictionary, the dictionary, the dictionary, the dictionary."	მთელი ამ ხნის განმავლობაში ვიმეორებ: "ლექსიკონი, ლექსიკონი, ლექსიკონი, ლექსიკონი"


Not "a dictionary," or "dictionaries." And that's because, well, people use the dictionary to stand for the whole language.	და არა "რომელიმე ლექსიკონი" ან "ლექსიკონები" რადგანაც ხალხი ლექსიკონს მთლიანი ენის აღსანიშნავად იყენებს.


They use it synecdochically.	ისინი მას სინექდოქიკურად(synecdochically) იყენებენ.


And one of the problems of knowing a word like "synecdochically" is that you really want an excuse to say "synecdochically."	სინექდოქიკურისმაგვარი სიტყვების ცოდნის ერთ-ერთი პრობლემა ისაა, რომ ამ სიტყვის სათქმელად საბაბია საჭირო.


This whole talk has just been an excuse to get me to the point where I could say "synecdochically" to all of you.	მთელი ეს საუბარი მხოლოდ საბაბი იყო, რომ აქამდე მოვსულიყავი და ყველა თგვენგანისათვის მეთქვა "სინექდოქიკურად"


So I'm really sorry. But when you use a part of something -- like the dictionary is a part of the language, or a flag stands for the United States, it's a symbol of the country -- then you're using it synecdochically.	ძალიან ვწუხვარ, მაგრამ როცა რაღაცის ნაწილს იყენებთ, როგორც ლექსიკონია ენის ნაწილი, ან აშშ-ს დროშას ქვეყნის სიმბოლო, მაშინ თქვენ მას სინექდოქიკურად იყენებთ.


But the thing is, we could make the dictionary the whole language.	თუმცა საქმე ისაა, რომ ჩვენ ლექსიკონში მთელი ენის მოქცევა შეგვიძლია.


If we get a bigger pan, then we can put all the words in.	თუ ჩვენ უფრო დიდ ტაფას ავიღებთ, მასში ყველა სიტყვის მოთავსებას შევძლებთ.


We can put in all the meanings.	ყველა მნიშვნელობას მასში მოვათავსებდით.


Doesn't everyone want more meaning in their lives?	განა ყველას ეს არ გვინდა? მეტი მნიშვნელობა ცხოვრებაში.


And we can make the dictionary not just be a symbol of the language -- we can make it be the whole language.	და ჩვენ შეგვიძლია ლექსიკონი არა მხოლოდ ენის სიმბოლოდ, არამედ მთლიან ენად ვაქციოთ.


You see, what I'm really hoping for is that my son, who turns seven this month -- I want him to barely remember that this is the form factor that dictionaries used to come in.	იცით? მე ვიმედოვნებ, რომ ჩემი ვაჟი, რომელიც ამ თვეში 7-ის ხდება, მინდა რომ მას მხოლოდ ბუნდოვნად ახსოვდეს, ასეთი ფორმის ლექსიკონების არსებობა.


This is what dictionaries used to look like.	და იცოდეს, რომ ასეთი ლექსიკონები ოდესღაც არსებობდა.


I want him to think of this kind of dictionary as an eight-track tape.	მინდა, რომ მისთვის ასეთ ლექსიკონი მაგნიტურ ფირივით იყოს,


It's a format that died because it wasn't useful enough.	რომელიც გამოუსადეგარი აღმოჩნდა და ხალხმა დაივიწყა.


It wasn't really what people needed.	ის ხალხს ნამდვილად არ სჭირდებოდა.


And the thing is, if we can put in all the words, no longer have that artificial distinction between good and bad, we can really describe the language like scientists.	საქმე ისაა, რომ თუ ყველა სიტყვას მოვაგროვებთ, და ხელოვნური განსხვავება კარგ და ცუდ სიტყვას შორის, აღარ გვექნება, ენის მეცნიერულ აღწერას შევძლებთ.


We can leave the aesthetic judgments to the writers and the speakers.	ხოლო ესთეტიკურ შეფასებას მწერლებს და ორატორებს მივანდობთ.


If we can do that, then I can spend all my time fishing, and I don't have to be a traffic cop anymore.	თუ ამას შევძლებთ, მთელ ჩემს დროს თევზაობას დავუთმობ და საგზაო პოლიციელობა აღარ მომიწევს.


Thank you very much for your kind attention.	უღრმესი მადლობა ყურადღებისათვის.


B.J. was one of many fellow inmates who had big plans for the future.	ბი.ჯეი. ჩემი ერთ-ერთი ამხანაგი იყო ციხეში ძალიან დიდი სამომავლო გეგმებით.


He had a vision. When he got out, he was going to leave the dope game for good and fly straight, and he was actually working on merging his two passions into one vision.	მას ხედვა ჰქონდა. ციხიდან რომ გაუშვებდნენ, ნარკოტიკებს თავს დაანებებდა და ახალ ცხოვრებას დაიწყებდა; ის თავისი ორი სუსტი წერტილის შერწყმასა და ბიზნესად ქცევაზე მუშაობდა.


He'd spent 10,000 dollars to buy a website that exclusively featured women having sex on top of or inside of luxury sports cars. (Laughter) It was my first week in federal prison, and I was learning quickly that it wasn't what you see on TV.	მზად იყო დაეხარჯა 10 ათასი დოლარი, ვებ-გვერდის შესაქმნელად, სადაც ექსკლუზიურად აჩვენებდნენ ქალებს, რომელთაც სექსი აქვთ ძვირფას სპორტულ მანქანებზე ან მათ შიგნით. (სიცილი) ფედერალურ ციხეში ყოფნის პირველივე კვირას აღმოვაჩინე, რომ ის განსხვავდებოდა იმისგან, რასაც ტელევიზორში გვიჩვენებენ.


