But look, this is the world my teacher talked about in 1960: one billion Western world here -- high child-survival, small families -- and all the rest, the rainbow of developing countries, with very large families and poor child survival.	მაგრამ ნახეთ, ეს არის ის მსოფლიო, რომელზეც 1960 წელს ჩემი მასწავლებელი ლაპარაკობდა. ერთი მილიარდი დასავლურ მსოფლიოში - აი აქ. დაბალი სიკვდილიანობა ბავშვებში, პატარა ოჯახები. და ყველა დანარჩენი. განვითარებადი ქვეყნების მთელი ამალა. დიდი ოჯახებით და ბავშვთა სიკვდილიანობის მაღალი მაჩვენებლით.


What has happened? I start the world. Here we go.	რა მოხდა? ახლა ჩავრთავ დროს.


Can you see, as the years pass by, child survival is increasing?	წავიდა. ხედავთ? დროის გასვლასთან ერთად ბავშვთა სიკვდილიანობა მცირდება.


They get soap, hygiene, education, vaccination, penicillin and then family planning. Family size is decreasing.	მათ უკვე აქვთ საპონი, ჰიგიენა, განათლება, აცრები და პენიცილინი. შემდეგ ოჯახის დაგეგმვა. ოჯახის ზომა მცირდება.


[When] they get up to 90-percent child survival, then families decrease, and most of the Arab countries in the Middle East is falling down there [to small families].	(როდესაც) ბავშვთა სიკვდილიანობა 10%-მდე ადის, ოჯახების ზომა იკლებს. და არაბული ქვეყნების და ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნების უმრავლესობა აი აქ აღმოჩნდება (პატარა ოჯახებში).


Look, Bangladesh catching up with India.	შეხედეთ, ბანგლადეში დაეწია ინდოეთს.


The whole emerging world joins the Western world with good child survival and small family size, but we still have the poorest billion.	მსოფლიოს (ყველა) მზარდი ეკონომიკა უერთდება დასავლურ მსოფლიოს. დაბალი სიკვდილიანობით და პატარა ოჯახით. მაგრამ ჯერ ისევ გვყავს უღარიბესი მილიარდი.


Can you see the poorest billion, those [two] boxes I had over here?	ხედავთ უღარიბეს მილიარდს, იმ (ორ) ყუთს, აი აქ რომ მქონდა?


They are still up here.	ისინი ჯერ ისევ აქ არიან.


And they still have a child survival of only 70 to 80 percent, meaning that if you have six children born, there will be at least four who survive to the next generation.	და ბავშვთა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი ისევ დაახლოებით 20-30პროცენტია. რაც ნიშნავს, რომ თუ ექვსი ბავშვი შეგეძინათ, სულ ცოტა ოთხი, გადარჩება და იცოცხლებს შემდეგ თაობამდე.


And the population will double in one generation.	და მოსახლეობა ერთი თაობის შემდეგ გაორმაგდება.


So the only way of really getting world population [growth] to stop is to continue to improve child survival to 90 percent.	ამიტომ, ერთადერთი საშუალება იმისა, რომ შეჩერდეს მსოფლიოში მოსახლეობის ზრდა, არის ბავშვთა სიკვდილიანობის შემცირება 10 %-მდე.


That's why investments by Gates Foundation, UNICEF and aid organizations, together with national government in the poorest countries, are so good; because they are actually helping us to reach a sustainable population size of the world.	ამიტომაა, რომ ინვესტიციები (ჯანდაცვის სფეროში) ისეთი ორგანიზაციების მიერ, როგორიცაა გეიტსის ფონდი, გაეროს ბავშვთა ფონდი და ჰუმანიტარული ორგანიზაციები, უღარიბესი სახელმწიფოების მთავრობებთან ერთად ამდენად კარგია. იმიტომ, რომ ისინი რეალურად გვეხმარებიან მივაღწიოთ მსოფლიოში მოსახლეობის მდგრად დონეს.


We can stop at nine billion if we do the right things.	თუ ჩვენ სწორ არჩევანს გავაკეთებთ, შეგვიძლია ცხრა მილიარდზე გავჩერდეთ.


Child survival is the new green.	ბავშვთა შორის სიკვდილიანობის შემცირება ახალი მოდური საქმეა.


It's only by child survival that we will stop population growth.	მხოლოდ ამით შეიძლება მოსახლეობის ზრდის შემცირება.


And will it happen?	და რა მოხდება?


Well, I'm not an optimist, neither am I a pessimist.	მე ოპტიმისტი არა ვარ, მაგრამ არც პესიმისტი ვარ.


I'm a very serious "possibilist."	მე ვარ სერიოზული "შეიძლებისტი"


It's a new category where we take emotion apart, and we just work analytically with the world.	ეს არის ახალი კატეგორია, სადაც ემოციას გვერდზე გადავდებთ, და მსოფლიოს ანალიტიკურ დამუშავებას ვახდენთ.


It can be done.	ეს შესაძლებელია.


We can have a much more just world.	შეგვიძლია გვქონდეს ბევრად მეტი, ვიდრე უბრალოდ მსოფლიო.


With green technology and with investments to alleviate poverty, and global governance, the world can become like this.	ეკოლოგიურად სუფთა ტექნოლოგიით სიღარიბის დასაძლევად ინვესტიციით და კარგი მსოფლიო მმართველობით მსოფლიო შეიძლება გახდეს ასეთი.


And look at the position of the old West.	აი, შეხედეთ ძველი დასავლეთის მდებარეობას.


Remember when this blue box was all alone, leading the world, living its own life.	გაიხსენეთ, როდესაც ეს ლურჯი ყუთი მარტო იყო, მიუძღვოდა მსოფლიოს და თავისი ცხოვრებით ცხოვრობდა.


This will not happen [again].	ეს აღარასოდეს განმეორდება.


The role of the old West in the new world is to become the foundation of the modern world -- nothing more, nothing less.	ძველი დასავლეთს როლი ახალ მსოფლიოში არის ის, რომ გახდეს თანამედროვე მსოფლიოს საფუძველი (ნაწილი). არც მეტი, არც ნაკლები.


But it's a very important role.	მაგრამ ეს ძალიან მნიშვნელოვანი როლია.


Do it well and get used to it.	მივეჩვიოთ და კარგად შევასრულოთ ის.


Thank you very much.	დიდი მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


When I was a student here in Oxford in the 1970s, the future of the world was bleak.	როცა სტუდენტი ვიყავი აქ, ოქსფორდში 1970-იან წლებში მსოფლიოს მომავალი პირქუში მეჩვენებოდა.


The population explosion was unstoppable.	დემოგრაფიულ აფეთქებას ბოლო არ უჩანდა.


Global famine was inevitable.	გლობალური შიმშილი გარდაუვალი იყო.


A cancer epidemic caused by chemicals in the environment was going to shorten our lives.	კიბოს ეპიდემია, გარემოში არსებული ქიმიური ნივთიერებებით გამოწვეული აპირებდა ჩვენი სიცოcხლის შემოკლებას.


The acid rain was falling on the forests.	მჟავური წვიმები მოდიოდა ტყეებში.


The desert was advancing by a mile or two a year.	უდაბნო წელიწადში 1 ან 2 მილით იზრდებოდა.


The oil was running out, and a nuclear winter would finish us off.	ნავთობი თავდებოდა. და ბირთვული ზამთარი ბოლოს მოგვიღებდა.


None of those things happened, (Laughter) and astonishingly, if you look at what actually happened in my lifetime, the average per-capita income of the average person on the planet, in real terms, adjusted for inflation, has tripled.	არც ერთი ამათთაგან არ მომხდარა. (სიცილი) და გაგიკვირდებათ თუ ნახავთ სინამდვილეში რა მოხდა ჩემს ცხოვრებაში, საშუალო შემოსავალი ერთ სულ მოსახლეზე პლანეტის საშუალოდ ერთ ადამიანზე, რეალურად, ინფლაციაზე მორგებული, სამჯერ გაიზარდა.


Lifespan is up by 30 percent in my lifetime.	ცხოვრების ხანგრძლივობა 30%-ით გაიზარდა ჩემი სიცოცხლის მანძილზე.


Child mortality is down by two-thirds.	ბავშვთა სიკვდილიანობა 2/3--ით შემცირდა.


Per-capita food production is up by a third.	ერთ სულ მოსახლეზე პროდუქტის წარმოება მესამედით გაიზარდა.