In fact, it was teeming with smart, ambitious men whose business instincts were in many cases as sharp as those of the CEOs who had wined and dined me six months earlier when I was a rising star in the Missouri Senate.	სინამდვილეში, იქ უამრავი ჭკვიანი, ამბიციური ადამიანი იჯდა რომელთა ბიზნეს ინსტიქტები ხშირად ისეთივე ძლიერი იყო, როგორც იმ CEO -ების, რომლებიც თავს მეხვია მანამდე 6 თვით ადრე, როდესაც მისურის სენატის ამომავალი ვარსკვლავი ვიყავი.


Now, 95 percent of the guys that I was locked up with had been drug dealers on the outside, but when they talked about what they did, they talked about it in a different jargon, but the business concepts that they talked about weren't unlike those that you'd learn in a first year MBA class at Wharton: promotional incentives, you never charge a first-time user, focus-grouping new product launches, territorial expansion.	95 პროცენტი პატიმრებისა, რომელთა ერთადაც ვიყავი გამომწყვდეული გარეთ ნარკოტიკების დილერი გახლდათ; მართალია, თავიანთ ძველ საქმიანობაზე განსხვავებული ჟარგონებით მიყვებოდნენ, მაგრამ მათი ბიზნეს კონცეფციები არ განხვავდებოდა იმისაგან, რასაც უორტონის ბიზნეს სკოლაში MBA- ს პირველ წელს გასწავლიან: პრომო აქციები, პირველად მომხმარებელს ფულს არ ართმევ, ფოკუს ჯგუფები ახალი პროდუქტის გაშვებისას, ახალი ტერიტორიების ათვისება.


But they didn't spend a lot of time reliving the glory days.	თუმცა, წარსულ დიდებაზე ისინი ბევრს არ ფიქრობდნენ.


For the most part, everyone was just trying to survive.	ციხეში ყველა, უბრალოდ, თავის გატანას ცდილობს.


It's a lot harder than you might think.	ეს ბევრად უფრო რთულია, ვიდრე წარმოგიდგენიათ.


Contrary to what most people think, people don't pay, taxpayers don't pay, for your life when you're in prison. You've got to pay for your own life.	განსხვავებით იმისაგან რასაც უმეტესობა ფიქრობს, მოქალაქეები, გადასახადის გადამხდელები არ აფინანსებენ პატიმრის ციხეში ცხოვრებას. თვითონ გიწევს ხარჯების გაწევა.


You've got to pay for your soap, your deodorant, toothbrush, toothpaste, all of it.	თვითონ უნდა იყიდო საპონი, დეზოდორანტი, კბილის ჩოთქი, კბილის პასტა და ყველაფერი.


And it's hard for a couple of reasons.	ეს კი რამოდენიმე მიზეზის გამო რთულია.


First, everything's marked up 30 to 50 percent from what you'd pay on the street, and second, you don't make a lot of money.	ჯერ ერთი, ყველაფერი 30-50 პროცენტით უფრო ძვირია ვიდრე ქუჩაში და მეორეც, ციხეში დიდ ფულს ვერ გააკეთებ.


I unloaded trucks. That was my full-time job, unloading trucks at a food warehouse, for $5.25, not an hour, but per month.	მე ფურგონებს ვცლიდი. ეს ჩემი სრულ-განაკვეთიანი სამსახური იყო, ფურგონებს ვცლიდი საკვების საწყობში, 5.25 დოლარად არა საათში, არამედ თვეში.


So how do you survive?	მაშ, როგორ უნდა გადარჩე?


Well, you learn to hustle, all kinds of hustles.	უნდა მიდგე-მოდგე, ფული იშოვო.


There's legal hustles.	არსებობს ფულის შოვნის ლეგალური გზები.


You pay everything in stamps. Those are the currency.	ყველაფრისათვის საფოსტო მარკებით იხდი.


You charge another inmate to clean his cell.	ესაა ვალუტა. შეგიძლია სხვა პატიმარს გადაახდევინო მისი საკნის დასუფთავებისათვის.


There's sort of illegal hustles, like you run a barbershop out of your cell.	არსებობს შედარებით არალეგალური გზებიც, მაგალითად, საპარიკმახერო შენს საკანში.


There's pretty illegal hustles: You run a tattoo parlor out of your own cell.	უფრო არალეგალური გზაა საკუთარ საკანში ტატუ- სალონის გახსნა.


And there's very illegal hustles, which you smuggle in, you get smuggled in, drugs, pornography, cell phones, and just as in the outer world, there's a risk-reward tradeoff, so the riskier the enterprise, the more profitable it can potentially be.	და ბოლოს, ფულის შოვნის ყველაზე არალეგალური გზაა - კონტრაბანდა; ნარკოტიკების, პორნოგრაფიის, მობილური ტელეფონების პროპაგანდა და ისევე როგორც ეს გარეთაა, რისკისა და შამპანურის პრინციპი, რაც უფრო რისკიანია საქმე, მით უფრო მომგებიანი შეიძლება იყოს ის.


You want a cigarette in prison? Three to five dollars.	გინდა სიგარეტი ? - 3-დან 5 დოლარამდე.


You want an old-fashioned cell phone that you flip open and is about as big as your head? Three hundred bucks.	გინდა ძველ-მოდური გასაშლელი მობილური ტელეფონი, რომელიც ლამის შენი თავის ზომისაა?


You want a dirty magazine?	- 300 დოლარი. გინდა პორნო-ჟურნალი?


Well, it can be as much as 1,000 dollars.	ეს შეიძლება 1000 დოლარიც კი დაგიჯდეთ.


So as you can probably tell, one of the defining aspects of prison life is ingenuity.	ასე რომ, ციხის ცხოვრების ერთ-ერთი განმსაზღვრელი ასპექტი - მოხერხებულობაა.