And all this at a time when the population has doubled.	და ეს ყველაფერი იმ დროს, როცა მოსახლეობა გაორმაგდა.


How did we achieve that, whether you think it's a good thing or not?	როგორ მივაღწიეთ ამას -- როგორ თვლით ეს კარგია თუ ცუდი --


How did we achieve that?	როგორ მივაღწიეთ ამას?


How did we become the only species that becomes more prosperous as it becomes more populous?	როგორ გავხდით ერთადერთი სახეობა რომელიც უფრო წარმატებული ხდება გაზრდილი მოსახლეობის მიუხედავად?


The size of the blob in this graph represents the size of the population, and the level of the graph represents GDP per capita.	ამ გრაფაში ბურთულის ზომა აღნიშნავს მოსახლეობის რაოდენობას. ცხრილის დონე აღნიშნავს მშპ-ს ერთ სულ მოსახლეზე.


I think to answer that question you need to understand how human beings bring together their brains and enable their ideas to combine and recombine, to meet and, indeed, to mate.	ვფიქრობ, ამ კითხვისთვის პასუხის გასაცემად საჭიროა ვიცოდეთ თუ როგორ აერთიანებენ ადამიანები თავიანთ ტვინებს და თავიანთი იდეების კომბინირებას და ხელახალ კომბინირებას ახდენენ, როგორ ხვდებიან და რა თქმა უნდა როგორ წყვილდებიან.


In other words, you need to understand how ideas have sex.	სხვა სიტყვებით, რომ ვთქვათ თუ როგორ აქვთ იდეებს სექსი.


I want you to imagine how we got from making objects like this to making objects like this.	მინდა წარმოიდგინოთ ამგვარი ნივთებისგან როგორ მივიღეთ ამგვარი საგნები.


These are both real objects.	ეს ორივე რეალური საგნებია.


One is an Acheulean hand axe from half a million years ago of the kind made by Homo erectus.	ერთ-ერთი მათგანი ნახევარი მილიონი წლის წინანდელი აშელური ხელის ნაჯახია ჰომო ერექტუსის მიერ შექმნილი.


The other is obviously a computer mouse.	მეორე კი კომპიუტერის თაგვია.


They're both exactly the same size and shape to an uncanny degree.	ორივე ზუსტად ერთი ზომის და ფორმისაა ზებუნებრიობის ხარისხით.


I've tried to work out which is bigger, and it's almost impossible.	ბევრი ვეცადე გამეგო რომელია დიდი, მაგრამ ეს თითქმის შეუძლებელია.


And that's because they're both designed to fit the human hand.	ეს იმიტომ, რომ ორივე ადამიანის ხელისთვისაა შექმნილი.


They're both technologies. In the end, their similarity is not that interesting.	ორივე ტექნოლოგიაა. ბოლოს და ბოლოს, მათი მსგავსება არც ისე საინტერესოა.


It just tells you they were both designed to fit the human hand.	ეს უბრალოდ იმას გვაუწყებს, რომ ორივე ადამიანის ხელზეა მორგებული.


The differences are what interest me, because the one on the left was made to a pretty unvarying design for about a million years -- from one-and-a-half million years ago to half a million years ago.	გaნსხვავება, აი რა მაინტერესებს მე. რადგანაც მარცხენა საგანს ქმნიდნენ შეუცვლელი დიზაინით დაახლოებით მილიონი წლის მანძილზე -- მილიონ ნახევარი წლის წინიდან მილიონი წლის წინამდე.


Homo erectus made the same tool for 30,000 generations.	ჰომო ერექტუსი ამ ხელსაწყოს 30,000 თაობისთვის ამზადებდა.


Of course there were a few changes, but tools changed slower than skeletons in those days.	რა თქმა უნდა მცირე ცვლილებები იყო, მაგრამ იმ დროისათვის ხელსაწყოები უფრო ნელა იცვლებოდნენ ვიდრე ჩონჩხები.


There was no progress, no innovation.	არანაირი პროგრესი არ იყო, არანაირი ინოვაცია.


It's an extraordinary phenomenon, but it's true.	ეს უჩვეულო მოვლენაა, მაგრამ სიმართლეა.


Whereas the object on the right is obsolete after five years.	მაშინ როცა მარჯვენა ნივთი ხუთი წლის შემდეგ მოძველებულად ჩაითვლება.


And there's another difference too, which is the object on the left is made from one substance.	კიდევ ერთი განსხვავება არსებობს, მარცხენა ობიექტი ერთი ნივთიერებისგანაა დამზადებული.


The object on the right is made from a confection of different substances, from silicon and metal and plastic and so on.	მარჯვენა ნივთი კი სხვადასხვა ნივთიერებების კომბინაციაა, სილიკონითა და მეტალით დაწყებული, პლასტმასი და ა.შ.


And more than that, it's a confection of different ideas, the idea of plastic, the idea of a laser, the idea of transistors.	უფრო მეტიც, ის წარმოადგენს სხვადასხვა იდეების ერთობლიობას, პლასტმასის იდეა, ლაზერის იდეა, ტრანზისტორების იდეა.


They've all been combined together in this technology.	ეს ყველაფერი ამ ტექნოლოგიაში იქნა გაერთიანებული.


And it's this combination, this cumulative technology, that intrigues me, because I think it's the secret to understanding what's happening in the world.	და ზუსტად ეს კომბინაცია, ეს ერთობლივი ტექნოლოგია მაინტრიგებს. რადგანაც ვფიქრობ ესაა იმ საიდუმლოს გასაღები თუ რა ხდება მსოფლიოში.


My body's an accumulation of ideas too: the idea of skin cells, the idea of brain cells, the idea of liver cells.	ჩემი სხეულიც დაგროვებული იდეებისაგან შედგება, კანის უჯრედების იდეა, ტვინის უჯრედების იდეა, ღვიძლის უჯრედების იდეა.


They've come together.	ისინი ერთობლივად მოვიდნენ ჩვენამდე.


How does evolution do cumulative, combinatorial things?	როგორ ქმნის ევოლუცია კუმულაციურ, კომბინირებულ საგნებს?


Well, it uses sexual reproduction.	ის სექსუალურ გამრავლებას იყენებს.


In an asexual species, if you get two different mutations in different creatures, a green one and a red one, then one has to be better than the other.	უსქესო სახეობებში, თუკი თქვენ მიიღებთ სხვადასხვა არსებებში ორ სხვადასხვა მუტაციას, მწვანისა და წითლის, ერთი აუცილებლად აჯობებს მეორეს.


One goes extinct for the other to survive.	ერთი გადაშენდება რათა მეორე გადარჩება.


But if you have a sexual species, then it's possible for an individual to inherit both mutations from different lineages.	მაგრამ სქესის მქონე სახეობებთან, ინდივიდს შეუძლია მემკვიდრეობით მიიღოს ორივე მუტაცია სხვადასხვა წინაპრისაგან.


So what sex does is it enables the individual to draw upon the genetic innovations of the whole species.	ასე, რომ რასაც სქესი აკეთებს არის ის, რომ ინდივიდს შესაძლებლობას აძლევს დაეყრდნოს მთელი სახეობების გენეტიკურ ინოვაციებს.


It's not confined to its own lineage.	მხოლოდ საკუთარი გვარის საზღვრებს არ მოიცავს.


What's the process that's having the same effect in cultural evolution as sex is having in biological evolution?	რა არის ის პროცესი რომელსაც იგივე ეფექტი აქვს კულტურულ ევოლუციაში რაც სქესს ბიოლოგიურ ევოლუციაში?


And I think the answer is exchange, the habit of exchanging one thing for another.	და ვფიქრობ, რომ პასუხი გაცვლაშია, ერთი ნივთის მეორეში გაცვლის ჩვევა.


It's a unique human feature.	ეს ადამიანის უნიკალური თვისებაა.


No other animal does it.	არცერთი სხვა ცხოველი ამას არ აკეთებს.


You can teach them in the laboratory to do a little bit of exchange -- and indeed there's reciprocity in other animals -- But the exchange of one object for another never happens.	შეგიძლიათ მათ ლაბორატორიებში ასწავლოთ და ცოტაოდენი გაცვლა გააკეთებინოთ. და მართლაც არსებობს ურთიერთგაცვლა სხვა ცხოველებში. მაგრამ ერთი ნივთის მეორეზე გაცვლა არასოდეს ხდება.


As Adam Smith said, "No man ever saw a dog make a fair exchange of a bone with another dog."	როგორც ადამ სმიტმა თქვა: „არასოდეს მინახია ერთი ძაღლი მეორეს უცვლიდეს ძვალს“.


(Laughter) You can have culture without exchange.	(სიცილი) თქვენ შეგიძლიათ გქონდეთ კულტურა გაცვლის გარეშე.


You can have, as it were, asexual culture.	შეგიძლიათ გქონდეთ ასე ვთქვათ, უსქესო კულტურა.


Chimpanzees, killer whales, these kinds of creatures, they have culture.	შიმპანზეებს, ვეშაპებს და სხვა ასეთ სახეობებს აქვთ კულტურა.


They teach each other traditions which are handed down from parent to offspring.	ისინი ერთმანეთს იმ ტრადიციებს ასწავლიან რომლებიც მშობლებისაგან გადაეცემა შვილებს.


In this case, chimpanzees teaching each other how to crack nuts with rocks.	ამ შემთხვევაში, შიმპანზეები ერთმანეთს ასწავლიან კაკლის ქვით გატეხვას.


But the difference is that these cultures never expand, never grow, never accumulate, never become combinatorial, and the reason is because there is no sex, as it were, there is no exchange of ideas.	მაგრამ განსხვავება ისაა, რომ ეს კულტურები არასოდეს გაფართოვდება, გაიზრდება, დაგროვდება და არასოდეს გახდება კომბინირებული. მიზეზი კი იმაშია, რომ არ არსებობს სექსი, ანუ არ არსებობს იდეების გაცვლა.


Chimpanzee troops have different cultures in different troops.	შიმპანზეს სხვადასხვა ჯოგს სხვადასხვა კულტურა აქვთ.


There's no exchange of ideas between them.	მათ შორის იდეების გაცვლა არ ხდება.


And why does exchange raise living standards?	და რატომ იწვევს გაცვლა ცხოვრების დონის ამაღლებას?


Well, the answer came from David Ricardo in 1817.	ამაზე პასუხი დევიდ რიკარდომ გაგვცა 1817 წელს.


And here is a Stone Age version of his story, although he told it in terms of trade between countries.	აი მისი ვერსია ქვის ხანის შესახებ, თუმცა ისიც მიუთითა, რომ ეს მხოლოდ ქვეყნებს შორის ვაჭრობის თვალსაზრით განიხილება.


Adam takes four hours to make a spear and three hours to make an axe.	ადამს სჭირდება 4 საათი შუბის დასამზადებლად და 3 საათი ცულის დასამზადებლად.


Oz takes one hour to make a spear and two hours to make an axe.	ოზს სჭირდება 1 საათი შუბის დასამზადებლად და 2 საათი ცულის დასამზადებლად.


So Oz is better at both spears and axes than Adam.	ამგვარად, ოზი შუბისა და ცულის დამზადებაში ჯობია ადამს.


He doesn't need Adam.	მას არ სჭირდება ადამი.


He can make his own spears and axes.	მას საკუთარი შუბისა და ცულის დამზადება შეუძლია.


Well no, because if you think about it, if Oz makes two spears and Adam make two axes, and then they trade, then they will each have saved an hour of work.	მაგრამ არა, თუ დაფიქრდებით იმაზე, ოზს რომ დაემზადებინა ორი შუბი და ადამს ორი ცული, და შემდეგ ევაჭრათ, მაშინ ისინი მუშაობის თითო საათს დაზოგავდნენ.


And the more they do this, the more true it's going to be, because the more they do this, the better Adam is going to get at making axes and the better Oz is going to get at making spears.	და რაც უფრო მეტჯერ გააკეთებენ ამას, ამის შესაძლებლობა უფრო მაღალი იქნება. რადგანაც რაც უფრო მეტს დაამზადებენ, ადამი უფრო კარგ ცულებს დაამზადებს და ოზი უფრო კარგ შუბებს.


So the gains from trade are only going to grow.	ასე, რომ მოგება ნავაჭრისაგან მხოლოდ გაიზრდება.


And this is one of the beauties of exchange, is it actually creates the momentum for more specialization, which creates the momentum for more exchange and so on.	და ეს გაცვლის მხოლოდ ერთ-ერთი კარგი მხარეა, სინამდვილეში ეს ქმნის იმპულს დამატებითი სპეციალიზაციის მისაღებად, რომელიც თავის მხრივ ქმნის იმპულს უფრო მეტი გაცვლისთვის და ა.შ.


Adam and Oz both saved an hour of time.	ადამმა და ოზმა ორივემ დაზოგეს ერთი საათი.


That is prosperity, the saving of time in satisfying your needs.	აი ეს არის კეთილდღეობა, დროის დაზოგვა თქვენი მოთხოვნილებების დაკმაყოფილების ხარჯზე.


Ask yourself how long you would have to work to provide for yourself an hour of reading light this evening to read a book by.	ჰკითხეთ საკუთარ თავს რამდენი ხანი უნდა იმუშავოთ იმისათვის, რომ უზრუნველყოთ ერთ საათიანი განათება საღამოს წიგნის საკითხავად.


If you had to start from scratch, let's say you go out into the countryside.	დავიწყოთ თავიდან და ვთქვათ გადიხართ ქალაქგარეთ.


You find a sheep. You kill it. You get the fat out of it.	იპოვეთ ცხვარი. დაკალით. მიიღეთ მისგან ქონი.


You render it down. You make a candle, etc. etc.	ჩამოწურეთ. დაამზადეთ სანთელი და ა.შ.


How long is it going to take you? Quite a long time.	რამდენი ხანი დაგჭირდებათ? საკმაოდ დიდი ხანი.


How long do you actually have to work to earn an hour of reading light if you're on the average wage in Britain today?	რამდენი ხანი უნდა იმუშავოთ სინამდვილეში რათა გამოიმუშავოთ ერთი საათი განათება საკითხავად თუკი ბრიტანეთის პირობებისთვის საშუალო ხელფასი გაქვთ?


And the answer is about half a second.	და პასუხია დაახლოებით ნახევარი წამი.


Back in 1950, you would have had to work for eight seconds on the average wage to acquire that much light.	ჯერ კიდევ 1950 წელს, 8 წამი უნდა გემუშავა საშუალო ხელფასით რათა მიგეღო განათება.


And that's seven and a half seconds of prosperity that you've gained since 1950, as it were, because that's seven and a half seconds in which you can do something else, or you can acquire another good or service.	აი კეთილდღეობის შვიდ ნახევარი წამი მოვიპოვეთ. 1950 წლიდან ასე იყო. რადგანაც ამ შვიდ ნახევარი წამის განმავლობაში სხვა რამის გაკეთება შეგიძლიათ. სხვა საქონელი შეიძინოთ ან სხვა მომსახურება მიიღოთ.


And back in 1880, it would have been 15 minutes to earn that amount of light on the average wage.	1880 წელს 15 წუთი დაგჭირდებოდათ ამ რაოდენობის განათების მოსაპოვებლად საშუალო ხელფასით.


Back in 1800, you'd have had to work six hours to earn a candle that could burn for an hour.	და კიდევ 1800 წელს ექვსი საათი უნდა გემუშავათ, რათა მიგეღოთ სანთელი, რომელიც 1 საათს გაანათებდა.


In other words, the average person on the average wage could not afford a candle in 1800.	სხვა სიტყვებით, საშუალო ადამიანს, საშუალო ხელფასით არ შეეძლო სანთლის შეძენა 1800 წელს.


Go back to this image of the axe and the mouse, and ask yourself: "Who made them and for who?"	დავუბრუნდეთ ცულისა და მაუსის სურათს და ჰკითხეთ საკუთარ თავს: „ვინ გააკეთა ისინი და ვისთვის?“


The stone axe was made by someone for himself.	ქვის ცული ვიღაცისმიერაა დამზადებული საკუთარი თავისთვის.


It was self-sufficiency.	ეს იყო დამოუკიდებელი ქმედება.


We call that poverty these days.	დღეისთვის ამის ნაკლებობა გვაქვს.


But the object on the right was made for me by other people.	მაგრამ მარჯვენა საგანი ჩემთვის შექმნეს სხვა ადამიანებმა.


How many other people?	რამდენმა ადაიანმა?


Tens? Hundreds? Thousands?	ათმა? ასმა? ათასმა?


You know, I think it's probably millions.	ვფიქრობ რამდენიმე მილიონმა.