Whether it was concocting delicious meals from stolen scraps from the warehouse, sculpting people's hair with toenail clippers, or constructing weights from boulders in laundry bags tied on to tree limbs, prisoners learn how to make do with less, and many of them want to take this ingenuity that they've learned to the outside and start restaurants, barber shops, personal training businesses.	იქნება ეს გემრიელი კერძების მომზადება საწყობიდან მოპარული ნარჩენებისგან, თმის შეჭრა პედიკურის მაკრატლით თუ სიმძიმეების კონსტრუქცია სამრეცხაოს ჩანთებში ჩაწყობილი ქვებით, რომელთაც ხის ტოტებზე აბავენ, პატიმრები სწავლობენ საქმის კეთებას შეზღუდული რესურსებით და ბევრ მათგანი ცდილობს ეს შეძენილი მოხერხებულობა თავისუფლებაზეც გამოიყენოს და გახსნას რესტორანი, საპარიკმახერო, პერსონალური მწვრთნელის და სხვა ბიზნესები.


But there's no training, nothing to prepare them for that, no rehabilitation at all in prison, no one to help them write a business plan, figure out a way to translate the business concepts they intuitively grasp into legal enterprises, no access to the Internet, even.	თუმცა არ არსებობს ტრეინინგები, არაფერი რაც შეამზადებს მათ, არანაირი რეაბილიტაცია ციხეში, არავინ ეხმარება ბიზნეს-გეგმების დაწერაში, როგორ უნდა აქციონ ინტუიციით მიხვედრილი ბიზნეს-კონცეფციები ლეგალურ საწარმოებად, მათ ინტერნეტთანაც კი არ აქვთ წვდომა.


And then, when they come out, most states don't even have a law prohibiting employers from discriminating against people with a background.	ხოლო როდესაც გამოდიან ... უმეტეს ქვეყანაში არ არსებობს კანონი, რომელიც აუკრძალავს დამსაქმებელს ნაციხარი ადამიანების დისკრიმინაციას.


So none of us should be surprised that two out of three ex-offenders re-offend within five years.	ასე რომ, არავის უნდა გაუკვირდეს რომ 3 მსჯავრდებულიდან 2 პირველი 5 წლის განმავლობაში ისევ ციხეში ხვდება.


Look, I lied to the Feds. I lost a year of my life from it.	მე ფედერალები მოვატყუე. ამის გამო ცხოვრების ერთი წელი დავკარგე.


But when I came out, I vowed that I was going to do whatever I could to make sure that guys like the ones I was locked up with didn't have to waste any more of their life than they already had.	თუმცა, როდესაც გამოვედი დავიფიცე რომ გავაკეთებდი ყველაფერს რაც შემეძლო რომ იმ ბიჭებს, რომელთა ერთადაც ციხეში ვიჯექი აღარ დაეკარგათ იმაზე მეტი დრო, რაც უკვე დაკარგეს.


So I hope that you'll think about helping in some way.	ვიმედოვნებ, რომ თქვენც დაფიქრდებით მათ დახმარებაზე.


The best thing we can do is figure out ways to nurture the entrepreneurial spirit and the tremendous untapped potential in our prisons, because if we don't, they're not going to learn any new skills that's going to help them, and they'll be right back.	საუკეთესო რამ რისი გაკეთებაც შეიძლება ესაა გზების გამოვლენა თუ როგორ განვავითაროთ სამეწარმეო ნიჭი და უზარმაზარი არარეალიზებული პოტენციალი ჩვენს ციხეებში, რადგან თუკი ამას გავაკეთებთ, ისინი ვერ შეიძენენ ახალ უნარებს რომლებიც დაეხმარებოდნენ მათ და ისევ ციხეში აღმოჩნდებიან.


All they'll learn on the inside is new hustles.	და იქ კი მხოლოდ ფულის კეთების ახალ გზებს სწავლობენ.


Thank you. (Applause)	დიდი მადლობა. (აპლოდისმენტები)


Images like this, from the Auschwitz concentration camp, have been seared into our consciousness during the twentieth century and have given us a new understanding of who we are, where we've come from and the times we live in.	მსგავსი სურათები აუშვიცის საკონცენტრაციო ბანაკიდან, მე-20 საუკუნის განმავლობაში ჩაიბეჭდა ჩვენ ცნობიერებაში და მოგვცა საშუალება, ახლიდან გაგვეცნო საკუთარი თავები, საიდან მოვედით და რა დროში ვცხოვრობთ.


During the twentieth century, we witnessed the atrocities of Stalin, Hitler, Mao, Pol Pot, Rwanda and other genocides, and even though the twenty-first century is only seven years old, we have already witnessed an ongoing genocide in Darfur and the daily horrors of Iraq.	მე-20 საუკუნის მანძილზე, ჩვენ სტალინის, ჰიტლერის, მაოს, პოლ პოტის სისასტიკეების, რუანდის და სხვა გენოციდების მოწმენი გავხდით და თუმცა მე-20 საუკუნე სულ რაღაც 7 წლისაა, ჩვენ უკვე მოვესწარით მიმდინარე დარფურის გენოციდს და ერაყის ყოველდღიურ საშინელებებს.


This has led to a common understanding of our situation, namely that modernity has brought us terrible violence, and perhaps that native peoples lived in a state of harmony that we have departed from, to our peril.	ამან მიგვიყვანა სიტუაციის საერთო აღქმამდე, კერძოდ იქამდე, რომ თანამედროვეობამ საშინელი ძალადობა მოგვიტანა და შესაძლოა, რომ პირველყოფილი ადამიანები ჰარმონიაში ცხოვრობდნენ,


Here is an example from an op-ed on Thanksgiving, in the Boston Globe a couple of years ago, where the writer wrote, "The Indian life was a difficult one, but there were no employment problems, community harmony was strong, substance abuse unknown, crime nearly non-existent, what warfare there was between tribes was largely ritualistic and seldom resulted in indiscriminate or wholesale slaughter." Now, you're all familiar with this treacle.	რასაც ჩვენდა საზიანოდ, ჩვენვე დავშორდით. აი, მაგალითად, გაზეთ "Boston Globe"-ში ორიოდე წლის წინ ეწერა: "ინდიელების ცხოვრება რთული იყო, მაგრამ მათ არ ჰქონდათ დასაქმების პრობლემა, ძლიერი იყო ჰარმონია, ნარკომანია უცნობი იყო, კრიმინალი თითქმის არ არსებობდა, ტომებს შორის ბრძოლა კი, ძირითადად რიტუალური ხასიათის იყო და იშვიათად მთავრდებოდა განურჩეველი, ან მასიური მკვლელობით" თქვენთვის ყველასთვის ნაცნობია ეს თბილი ისტორიები.