Because you've got to include the man who grew the coffee, which was brewed for the man who was on the oil rig, who was drilling for oil, which was going to be made into the plastic, etc.	რადგანაც თქვენ უნდა ჩათვალოთ ის ადამიანები, რომლებმაც მოიყვანეს ყავა, რომელიც დალია იმ ადამიანმა ვინც ნავთობის კოშკურაზე იჯდა, რომელიც თავის მხრივ ბურღავდა ნავთობის მოსაპოვებლად, რომელიც გამოიყენება პლასტმასის დასამზადებლად და ასე დაუსრულებლივ.


They were all working for me, to make a mouse for me.	ისინი ყველანი ჩემთვის მუშაობდნენ, რათა მაუსი დაემზადებინათ ჩემთვის.


And that's the way society works.	აი ამგვარად მუშაობს საზოგადოება.


That's what we've achieved as a species.	ეს არის ის, რასაც მივაღწიეთ როგორც სახეობებმა.


In the old days, if you were rich, you literally had people working for you.	ძველად, მდიდარი თუ იყავით თქვენზე მომუშავე ხალხი გყავდათ.


That's how you got to be rich; you employed them.	ამგვარად ხდებოდით მდიდარი; მათი მუშაობით.


Louis XIV had a lot of people working for him.	ლუი XVI-ს მასზე მომუშავე უამრავი ადამიანი ჰყავდა.


They made his silly outfits, like this, (Laughter) and they did his silly hairstyles, or whatever.	ისინი მას ამდაგვარ სულელურ კოსტიუმებს უმზადებდნენ. (სიცილი) და უკეთებდნენ სულელურ ვარცხნილობებს და ნებისმიერ რამეს.


He had 498 people to prepare his dinner every night.	მას ყოველ ღამე 498 ადამიანი უმზადებდა სადილს.


But a modern tourist going around the palace of Versailles and looking at Louis XIV's pictures, he has 498 people doing his dinner tonight too.	მაგრამ თანამედროვე ტურისტსაც, რომელიც ვერსალის სასახლეში ლუი XVI-ის ნახატებს ათვალიერებს სადილს ასევე 498 ადაიანი უმზადებს.


They're in bistros and cafes and restaurants and shops all over Paris, and they're all ready to serve you at an hour's notice with an excellent meal that's probably got higher quality than Louis XIV even had.	ისინი მთელი პარიზის ბისტროებსა და კაფეებში, რესტორნებსა და მაღაზიებში არიან. და ისინი ყველა მზად არიან, რომ მოგემსახურონ ნებისმიერ დროს შესანიშნავი კერძებით, რომლებიც სავარაუდოდ უფრო მაღალი ხარისხისაა ვიდრე ლუი XVI მიირთმევდა.


And that's what we've done, because we're all working for each other.	ეს არის ის რაც შევქმენით, ჩვენ ყველანი ერთმანეთისთვის ვმუშაობთ.


We're able to draw upon specialization and exchange to raise each other's living standards.	ჩვენ სპეციალიზაციის გამოყენებისა და გაცვლის საფუძველზე შეგვიძლია ავამაღლოთ ერთმანეთის ცხოვრების დონე.


Now, you do get other animals working for each other too.	ახლა ამუშავეთ სხვა ცხოველები ერთმანეთისთვის.


Ants are a classic example; workers work for queens and queens work for workers.	ჭიანჭველები კლასიკური მაგალითია; მუშები მუშაობენ დედოფლისთვის და დედოფალი მუშებისთვის.


But there's a big difference, which is that it only happens within the colony.	მაგრამ არსებობს დიდი განსხვავება იმაში, რომ ეს ხდება მხოლოდ კოლონიის შიგნით.


There's no working for each other across the colonies.	კოლონიები ერთმანეთისთვის არასოდეს მუშაობენ.


And the reason for that is because there's a reproductive division of labor.	და ამის მიზეზი შრომის რეპროდუქციულ გაყოფაშია.


That is to say, they specialize with respect to reproduction.	ანუ ისინი სპეციალიზდებიან რეპროდუქციის მიმართ.


The queen does it all.	ყველაფერს დედოფალი აკეთებს.


In our species, we don't like doing that.	ჩვენს სახეობებში ჩვენ არ გვინდა ამის კეთება.


It's the one thing we insist on doing for ourselves, is reproduction.	ერთადერთი რამ რასაც ჩვენთვის ვაკეთებთ ეს რეპროდუქციაა.


(Laughter) Even in England, we don't leave reproduction to the Queen.	(სიცილი) ინგლისშიც კი ჩვენ არ შეგვიძლია დედოფლის განაყოფიერება.


(Applause) So when did this habit start?	(აპლოდისმენტები) და როდის დაიწყო ეს ჩვევა?


And how long has it been going on? And what does it mean?	რა რამდენი ხანია გრძელდება? და რას ნიშნავს საერთოდ?


Well, I think, probably, the oldest version of this is probably the sexual division of labor.	ვფიქრობ შესაძლოა ამის უძველესი ვერსიაა შრომის სქესობრუვად დაყოფა.


But I've got no evidence for that.	მაგრამ ამის დამტკიცება არ შემიძლია.


It just looks like the first thing we did was work male for female and female for male.	პირველი რაც გავაკეთეთ იყო ის, რომ მამაკაცი მუშაობდა ქალისთვის და პირიქით.


In all hunter-gatherer societies today, there's a foraging division of labor between, on the whole, hunting males and gathering females.	დღეს ყველა მონადირე-შემგროვებელ საზოგადოებაში არსებობს სურსათის მომპოვებელი განყოფილებები, რომლებიც შრომას ყოფს მთლიანობაში როგორც მონადირე მამაკაცები და შემგროვებელი ქალები.


It isn't always quite that simple, but there's a distinction between specialized roles for males and females.	ყოველთვის ასე მარტივად არაა. მაგრამ არსებობს განსხვავება სპეციალიზებულ როლებში მამაკაცებსა და ქალებს შორის.


And the beauty of this system is that it benefits both sides.	და ამ სისტემაში კარგი ის არის, რომ მას ორივე მხარისთვის მოაქვს სარგებელი.


The woman knows that, in the Hadzas' case here -- digging roots to share with men in exchange for meat -- she knows that all she has to do to get access to protein is to dig some extra roots and trade them for meat.	ქალებმა იციან რომ აი აქ ჰაძასის მაგალითზე -- თხრიან ფესვებს, რათა გაუცვალონ კაცებს ხორცში -- მათ იციან, რომ ყველაფერი უნდა გააკეთონ პროტეინის მისაღებად და ამოთხარონ ზედმეტი ფესვები და გაცვალოს ისინი ხორცში.


And she doesn't have to go on an exhausting hunt and try and kill a warthog.	და მას არ სჭირდება დამღლელ ნადირობაში წასვლა და გარეული ღორის მოკვლა.


And the man knows that he doesn't have to do any digging to get roots.	და კაცმაც იცის, რომ მას არ მოუწევს ფესვების თხრა. ფესვების მისაღებად.


All he has to do is make sure that when he kills a warthog it's big enough to share some.	მას მხოლოდ იმის გაკეთება ევალება, რომ მოკლას საკმარისი გარეული ღორი რათა სხვასაც გაუნაწილოს.


And so both sides raise each other's standards of living through the sexual division of labor.	და ამიტომაც ორივე მხარე ზრდის ერთმანეთის ცხოვრების დონეს შრომის სქესობრივი გაყოფით.


When did this happen? We don't know, but it's possible that Neanderthals didn't do this.	როდის მოხდა ეს? ჩვენ არ ვიცით, მაგრამ სავსებით შესაძლებელია, რომ ნეანდერტალელებს ეს არ გაუკეთებიათ.


They were a highly cooperative species.	ისინი უაღრესად კოოპერატიული სახეობები იყვნენ.


They were a highly intelligent species.	ისინი ძალიან ჭკვიანები იყვნენ.


Their brains on average, by the end, were bigger than yours and mine in this room today.	ბოლოსდაბოლოს, საშუალოდ მათი ტვინი ჩემზე და თქვენს ტვინებზე დიდი იყო, ვინც ამ დარბაზში იმყოფებით.


They were imaginative. They buried their dead.	ისინი შემოქმედნი იყვნენ. ისინი მარხავდნენ თავიანთ მკვდრებს.


They had language, probably, because we know they had the FOXP2 gene of the same kind as us, which was discovered here in Oxford.	მათ შესაძლოა ენაც ჰქონდათ, რადგან ვიცით, რომ ისინიც ჩვენნაირი FOXP2 გენების მატარებლები არიან, რომელიც აქ იქნა აღმოჩენილი, ოქსფორდში.


And so it looks like they probably had linguistic skills.	და როგორც ჩანს მათ ლინგვისტური უნარ-ჩვევებიც ქონდათ.


They were brilliant people. I'm not dissing the Neanderthals.	ისინი ბრწყინვალე ადამიანები იყვნენ. მე არ ვაკნინებ ნეანდერტალელებს.


But there's no evidence of a sexual division of labor.	მაგრამ არ გვაქვს არანაირი მტკიცებულება შრომის სქესობრივად დაყოფაზე.


There's no evidence of gathering behavior by females.	არ არსებობს მტკიცებულება ქალებისათვის დამახასიათებელ შემგროვებლობაზე.


It looks like the females were cooperative hunters with the men.	როგორც ჩანს ქალები კაცებთან ერთად ნადირობდნენ.


And the other thing there's no evidence for is exchange between groups, because the objects that you find in Neanderthal remains, the tools they made, are always made from local materials.	და კიდევ ერთი, არ არსებობს ჯგუფებს შორის რაიმეს გაცვლის მტკიცებულება. რადგანაც ნეანდერტალელების მიერ დატოვებული საგნები და დამზადებული ნივთები ყოველთვის ადგილობრივი მასალისგანაა დამზადებული.


For example, in the Caucasus there's a site where you find local Neanderthal tools.	მაგ, კავკასიაში არის მხარე სადაც შეგიძლიათ ნახოთ ნეანდერტალელების ადგილობრივი ინსტრუმენტები.


They're always made from local chert.	ისინი ყოველთვის ადგილობრივი კირქვისგანააა დამზადებული.


In the same valley there are modern human remains from about the same date, 30,000 years ago, and some of those are from local chert, but more -- but many of them are made from obsidian from a long way away.	იმავე ველზე თანამედროვე ადამიანის ნარჩენებიცაა, დაახლოებით 30,000 წლის წინანდელი. და ზოგი მათგანი ადგილობრივი კირქვისაა და უფრო მეტი - ობსიდიანისგან, ძალიან შორიდან მოტანილი.


And when human beings began moving objects around like this, it was evidence that they were exchanging between groups.	და როცა ადამიანმა დაიწყო ნივთების ამდაგვარი მოძრაობა, ეს უკვე იმის მტკიცებულებაა, რომ ისინი აწარმოებდნენ ჯგუფებს შორის გაცვლებს.


Trade is 10 times as old as farming.	ვაჭრობა ფერმერობაზე 10-ჯერ უფრო ძველია.


People forget that. People think of trade as a modern thing.	ადამიანებს ვაჭრობა თანამედროვე რამ გონიათ.


Exchange between groups has been going on for a hundred thousand years.	გაცვლები ჯგუფებს შორის ასობით ათასია წელია გრძელდება.


And the earliest evidence for it crops up somewhere between 80 and 120,000 years ago in Africa, when you see obsidian and jasper and other things moving long distances in Ethiopia.	და ამის დამადასტურებელი ნიშნები გამოჩნდა სადღაც 80-120,000 წლის წინათ აფრიკაში, როგორც ხედავთ ობსიდიანი, იასპი და სხვა საგნები გადაიტანეს გრძელ მანძილზე ეთიოპიაში.


You also see seashells -- as discovered by a team here in Oxford -- moving 125 miles inland from the Mediterranean in Algeria.	ასევე ხედავთ ნიჟარებს -- რომელიც ასევე აღმოაჩინა აქაურმა ჯგუფმა, ოქსფორდში -- 125 მილით ხმელეთზე ხმელთაშუა ზღვიდან , ალჟირშია გადატანილი.


And that's evidence that people have started exchanging between groups.	და ეს იმის მტკიცებულებაა, რომ ადამიანებმა გაცვლა დაიწყეს ჯგუფებს შიგნითაც.


And that will have led to specialization.	და ამან მიგვიყვანა სპეციალიზაციამდე.


How do you know that long-distance movement means trade rather than migration?	როგორ უნდა გავიგოთ, რომ გრძელ-მანძილზე მოძრაობა ვაჭრობას ნიშნავს და არა მიგრაციას?


Well, you look at modern hunter gatherers like aboriginals, who quarried for stone axes at a place called Mount Isa, which was a quarry owned by the Kalkadoon tribe.	შეხედეთ აბორიგენების მსგავს თანამედროვე მონადირე შემგროვებლებს, რომლებიც მოიპოვებენ მასალას ქვის ცულებისათვის ადგილზე რომელსაც ისას მთა ეწოდება, რომლის კარიერიც კალკადუნის ტომს ეკუთვნოდა.


They traded them with their neighbors for things like stingray barbs, and the consequence was that stone axes ended up over a large part of Australia.	ისინი მათ მეზობლებთან ვაჭრობდნენ, მაგალითად ეკლიანი ზღვის კატებით. და შედეგად, ქვის ცულები ავსტრალიის უმეტეს ტერიტორიაზეც აღმოჩნდნენ.


So long-distance movement of tools is a sign of trade, not migration.	სამუშაო იარაღების ასეთ დიდ მანძილზე გადატანა მიუთითებს ვაჭრობას და არა მიგრაციას.


What happens when you cut people off from exchange, from the ability to exchange and specialize?	რა ხდება როცა ადამიანებს მოწყვიტავთ გაცვლას, მოწყვიტავთ გაცვლისა და სპეციალიზაციის შესაძლებლობისაგან?


And the answer is that not only do you slow down technological progress, you can actually throw it into reverse.	და პასუხი ისაა, რომ არა მარტო ტექნოლოგიური პროგრესი შეჩერდება, არამედ უკან წავა ის.


An example is Tasmania.	ამის მაგალითი ტასმანიაა.


When the sea level rose and Tasmania became an island 10,000 years ago, the people on it not only experienced slower progress than people on the mainland, they actually experienced regress.	როცა ზღვის დონემ აიწია და ტასმანია კუნძულად იქცა 10,000 წლის წინ, მასზე მყოფმა ადამიანებმა არა მარტო პროგრესის შენელება განიცადეს მატერიკზე მყოფ ადამიანებთან შედარებით, არამედ მოხდა მისი რეგრესი.


They gave up the ability to make stone tools and fishing equipment and clothing because the population of about 4,000 people was simply not large enough to maintain the specialized skills necessary to keep the technology they had.	მათ დაკარგეს სამუშაო იარაღების, სათევზაო აღჭურვილობის და ტანსაცმლის დამზადების უნარი, რადგანაც 4,000-ანი მოსახლეობა უბრალოდ არ იყო საკმარისი იმისათვის, რომ შეენარჩუნებინათ სპეციალიზირებული უნარ-ჩვევები, რომლებიც ტექნოლოგიების შესანარჩუნებლადაა საჭირო.


It's as if the people in this room were plonked on a desert island.	ეს ისეთივეა ამ ოთახში მყოფი ადამიანები უკაცრიელ კუნძულზე რომ ჩაგაგდოთ.


How many of the things in our pockets could we continue to make after 10,000 years?	ჯიბეში მყოფ საგნებიდან რამდენის დამზადება შეგვეძლება 10,000 წლის შემდეგ?


It didn't happen in Tierra del Fuego -- similar island, similar people.	ეს არ მომხდარა ცეცხლოვან მიწაზე -- მსგავსი კუნძული, მსგავსი ხალხი.


The reason: because Tierra del Fuego is separated from South America by a much narrower straight, and there was trading contact across that straight throughout 10,000 years.	იმიტომ, რომ ცეცხლოვანი მიწა სამხრეთ ამერიკისგან გაცილებით ვიწრო მანძილითაა დაშორებული. და მათ შორის ვაჭრობა მიმდინარეობდა 10,000 წლის მანძილზე.


The Tasmanians were isolated.	ტასმანელები კი იზოლირებულეი იყვნენ.


Go back to this image again and ask yourself, not only who made it and for who, but who knew how to make it.	დავუბრუნდეთ ისევ ამ სურათს და ჰკითხეთ საკუთარ თავს, არა მხოლოდ ის თუ ვისთვის არამედ ვინ იცოდა თუ როგორ უნდა გაეკეთებინა.


In the case of the stone axe, the man who made it knew how to make it.	ქვის ცულის შემთხვევაში ვინც ეს გააკეთა ისიც იცოდა როგორ გაეკეთებინა.