We teach it to our children. We hear it on television and in storybooks. Now, the original title of this session was, "Everything You Know Is Wrong," and I'm going to present evidence that this particular part of our common understanding is wrong, that, in fact, our ancestors were far more violent than we are, that violence has been in decline for long stretches of time, and that today we are probably living in the most peaceful time in our species' existence.	ჩვენ ამას ბავშვებს ვასწავლით. ეს გვესმის ტელევიზორში და თხზულებებში. ამ გამოსვლის საწყისი სათაური იყო: "ყველაფერი რაც გსმენიათ მცდარია" და მე ვაპირებ ვაჩვენო, რომ ჩვენი ცოდნის ეს კონკრეტული ნაწილი მცდარია, რომ ჩვენი წინაპრები, იყვნენ ბევრად უფრო მოძალადეები ვიდრე ჩვენ, რომ ძალადობა იკლებს უკვე დიდი ხანია და რომ დღეს, ალბათ ვცხოვრობთ ყველაზე მშვიდობიან დროში ჩვენი სახეობის არსებობის მანძილზე.


Now, in the decade of Darfur and Iraq, a statement like that might seem somewhere between hallucinatory and obscene. But I'm going to try to convince you that that is the correct picture. The decline of violence is a fractal phenomenon. You can see it over millennia, over centuries, over decades and over years, although there seems to have been a tipping point at the onset of the Age of Reason in the sixteenth century. One sees it all over the world, although not homogeneously.	ახლა, დარფურის და ერაყის დროში ასეთი მტკიცება შეიძლება სადღაც ბოდვად, ან უხამსობადაც აღიქმბოდეს, მაგრამ მე შევეცდები დაგარწმუნოთ, რომ ეს რეალური სურათია. ძალადობის კლება მუდმივი მოვლენაა. თქვენ შეგიძლიათ ამას ათასწლეულების, საუკუნეების, ათწლეუების და წლების მანძლზე დააკვირდეთ. თუმცა როგორც ჩანს იყო გარდამტეხი მომენტი, რაციონალიზმის ეპოქის დასაწყისში მე-16 საუკუნეში. ეს ჩანს ყველგან, ოღონდ არა ერთგვაროვნად.


It's especially evident in the West, beginning with England and Holland around the time of the Enlightenment.	ეს განსაკუთრებით ჩანს დასავლეთში, ინგლისიდან და ჰოლანდიიდან დაწყებული საგანმანათლებლო ეპოქის პერიოდში.


Let me take you on a journey of several powers of 10 -- from the millennium scale to the year scale -- to try to persuade you of this. Until 10,000 years ago, all humans lived as hunter-gatherers, without permanent settlements or government. And this is the state that's commonly thought to be one of primordial harmony. But the archaeologist Lawrence Keeley, looking at casualty rates among contemporary hunter-gatherers, which is our best source of evidence about this way of life, has shown a rather different conclusion.	ნება მომეცით გამოგზაუროთ 10-ის ხარისხებში. ათასწლეულის მასშტაბიდან, წლიურ მასშტაბამდე, იმისთვის რომ დაგარწმუნოთ ამაში. 10 000 წლის წინ ყველა ადამიანი იყო მონადირე-შემგროვებელი, მუდმივი საცხოვრებლის და მთავრობის გარეშე. სწორედ ეს არის ის მდგომარეობა, რომელიც მიჩნეულია ჰარმონიის პირველსახედ. მაგრამ არქეოლოგი ლორენს კილი, თანამედროვე მონადირე-შემგროვებლების მსხვერპლიანობაზე დაკვირვებით, რომელიც მტკიცებულებების საუკეთესო წყაროა, განსხვავებულ დასკვნამდე მივიდა.


Here is a graph that he put together showing the percentage of male deaths due to warfare in a number of foraging, or hunting and gathering societies.	ეს არის გრაფიკი, რომელიც მან შექმნა ის აჩვენებს ომში მამრების სიკვდილიანობის პროცენტს ფურაჟირების, მონადირეების და შემგროვებლების რამდენიმე ტომში.


The red bars correspond to the likelihood that a man will die at the hands of another man, as opposed to passing away of natural causes, in a variety of foraging societies in the New Guinea Highlands and the Amazon Rainforest.	წითელი სვეტები აჩვენებს მამაკაცის ბუნებრივი სიკვდილისგან განსხვავებულ, სხვისი ხელით მოკვლის ალბათობას საკვების მომპოვებელ საზოგადოებებში, ახალი გვინეის კუნძულზე და ამაზონის ტყეებში.


And they range from a rate of almost a 60 percent chance that a man will die at the hands of another man to, in the case of the Gebusi, only a 15 percent chance. The tiny, little blue bar in the lower left-hand corner plots the corresponding statistic from United States and Europe in the twentieth century, and includes all the deaths of both World Wars. If the death rate in tribal warfare had prevailed during the 20th century, there would have been two billion deaths rather than 100 million.	მამაკაცის სხვისი ხელით მკვლელობის პროცენტი იცვლება 60%-დან, გებუსის ტომის შემთხვევაში, 15%-მდე. პატარა ლურჯი ზოლი, მარცხენა დაბალ კუთხეში აშშ-ს და ევროპის მე-20 საუკუნის სტატისტიკას შეესაბამება და მოიცავს ყველა მკვლელობას ორივე მსოფლიო ომის ჩათვლით. ტომთაშორისი ომების შესაბამისი სიკვდილიანობა რომ ყოფილიყო მე-20 საუკუნეში 100 მილიონის ნაცვლად, დაიხოცებოდა 2 მილიარდი.