But who knows how to make a computer mouse?	მაგრამ ვინ იცის როგორ უნდა გავაკეთოთ კომპიუტერის მაუსი?


Nobody, literally nobody.	არავინ, მართლაც არავინ.


There is nobody on the planet who knows how to make a computer mouse.	არავინაა პლანეტაზე ვინც იცის თუ როგორ უნდა გავაკეთოთ კომპიუტერის მაუსი.


I mean this quite seriously.	მე მართლა სერიოზულად ვამბობ.


The president of the computer mouse company doesn't know.	კომპიუტერის მაუსების კომპანიის პრეზიდენტმა არ იცის.


He just knows how to run a company.	მან მხოლოდ ის იცის თუ როგორ მართოს კომპანია.


The person on the assembly line doesn't know because he doesn't know how to drill an oil well to get oil out to make plastic, and so on.	კონვეირზე მყოფმა ადამიანმაც არ იცის, რადგანაც არ იცის როგორ უნდა გაბურღოს ნავთობის ჭაბურღილი რათა მიიღოს ზეთი და მისგან დაამზადოს პლასტმასი და ა.შ.


We all know little bits, but none of us knows the whole.	ჩვენ ცოტ-ცოტა ყველამ ვიცით, მაგრამ ყველაფერი არავინ.


I am of course quoting from a famous essay by Leonard Read, the economist in the 1950s, called "I, Pencil" in which he wrote about how a pencil came to be made, and how nobody knows even how to make a pencil, because the people who assemble it don't know how to mine graphite, and they don't know how to fell trees and that kind of thing.	მე რა თქმა უნდა ლეონარდ რიდის ესეს ციტირებას ვახდენ, 1950-ანი წლების ეკონომისტი, სათაურით „მე, ფანქარი“ რომელშიც ის წერს როგორ მზადდება ფანქარი, და როგორ არავინ იცის თუ როგორ მზადდება ფანქარი, რადგანაც იმ ადამიანებმა ვინც აწყობენ მას არ იციან გრაფიტის მოპოვება. და მათ არ იციან როგორ მოჭრან ხეები და სხვა ამგვარი რამეები.


And what we've done in human society, through exchange and specialization, is we've created the ability to do things that we don't even understand.	და რასაც ვაკეთებთ ადამიანთა საზოგადოებაში, გაცვლისა და სპეციალიზაციის მეშვეობით არის ის, რომ შევქმენით შესაძლებლობა დავამზადოთ ის რისი დამზადება თვითონაც არ ვიცით.


It's not the same with language.	ეს არ არის იგივე რაც ენის შემთხვევაშია.


With language we have to transfer ideas that we understand with each other.	ენის მეშვეობით ჩვენ უნდა გადავცეთ იდეები, რომ ჩვენ გავუგეთ ერთმანეთს.


But with technology, we can actually do things that are beyond our capabilities.	მაგრამ ტექნოლოგიის დახმარებით ჩვენ მართლაც შეგვიძლია ისეთი საგნების დამზადება, რომლებიც ჩვენი შესაძლებლობის საზღვრებს სცილდება.


We've gone beyond the capacity of the human mind to an extraordinary degree.	ჩვენ გავცდით ადამიანის გონების შესაძლებლობის საზღვრებს არაჩვეულებრივი ხარისხით.


And by the way, that's one of the reasons that I'm not interested in the debate about I.Q., about whether some groups have higher I.Q.s than other groups.	და სხვათაშორის, ეს ერთ-ერთი მიზეზია იმისა თუ რატომ არ ვარ დაინტერესებული I.Q.-ს შესახებ დისკუსიით თუ რომელ ჯგუფს უფრო მაღალი I.Q.


It's completely irrelevant.	აქვს. ამას სრუალიად არ აქვს მნიშვნელობა.


What's relevant to a society is how well people are communicating their ideas, and how well they're cooperating, not how clever the individuals are.	საზოგადოებისთვის მნიშვნელობა აქვს იმას, თუ რამდენად კარგად ავრცელებენ თავიანთ იდეებს ადამიანები, და რამდენად კარგად თანამშრომლობენ, და არა ის თუ პიროვნულად რამდენად ჭკვიანია.


So we've created something called the collective brain.	ამგვარად ჩვენ შევქმენით რაღაც რასაც კოლექტიურ გონს ვუწოდებთ.


We're just the nodes in the network.	ჩვენ მხოლოდ კვანძები ვართ მთლიან ქსელში.


We're the neurons in this brain.	ჩვენ ნეირონები ვართ ამ ტვინში.


It's the interchange of ideas, the meeting and mating of ideas between them, that is causing technological progress, incrementally, bit by bit.	ეს იდეების ურთიერთ გაცვლაა, მათ შორის იდეების შეხვედრა და შეწყვილება, ტექნოლოგიური პროგრესის მიზეზი ხდება თანდათანობით.


However, bad things happen.	თუმცა ცუდი რაღაცეებიც ხდება.


And in the future, as we go forward, we will, of course, experience terrible things.	და მომავალში, რადგანაც სულ წინ მივდივართ, ჩვენ რა თქმა უნდა საშინელი შემთხვევების გამოცდილებაც გვექნება.


There will be wars; there will be depressions; there will be natural disasters.	იქნება ომები; დეპრესიები; ბუნებრივი კატასტროფები.


Awful things will happen in this century, I'm absolutely sure.	საშინელებები ამ საუკუნეშიც ხდება, რაშიც აბსოლუტურად დარწმუნებული ვარ.


But I'm also sure that, because of the connections people are making, and the ability of ideas to meet and to mate as never before, I'm also sure that technology will advance, and therefore living standards will advance.	მაგრამ მე ასევე დარწმუნებული ვარ, რომ ასეთი მასშტაბის დამყარებული კავშირები ადამიანებს შორის და იდეების შეხვედრებისა და შეწყვილების შესაძლებლობა არასოდეს ყოფილა. მე ასევე დარწმუნებული ვარ, რომ ტექნოლოგია წინ წაიწევს და ცხოვრების ხარისხიც უფრო გაუმჯობესდება.


Because through the cloud, through crowd sourcing, through the bottom-up world that we've created, where not just the elites but everybody is able to have their ideas and make them meet and mate, we are surely accelerating the rate of innovation.	რადგანაც ღრუბლებს შორის, უამრავ წყაროს შორის, ჩვენი შექმნილი დაყირავებულ დედამიწას შორის, სადაც არა მხოლოდ ელიტას, არამედ ნებისმიერს შეუძლია ჰქონდეს საკუთარი იდეა და გააცნოს ის სხვას და შეაწყვილოს, ჩვენ რა თქმა უნდა ვაჩქარებთ ინოვაციის ტემპს.


Thank you.	მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


I'm going to talk to you about some stuff that's in this book of mine that I hope will resonate with other things you've already heard, and I'll try to make some connections myself, in case you miss them.	დღეს ვისაუბრებ იმ საკითხებზე, რომელსაც ჩემი წიგნი ეხება და რომელიც, იმედი მაქვს, უკავშირდება იმას, რაც აქამდე გაგიგიათ. გარკვეულ კავშირებს მე თვითონ აღვნიშნავ, თქვენ რომ არ გამოგრჩეთ ეს მომენტები.


But I want to start with what I call the "official dogma."	საუბარი მინდა, დავიწყო ე.წ. ”ოფიციალური დოგმით”.


The official dogma of what?	რომელი ოფიციალური დოგმით?


The official dogma of all Western industrial societies.	მთლიანად დასავლური საზოგადოების ოფიციალური დოგმით.


And the official dogma runs like this: if we are interested in maximizing the welfare of our citizens, the way to do that is to maximize individual freedom.	ეს ოფიციალური დოგმა შემდეგნაირად ჟღერს: თუ ჩვენ დაინტერესებულები ვართ მოქალაქეების კეთილდღეობის მაქსიმიზაციით, ამისთვის უნდა მაქსიმუმამდე გავზარდოთ ინდივიდუალური თავისუფლება.


The reason for this is both that freedom is, in and of itself, good, valuable, worthwhile, essential to being human, and because if people have freedom, then each of us can act on our own to do the things that will maximize our welfare, and no one has to decide on our behalf.	ეს იმით აიხსნება, რომ თავისუფლება თავისთავად კარგია, ღირებული, სასარგებლო და არსებითიც კი. რადგანაც თუ ადამიანი თავისუფალია, იგი თავისი სურვილისამებრ იქცევა და აკეთებს იმას, რაც მის კეთილდღეობას გაზრდის. მის ნაცვლად არავინ იღებს გადაწყვეტილებას.