Also at the millennium scale, we can look at the way of life of early civilizations such as the ones described in the Bible. And in this supposed source of our moral values, one can read descriptions of what was expected in warfare, such as the following from Numbers 31: "And they warred against the Midianites as the Lord commanded Moses, and they slew all the males. And Moses said unto them, 'Have you saved all the women alive? Now, therefore, kill every male among the little ones and kill every woman that hath known man by lying with him, but all the women children that have not know a man by lying with him keep alive for yourselves.'" In other words, kill the men; kill the children; if you see any virgins, then you can keep them alive so that you can rape them.	ასევე ათასწლეულების მასშტაბში, შეგვიძლია შევხედოთ ადრეული ცივილიზაციების ცხოვრების წესს. ისეთს, რომელიც ბიბლიაშია აღწერილი და ამ ვითომ მორალური ღირებულებების წყაროში, შეიძლება წავიკითხოთ, რა იყო იმ დროს ომში მოსალოდნელი. მაგალითდ შემდეგი რიცხვნი 31: "გაილაშქრეს მიდიანზე, როგორც ნაბრძანები ჰქონდა მოსესთვის უფალს, და დახოცეს ყველა მამრი. უთხრა მათ მოსემ ახლა გაწყვიტეთ ბავშვებში ყოველი მამროვანი, ყოველი ქალი, რომელსაც შეცნობილი ჰყავს კაცი მამრის საწოლზე, მოკალით. ხოლო ყოველი დედროვანი ბავშვებში, რომელსაც არ შეუცვნია მამაკაცი მამრის საწოლზე, ცოცხალი დაიტოვეთ" სხვა სიტყვებით, მოკალით კაცები, მოკალით ბავშვები; თუ ქალწულს ნახავთ, შეგიძლიათ ცოცხალი დატოვოთ, და გააუპატიუროთ.


You can find four or five passages in the Bible of this ilk.	თქვენ ნახავთ ოთხ, ხუთ მსგავს ნაწყვეტს ბიბლიაში.


Also in the Bible, one sees that the death penalty was the accepted punishment for crimes such as homosexuality, adultery, blasphemy, idolatry, talking back to your parents -- (Laughter) -- and picking up sticks on the Sabbath.	ასევე ბიბლიაში ნახავთ, რომ სიკდვილით დასჯა მიღებული სასჯელი იყო ისეთი დანაშაულებებისთვის, როგორიც ჰომოსექსუალობა, ღალატი, მკრეხელობა, მშობლებისთვის შეპასუხება. (სიცილი) და ფიჩხის შეგროვება შაბათ დღეს.


Well, let's click the zoom lens down one order of magnitude, and look at the century scale.	მოდით შევამციროთ და შევხედოთ საუკუნის მასშტაბით.


Although we don't have statistics for warfare throughout the Middle Ages to modern times, we know just from conventional history -- the evidence was under our nose all along that there has been a reduction in socially sanctioned forms of violence.	თუმცა ჩვენ არ გვაქვს შუა საუკუნეებიდან თანამედროვეობამდე ომების სტატისტიკა, ამის შესახებ მხოლოდ ზოგადი ისტორიიდან ვიცით, იმის მტკიცებულება, რომ საზოგადოების მიერ დაშვებული ძალდობის ფორმის კლებაა სულ ჩვენ თვალწინ იყო,


For example, any social history will reveal that mutilation and torture were routine forms of criminal punishment. The kind of infraction today that would give you a fine, in those days would result in your tongue being cut out, your ears being cut off, you being blinded, a hand being chopped off and so on.	მაგალითად, ნებისმიერი საზოგადოების ისტორიიდან ჩანს, რომ დასახიჩრება და წამება იყო სასჯელის ჩვეული ფორმა. ისეთი დარღვევა, რომელიც დღეს ჯარიმით ისჯება, მაშინ ენის მოჭრით, ყურების დაჭრით, დაბრმავებით, ხელის მოჭრით და ა.შ.


There were numerous ingenious forms of sadistic capital punishment: burning at the stake, disemboweling, breaking on the wheel, being pulled apart by horses and so on.	მთავრდებოდა. მაშინ იყო მთელი რიგი მახვილგონივრული სადისტური დასჯის სასიკვდილო ფორმები. კოცონზე დაწვა, გამოშიგვნა, ბორბალზე გაკვრა, ორი მხრიდან ცხენების მიერ გაგლეჯა და ა.შ.


The death penalty was a sanction for a long list of non-violent crimes: criticizing the king, stealing a loaf of bread. Slavery, of course, was the preferred labor-saving device, and cruelty was a popular form of entertainment. Perhaps the most vivid example was the practice of cat burning, in which a cat was hoisted on a stage and lowered in a sling into a fire, and the spectators shrieked in laughter as the cat, howling in pain, was burned to death.	სიკვდილით ისჯებოდა არაძალადობრივი დანაშაულების მთელი სია: მეფის კრიტიკა, პურის ნატეხის მოპარვა. რა თქმა უნდა მონათმფლობელობა, იყო სამუშაოს შესამსუბუქებელი დანადგარი და სისასტიკე გართობის პოპულარული ფორმა იყო ყველაზე თვასლაჩინოა კატის დაწვის პრაქტიკის მაგალითი, როცა ყულფში გამობმულ კატას, ცეცხლში უშვებდნენ და მაყურებლები ხარხარებდნენ იმაზე, თუ როგორ იკლაკნებოდა კატა ტკივილისგან და კვდებოდა ცეცხლში.


What about one-on-one murder? Well, there, there are good statistics, because many municipalities recorded the cause of death.	რაც შეეხება ერთი-ერთზე მკვლელობას. არსებობს კარგი სტატისტიკა, რადგან ბევრი მუნიციპალიტეტი ჩანაწერში უთითებდა სიკვდილის მიზეზს.


The criminologist Manuel Eisner scoured all of the historical records across Europe for homicide rates in any village, hamlet, town, county that he could find, and he supplemented them with national data, when nations started keeping statistics.	კრიმინოლოგმა მანუელ აიზნერმა შეისწავლა ევროპის მასშტაბით ნებისმიერ სოფელში, ქალაქში, ქვეყანაში, მკვლელობის სიხშირის ყველა ისტორიული მონაცემი და შეავსო ის ნაციონალური მონაცემებით, იმ დროიდან, რაც ქვეყნებმა დაიწყეს


He plotted on a logarithmic scale, going from 100 deaths per 100,000 people per year, which was approximately the rate of homicide in the Middle Ages. And the figure plummets down to less than one homicide per 100,000 people per year in seven or eight European countries. Then, there is a slight uptick in the 1960s. The people who said that rock 'n' roll would lead to the decline of moral values actually had a grain of truth to that.	სტატისტიკის წარმოება. მან ეს დაიტანა ლოგარითმულ შკალაზე, წელიწადში 100 000 კაცზე, 100 სიკვდილიდან დაწყებული, რაც არის მკვლელობების დაახლოებითი სიხშირე შუა საუკუნეებში. გრაფი ეცემა 1 სიკვდილზე დაბლა 100000 კაცზე წელიწადში შვიდ ან რვა ევროპულ ქვეყანაში, შემდეგ პატარა ნახტომია 60-იანებში. რა გასაკვირიც არ უნდა იყოს ხალხი, რომელიც ამბობდა, რომ როკენროლი მორალურ დეგრადირებას გამოიწვევს რაღაცაში მართლები იყვნენ.


But there was a decline from at least two orders of magnitude in homicide from the Middle Ages to the present, and the elbow occurred in the early sixteenth century.	სიკვდილიანობის სულ მცირე ორ თანრიგიანი კლება იყო შუა საუკუნეებიდან დღემდე და გარდამტეხი იყო მე-16 საუკუნეების დასაწყისი.


Let's click down now to the decade scale.	ახლა, დავიდეთ 10 წლეულების მასშტაბზე.


According to non-governmental organizations that keep such statistics, since 1945, in Europe and the Americas, there has been a steep decline in interstate wars, in deadly ethnic riots or pogroms, and in military coups, even in South America. Worldwide, there's been a steep decline in deaths in interstate wars. The yellow bars here show the number of deaths per war per year from 1950 to the present.	არასამთავრობო ორგანიზაციების თანახმად რომლებიც ასეთ სტატისტიკას 1945 წლიდან აწარმოებენ ევროპასა და ამერიკაში, მოხდა მკვეთრი კლება სახელმწიფოთაშორის ომებში, ეთნიკურ კონფლიქტებში, დარბევებში და სამხედრო გადატრიალებებში. სამხრეთ ამერიკაშიც კი. მთელ მსოფლიოში სიკვდილიანობის მკვეთრი კლებაა სახელმწიფოთაშორის ომებში. ყვითელი სვეტები აჩვენებს სიკვდილიანობის რიცხვს ყოველ ომში ყოველ წელს, 1950 წლიდან დღემდე.


And, as you can see, the death rate goes down from 65,000 deaths per conflict per year in the 1950s to less than 2,000 deaths per conflict per year in this decade, as horrific as it is.	როგორც ხედავთ, სიკვდილიანობის სიხშირე 65 000-დან კონფლიკტში, წელიწადში, 1950 წლიდან დადის მხოლოდ 2000 სიკვდილამდე თითო კონფლიქტში წელიწადში ამ ათწლეულში, რა ცუდიც არ არის.


Even in the year scale, one can see a decline of violence.	წლების მასშტაბშიც კი შეიძლება ძალადობის კლების დანახვა.


Since the end of the Cold War, there have been fewer civil wars, fewer genocides -- indeed, a 90 percent reduction since post-World War II highs -- and even a reversal of the 1960s uptick in homicide and violent crime.	ცივი ომის დასრულების შემდეგ, ნაკლები სამოქალაქო ომები იყო, ნამვდილად ნაკლები გენოციდი. 90 პროცენტით შემცირდა მეორე მსოფლიო ომის დონესთან შედარებით. 1960 წლის ნახტომიც კი უკან დაბრუნდა.


This is from the FBI Uniform Crime Statistics. You can see that there is a fairly low rate of violence in the '50s and the '60s, then it soared upward for several decades, and began a precipitous decline, starting in the 1990s, so that it went back to the level that was last enjoyed in 1960.	ეს მონაცემები ფსბ საერთო კრიმინალის სტატისტიკისაა. თქვენ ხედავთ, რომ ძალადობის საკმაოდ დაბალი დონეა 50-იანებში და 60-იანებში, შემდეგ ნახტომია რამდენიმე ათწლეულის მანძილზე და იწყება კლება 1990 წლიდან, ისე რომ უბრუნდება 1960 წლის ნიშნულს.


President Clinton, if you're here, thank you.	პრეზიდენტო კლინტონ, თუ აქ ხართ, მადლობა.


(Laughter) So the question is, why are so many people so wrong about something so important? I think there are a number of reasons.	(სიცილი) მაშ, ისმის კითხვა, რატომ ცდება ამდენი ხალხი ასეთ მნიშვნელოვან რამეზე? ვფიქრობ ამას რიგი მიზეზები აქვს.