The way to maximize freedom is to maximize choice.	თავისუფლების მაქსიმუმამდე გაზრდა შესაძლებელია არჩევანის გაზრდის საფუძველზე.


The more choice people have, the more freedom they have, and the more freedom they have, the more welfare they have.	რაც მეტი არჩევანი აქვთ ადამინებს, მით მეტად თავისუფალნი არიან და რაც მეტი თავისუფლება აქვთ, მით უფრო დიდია მათი კეთილდღეობა.


This, I think, is so deeply embedded in the water supply that it wouldn't occur to anyone to question it.	ჩემი აზრით, ეს იმდენად გამჯდარია ხალხში, რომ აზრადაც არავის მოუვა დაეჭვება.


And it's also deeply embedded in our lives.	ეს ასევე ძალიან გამჯდარია ჩვენს ყოველდღიურ ცხოვრებაში.


I'll give you some examples of what modern progress has made possible for us.	თანამედროვე პროგრესის მიერ გაზრდილი შესაძლებლობების რამდენიმე მაგალითს მოგიყვანთ.


This is my supermarket.	ეს ჩემი სუპერმარკეტია, არც ისე დიდი.


I want to say just a word about salad dressing.	უბრალოდ მინდა, რამდენიმე სიტყვა ვთქვა სალათის საკმაზზე.


A hundred seventy-five salad dressings in my supermarket, if you don't count the 10 extra-virgin olive oils and 12 balsamic vinegars you could buy to make a very large number of your own salad dressings, in the off-chance that none of the 175 the store has on offer suit you.	ჩემს სუპერმარკეტში 175 დასახელების სალათის საკმაზია, თუ არ ჩავთვლით ზეითუნის ზეთის 10 სხვადასხვა სახეობასა და 12 დასახელების ძმარს, რომელიც შეგიძლია შეიძინო და თავად დაამზადო სალათის საკმაზის კიდევ უფრო მეტი სახეობა. ეს იმ შემთხვევისთვის, თუ მაღაზიის მიერ შემოთავაზებული 175 დასახელების საკმაზიდან არც ერთი მოგწონს.


So this is what the supermarket is like.	აი როგორია სუპერმარკეტი.


And then you go to the consumer electronics store to set up a stereo system -- speakers, CD player, tape player, tuner, amplifier -- and in this one single consumer electronics store, there are that many stereo systems.	შემდეგ გადადიხარ ელეტქროტექნიკის მაღაზიაში სტერეო სისტემის შესაძენად: დინამიკები, CD-პლეერი, მაგნიტოფონი, რადიო, ხმის გამაძლიერებელი. ელექტროტეკნიკის ამ ერთ მაღაზიაში იმდენად ბევრი სტერეო სისტემაა,


We can construct six and a half million different stereo systems out of the components that are on offer in one store.	რომ შეიძლება, აიწყოს 6.5 მილიონი სხვადასხვანაირი სტერეო სისტემა იმ კომპონენტებისაგან, რომელსაც ეს ერთი მაღაზია გვთავაზობს.


You've got to admit that's a lot of choice.	დამეთანხმებით, რომ ეს ძალიან დიდი არჩევანია.


In other domains -- the world of communications.	სხვა სფეროებში, მაგალითად, კომუნიკაციებში,


There was a time, when I was a boy, when you could get any kind of telephone service you wanted, as long as it came from Ma Bell.	იყო დრო, როცა ჯერ კიდევ ბავშვი ვიყავი, როცა შეგეძლო ყველანაირი სასურველი სატელეფონო მომსახურების მიღება, მხოლოდ Ma Bell-ისგან.


You rented your phone, you didn't buy it.	ტელეფონს ქირაობდი, არ ყიდულობდი.


One consequence of that, by the way, is that the phone never broke.	ამის ერთ-ერთი შედეგი კი ის იყო, რომ ტელეფონი არასდროს ფუჭდებოდა.


And those days are gone.	ის დღეები წარსულს ჩაბარდა.


We now have an almost unlimited variety of phones, especially in the world of cell phones.	დღეს ჩვენ ტელეფონების თითქმის შეუზღუდავი არჩევანი გვაქვს, განსაკუთრებით მობილური ტელეფონების სამყაროში.


These are cell phones of the future.	ეს მომავლის მობილური ტელეფონებია.


My favorite is the middle one -- the MP3 player, nose hair trimmer, and crème brûlée torch.	ყველაზე ძალიან შუა მომწონს, MP3 პლეერი, ცხვირის პინცეტი და კრემ ბრულეს შესაბრაწი.


And if -- (Laughter) if by some chance you haven't seen that in your store yet, you can rest assured that one day soon, you will.	და თუ რატომღაც ის ჯერ არ გინახავთ თქვენს მაღაზიაში, ნუ იღელვებთ, გარწმუნებთ, რომ მალე ნახავთ.


And what this does is it leads people to walk into their stores, asking this question.	ეს იმას იწვევს, რომ ადამიანები მიდიან მაღაზიაში და კითხულობენ ასეთ ტელეფონებს.


And do you know what the answer to this question now is?	და იცით რა პასუხს ღებულობენ?


The answer is "no."	”არას”.


It is not possible to buy a cell phone that doesn't do too much.	შეუძლებელია იყიდო ტელეფონი, რომელსაც ძალიან ბევრი ფუნქცია არ აქვს.


So, in other aspects of life that are much more significant than buying things, the same explosion of choice is true.	ასევეა ცხოვრების სხვა ასპექტებში, რომლებიც გაცილებით მნიშვნელოვანია, ვიდრე ნივთების შეძენა. არჩევანის გაკეთება აქაც რთულია.


Health care.	ჯანდაცვა -- ამ მხრივ ამერიკაში სიტუაცია შეიცვალა.


It is no longer the case in the United States that you go to the doctor, and the doctor tells you what to do.	თუ ადრე მიდიოდი ექიმთან და ექიმი გეუბნებოდა, რა უნდა გაგეკეთებინა,


Instead, you go to the doctor, and the doctor tells you, "Well, we could do A, or we could do B.	დღეს მიდიხარ ექიმთან და იგი გეუბნება: არსებობს ვარიანტი A და ვარიანტი B.


A has these benefits and these risks.	A-ს აქვს თავისი დადებითი მხარეები და რისკები,


B has these benefits and these risks.	B-ს კი -- თავისი დადებითი მხარეები და რისკები.


What do you want to do?"	რისი გაკეთება გსურთ?


And you say, "Doc, what should I do?"	თქვენ პასუხობთ: ექიმო, როგორ მოვიქცე?


And the doc says, "A has these benefits and risks, and B has these benefits and risks.	ექიმი კი იგივეს იმეორებს: A-ს აქვს ეს დადებითი მხარეები და რისკები და B-ს -- ეს დადებითი მხარეები და რისკები. რისი გაკეთება გსურთ?


And you say, "If you were me, Doc, what would you do?"	თქვენ ეუბნებით: ექიმო, ჩემს ადგილზე თქვენ რას იზამდით?


And the doc says, "But I'm not you."	ექიმი კი გპასუხობთ: მე თქვენს ადგილას არ ვარ.


And the result is -- we call it "patient autonomy," which makes it sound like a good thing, but what it really is is a shifting of the burden and the responsibility for decision-making from somebody who knows something -- namely, the doctor -- to somebody who knows nothing and is almost certainly sick and thus, not in the best shape to be making decisions -- namely, the patient.	ამის შედეგია ე.წ. ”პაციენტის ავტონომია”, რომელიც თითქოს კარგად ჟღერს. მაგრამ სინამდვილეში ეს არის გადაწყვეტილების მიღების ტვირთისა და პასუხისმგებლობის გადატანა იმ ადამიანიდან, ვინც რაღაც იცის ანუ ექიმიდან იმ ადამიანზე, რომელმაც არაფერი იცის, ალბათ, ავადაცაა და, შესაბამისად, არც თუ კარგ ფორმაში, რომ გადაწყვეტილებები მიიღოს –– ანუ პაციენტზე.