One of them is we have better reporting. The Associated Press is a better chronicler of wars over the surface of the Earth than sixteenth-century monks were.	ერთ-ერთია ის რომ ჩვენ უკეთესი შეტყობინების საშუალებები გვაქვს. ცნობების სააგენტო "Associated Press", ომის ქრონიკის უკეთესი მომწოდებელია, ვიდრე მე-16 საუკუნის ბერები.


There's a cognitive illusion. We cognitive psychologists know that the easier it is to recall specific instances of something, the higher the probability that you assign to it.	არსებობს კოგნიტიური ილუზია. ჩვენ ფსიქოლოგებმა ვიცით, რომ რაც უფრო ადვილია გაიხსენო რაღაც კონკრეტული შემთხვევა, მით უფრო დიდია საკუთარი თავის ამ შემთხვევასთან ასოცირების შანსი.


Things that we read about in the paper with gory footage burn into memory more than reports of a lot more people dying in their beds of old age. There are dynamics in the opinion and advocacy markets: no one ever attracted observers, advocates and donors by saying things just seem to be getting better and better.	ამბები სისხლიანი ილუსტრაციით, რომლებზეც გაზეთში ვკითხულობთ, უფრო ძლიერ აღიბეჭდება ჩვენს მეხსიერებაში, ვიდრე ცნობა ბევრად მეტი ხალხის სიკვდილზე სიბერისგან საკუთარ საძინებელში. არსებობს აზრთა რაღაც დინამიკა და ბაზრის წახალისება. ვერავინ მიიზიდავს დამკვირვებელს, ადვოკატს და დონორს იმის თქმით, რომ საქმეები უკეთ და უკეთ მიდის.


(Laughter) There's guilt about our treatment of native peoples in modern intellectual life, and an unwillingness to acknowledge there could be anything good about Western culture.	(სიცილი) თანამედროვე ინტელექტუალურ წრეებში არსებობს დანაშაულის გრძნობა ძირძველ ხალხებთან მიმართებაში და იმის არ აღიარების სურვილი, რომ დასავლურ კულტურაში


And of course, our change in standards can outpace the change in behavior. One of the reasons violence went down is that people got sick of the carnage and cruelty in their time.	შეიძლება რამე კარგი იყოს და რა თქმა უნდა ჩვენი სტანდარტების ცვლილებამ, შეიძლება საქციელის ცვლილებას გადაასწროს. ძალადობის კლების ერთი მიზეზი არის ის, რომ ხალხს იმ დროს ყელში ამოუვიდა ხოცვა და სისასტიკე


That's a process that seems to be continuing, but if it outstrips behavior by the standards of the day, things always look more barbaric than they would have been by historic standards. So today, we get exercised -- and rightly so -- if a handful of murderers get executed by lethal injection in Texas after a 15-year appeal process. We don't consider that a couple of hundred years ago, they may have been burned at the stake for criticizing the king after a trial that lasted 10 minutes, and indeed, that that would have been repeated over and over again. Today, we look at capital punishment as evidence of how low our behavior can sink, rather than how high our standards have risen.	როგორც ჩანს ეს პროცესი გრძელდება. მაგრამ თუ სტანდარტები წინ უსწრებს ქცევას, მოვლენები ყოველთვის უფრო ბარბაროსული ჩანს ვიდრე გამოჩნდებოდნენ ისტორიული სტანდარტების ფონზე. დღეს ჩვენ სამართლიანად გვაშფოთებს, როცა ტეხასში 15 წლიანი სააპელაციო პროცესის შემდეგ, რამდენიმე მკვლელს სასიკვდილო ინექციით უსრულებენ განაჩენს. ჩვენ არ ვითვალსწინებთ რომ 200 წლის წინ ისინი შესაძლოა დაეწვათ, 10 წუთიანი სასამართლოს შემდეგ მეფის კრიტიკისთვის. ასეთი რამ მუდმივად ხდებოდა. დღეს ჩვენ სიკვდილით დასჯას ვუყურებთ როგორც იმის მანიშნებელს, თუ რა დონეზე შეიძლება დაეცეს ჩვენი ქცევა და არა იმისას თუ როგორ აიწია ჩვენმა სტანდარტებმა.


Well, why has violence declined? No one really knows, but I have read four explanations, all of which, I think, have some grain of plausibility. The first is, maybe Thomas Hobbes got it right. He was the one who said that life in a state of nature was "solitary, poor, nasty, brutish and short." Not because, he argued, humans have some primordial thirst for blood or aggressive instinct or territorial imperative, but because of the logic of anarchy. In a state of anarchy, there's a constant temptation to invade your neighbors preemptively, before they invade you. More recently, Thomas Schelling gives the analogy of a homeowner who hears a rustling in the basement. Being a good American, he has a pistol in the nightstand, pulls out his gun, and walks down the stairs.	კარგი, მაშ რატომ მცირდება ძალადობა? სინამდვილეში არავინ იცის, მაგრამ მე 4 ახსნა წავიკითხე, რომელთაგან ჩემი აზრით თითოეული შეიცავს სიმართლის მარცვალს. პირველი: შეიძლება ტომას ჰობსი მართალი იყო როცა თქვა, რომ სახელმწიფოებრიობამდე პერიოდის ცხოვრება იყო "განმარტოებული, ღარიბი, საზიზღარი, უმოწყალო და მოკლე", არა იმიტომ რომ ადამიანებს გააჩნიათ თანდაყოლილი სისხლის წყურვილი, ან აგრესიული ინსტიქტები და ტერიტორიული იმპერატივები, არამედ თავად ანარქიის ლოგიკით, ანარქიის მდგომარეობაში, არსებობს მუდმივი ცდუნება დაასწრო და თავს დაესხა მეზობელს, მანამ სანამ ის დაგესხმება. ტომას შელინგი ავლებდა ასეთ ანაგლოგიას. სახლის მეპატრონეს სარდაფიდან ესმის ხმა. როგორც კარგ ამერიკელს მას ტუმბოში აქვს იარაღი.


And what does he see but a burglar with a gun in his hand.	იღებს იარაღს და ჩადის კიბეზე და ხედავს


Now, each one of them is thinking, "I don't really want to kill that guy, but he's about to kill me.	ქურდს იარაღით. თითოეული მათგანი ფიქრობს. "მე არ მინდა მისი მოკვლა,


Maybe I had better shoot him, before he shoots me, especially since, even if he doesn't want to kill me, he's probably worrying right now that I might kill him before he kills me." And so on.	მაგრამ ის აპირებს ჩემს მოკვლას ჯობია მას ვესროლო, სანამ ის მესვრის. თან მას ჩემი მოკვლა რომც არ უნდოდეს, ალბათ ეშინია, რომ მე მოვკლავ მას სანამ ის მომკლავს მე..." და ა.შ.


Hunter-gatherer peoples explicitly go through this train of thought, and will often raid their neighbors out of fear of being raided first.	მონადირე-შემგროვებლები ცხადად გაივლებენ აზრთა ამ მიმდევრობას თავში და ხშირად თავს ესხმიან მეზობლებს შიშისგან, რომ მათ დაასწრებენ.


Now, one way of dealing with this problem is by deterrence.	ამ პრობლემის გადაჭრის ერთ-ერთი ხერხი შეკავებაა.


You don't strike first, but you have a publicly announced policy that you will retaliate savagely if you are invaded.	შენ არ ისვრი პირველი, მაგრამ გაქვს საჯაროდ გაცხადებული პოლოტიკა, რომ შენ უპასუხებ სასტიკად თუ ვინმე შემოგიტევს


The only thing is that it's liable to having its bluff called, and therefore can only work if it's credible. To make it credible, you must avenge all insults and settle all scores, which leads to the cycles of bloody vendetta.	ერთი მომენტი არის ის, რომ ასეთი განცხადება შეიძლება ყალბი იყოს, შესაბამისად ეს პოლიტიკა ქმედითი იქნება მხოლოდ იმ შემთხვევაში თუ თქვენ დაგიჯერებენ. ანუ თქვენ უნდა უპასუხოთ ყველა თავდასხმას და გაუსწოროთ ანგარიში. რაც მიდის სისხლიან ვენდეტებამდე.


Life becomes an episode of "The Sopranos." Hobbes' solution, the "Leviathan," was that if authority for the legitimate use of violence was vested in a single democratic agency -- a leviathan -- then such a state can reduce the temptation of attack, because any kind of aggression will be punished, leaving its profitability as zero. That would remove the temptation to invade preemptively, out of fear of them attacking you first.	ცხოვრება ხდება "სოპრანოს კლანის" სერია. ჰობსის გადაწყვეტილება "ლევიათანი", მდგომარეობს იმაში, რომ ძალადობის გამოყენების ლეგიტიმური უფლება ვანდოთ ერთადერთ დემოკრატიულად არჩეულ სააგენტოს, ლევიათანს. ეს შეამცირებს თავდასხმის ცდუნებას, რადგან ნებისმიერი აგრესია დაისჯება, რაც მის ეფექტურობას გაანულებს. ეს ხსნის გამაფრთხილებელი შეტევის ცდუნებას იმის შიშით, რომ არ დაასწრონ.


It removes the need for a hair trigger for retaliation to make your deterrent threat credible. And therefore, it would lead to a state of peace. Eisner -- the man who plotted the homicide rates that you failed to see in the earlier slide -- argued that the timing of the decline of homicide in Europe coincided with the rise of centralized states.	და ეს ხსნის მუდმივად საბრძოლო მზადყოფნის აუცილებლობას, იმისთვის, რომ აჩვენოთ თქვენი მუქარის რეალურობა. ამას მივყავართ მშვიდობამდე. აისნერი, ვინც შეადგინა მკვლელობების გრაფიკი, რომელიც წინა სლაიდზე არ გინახავთ, ამტკიცებდა, რომ ევროპაში მკვლელობის დონის შემცირების პერიოდი, დაემთხვა ცენტრალიზებული სახელმწიფოების გაძლიერებას.


So that's a bit of a support for the leviathan theory.	ეს არგუმენტი ლევიათანის თეორიის სასარგებლოა.


Also supporting it is the fact that we today see eruptions of violence in zones of anarchy, in failed states, collapsed empires, frontier regions, mafias, street gangs and so on.	ამაზე ის ფაქტიც მეტყველებს, რომ დღეს ჩვენ ძალადობის აფეთქებებს ანარქიის ზონებში ვხედავთ: უუნარო სახელმწიფოებში, დანგრეულ იმპერიებში განუვითარებელ რეგიონებში, მაფიებში, ქუჩურ დაჯგუფებებში და ა.შ.


The second explanation is that in many times and places, there is a widespread sentiment that life is cheap.	მეორე ახსნა არის ის, რომ ბევრ დროსა და ადგილას გავრცელებულია სენტიმენტი, რომ ცხოვრება არაფრად ღირს


In earlier times, when suffering and early death were common in one's own life, one has fewer compunctions about inflicting them on others. And as technology and economic efficiency make life longer and more pleasant, one puts a higher value on life in general.	ადრეულ ხანაში, როცა ტანჯვა და ადრეული სიკვდილი ჩვეული იყო საკუთარ ცხოვრებაში, ადამიანს ნაკლებად ადარდებდა სხვისთვის ზიანის მიყენება. როცა ტექნოლოგიამ და ეკონომიკურმა ეფექტურობამ, ცხოვრება გაახანგრძლივა და უფრო სასიამოვნო გახადა, ამან უფრო დიდი ფასი შესძინა


This was an argument from the political scientist James Payne.	ზოგადად სიცოცხლეს. ეს იყო პოლიტ. მეცნიერის ჯეიმს პეინის არგუმენტი