There's enormous marketing of prescription drugs to people like you and me, which, if you think about it, makes no sense at all, since we can't buy them.	უზარმაზარი რაოდენობის წამალს უკეთდება დიდი რეკლამა ისეთი ხალხისთვის, როგორებიც მე და თქვენ ვართ, რასაც, თუ დაუკვირდები, აზრი არ აქვს, რადგან ჩვენ მათ ექიმის დანიშნულების გარეშე მაინც ვერ ვიყიდით.


Why do they market to us if we can't buy them?	მაშ, რატომ უკეთებენ ამხელა რეკლამას?


The answer is that they expect us to call our doctors the next morning and ask for our prescriptions to be changed.	ამაზე პასუხი ისაა, რომ ისინი ჩვენგან მოელიან, რომ დავრეკავთ ჩვენს ექიმებთან შემდეგ დილას და ვთხოვთ დანიშნული წამლების შეცვლას.


Something as dramatic as our identity has now become a matter of choice, as this slide is meant to indicate.	დღესდღეობით ადამიანისთვის ისეთი მნიშვნელოვანი რამეც კი, როგორიცაა იდენტობა, არჩევანის საგანი გახდა. ეს სლაიდი ამის საჩვენებლადაა განკუთვნილი.


We don't inherit an identity; we get to invent it.	ჩვენ იდენტობას მემკვიდრეობით აღარ ვიღებთ, შეგვიძლია, შევქმნათ ის.


And we get to reinvent ourselves as often as we like.	შეგვიძლია, გარდავქმნათ ჩვენი თავი, რამდენჯერაც მოგვინდება.


And that means that every day, when you wake up in the morning, you have to decide what kind of person you want to be.	ეს იმას ნიშნავს, რომ ყოველ დილით, როდესაც იღვიძებ, უნდა გადაწყვიტო, როგორი ადამიანი გინდა, რომ იყო.


With respect to marriage and family: there was a time when the default assumption that almost everyone had is that you got married as soon as you could, and then you started having kids as soon as you could.	რაც შეეხება ქორწინებას და ოჯახს, იყო დრო, როცა თითქმის ყველას ჩაბეჭდილი ჰქონდა მოსაზრება, რომ რაც შეიძლება მალე უნდა დაქორწინებულიყავი და შემდეგ რაც შეიძლება მალე უნდა გყოლოდა შვილები. ერთადერთი ნამდვილი არჩევანი იყო ვისზე


The only real choice was who, not when, and not what you did after.	და არა როდის, ან რას გააკეთებდი შემდეგ.


Nowadays, everything is very much up for grabs.	ახლა ყველაფერი არჩევანზეა დამოკიდებული.


I teach wonderfully intelligent students, and I assign 20 percent less work than I used to.	მე ვასწავლი ძალიან ჭკვიან სტუდენტებს, მაგრამ ახლა ვაძლევ 20 პროცენტით ნაკლებ დავალებას, ვიდრე ადრე.


And it's not because they're less smart, and it's not because they're less diligent.	ეს იმიტომ კი არ ხდება, რომ ისინი ნაკლებად გონებაგახსნილები არიან ან ნაკლებად ბეჯითები,


It's because they are preoccupied, asking themselves, "Should I get married or not? Should I get married now?	არამედ იმიტომ, რომ მუდმივად იმით არიან დაკავებულნი, რომ ეკითხებიან საკუთარ თავს: "დავქორწინდე თუ არა? ახლა დავქორწინდე?


Should I get married later?	მოგვიანებით დავქორწინდე?


Should I have kids first or a career first?"	ჯერ შვილები თუ ჯერ კარიერა?"


All of these are consuming questions.	ეს კითხვები ძალიან დამღლელია,


And they're going to answer these questions, whether or not it means not doing all the work I assign and not getting a good grade in my courses.	მაგრამ მათ უნდა გასცენ ამ კითხვებს პასუხი მიუხედავად იმისა, გააკეთებენ თუ არა ჩემს დავალებას და მიიღებენ თუ არა კარგ ნიშანს ჩემს საგანში.


And indeed they should.	მართლაც რომ ასე უნდა მოიქცნენ.


These are important questions to answer.	ეს ძალიან მნიშვნელოვანი კითხვებია.


Work.	მუშაობა -- ამ მხრივ ჩვენ გაგვიმართლა, როგორც კარლმა აღნიშნა,


We are blessed, as Carl was pointing out, with the technology that enables us to work every minute of every day from any place on the planet -- except the Randolph Hotel.	რადგანაც გვაქვს ტექნოლოგიები, რომლებიც საშუალებას გვაძლევს ვიმუშაოთ ყოველი დღის ყოველ წუთს ნებისმიერი ადგილიდან დედამიწის ზურგზე, სასტუმრო რანდოლფის გამოკლებით, რაღა თქმა უნდა.


(Laughter) (Applause) There is one corner, by the way, that I'm not going to tell anybody about, where the WiFi actually works.	(სიცილი) სხვათა შორის, არის აქაც ერთი კუთხე, რომლის გამხელასაც სულაც არ ვაპირებ, სადაც WiFi მუშაობს.


I'm not telling you about it, because I want to use it.	ამას იმიტომ არ გეუბნებით, რომ მე თვითონ მინდა მისი გამოყენება.


So what this means, this incredible freedom of choice we have with respect to work, is that we have to make a decision, again and again and again, about whether we should or shouldn't be working.	მაშასადამე, მუშაობასთან დაკავშირებული არჩევანის უდიდესი თავისუფლება, ნიშნავს იმას, რომ ჩვენ უნდა მივიღოთ გადაწყვეტილება, ისევ და ისევ იმის შესახებ, საერთოდ უნდა ვიმუშაოთ თუ არა.


We can go to watch our kid play soccer, and we have our cell phone on one hip and our Blackberry on our other hip, and our laptop, presumably, on our laps.	შეგვიძლია, წავიდეთ და ვუყუროთ ჩვენი შვილის ფეხბურთის თამაშს. მობილური ერთ ჯიბეში გვიდევს, Blackberry მეორე ჯიბეში, ლეპტოპი, სავარაუდოდ, მუხლებზე გვიდევს


And even if they're all shut off, every minute that we're watching our kid mutilate a soccer game, we are also asking ourselves, "Should I answer this cell phone call?	და იმ შემთხვევაშიც კი, როცა ყველაფერი გამორთულია, ყოველ წუთს, როდესაც ვუყურებთ ჩვენი შვილის მცდელობას, ითამაშოს ფეხბურთი, ამავდროულად ვეკითხებით საკუთარ თავს: ვუპასუხო ამ ზარს?


Should I respond to this email? Should I draft this letter?"	ვუპასუხო ამ e-mail-ს? დავიწყო ამ წერილის მონახაზის გაკეთება?


And even if the answer to the question is "no," it's certainly going to make the experience of your kid's soccer game very different than it would've been.	და იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც პასუხი ამ კითხვებზე უარყოფითია, ეს ნამდვილად შეცვლის თქვენი შვილის ფეხბურთის თამაშზე დასწრებისას მიღებულ შთაბეჭდილებას.


So everywhere we look, big things and small things, material things and lifestyle things, life is a matter of choice.	ანუ სადაც უნდა გავიხედოთ, დიდი თუ პატარა საკითხები, მატერიალური თუ ცხოვრებისეული საკითხები, ცხოვრება თვითონაა არჩევანი.


And the world we used to live in looked like this.	სამყარო, რომელშიც ვცხოვრობდით, ასე გამოიყურებოდა.


[Well, actually, they are written in stone.] That is to say, there were some choices, but not everything was a matter of choice.	იმის თქმა მინდა, რომ არჩევანი იყო, მაგრამ ყველაფრის არჩევანი არ არსებობდა.


The world we now live in looks like this.	ის სამყარო კი, რომელშიც ახლა ვცხოვრობთ, ასე გამოიყურება.


[The Ten Commandments Do-It-Yourself Kit] And the question is: Is this good news or bad news?	საკითხავია, კარგია ეს თუ ცუდი?


And the answer is "yes."	პასუხია ”კი”.


(Laughter) We all know what's good about it, so I'm going to talk about what's bad about it.	(სიცილი) ჩვენ ყველამ ვიცით ამის დადებითი მხარეები, ამიტომაც ვილაპარაკებ უარყოფით მხარეზე.


All of this choice has two effects, two negative effects on people.	არჩევანის სიმრავლეს ორი შედეგი აქვს, ორი უარყოფითი ეფექტი ადამიანებზე.


One effect, paradoxically, is that it produces paralysis rather than liberation.	ერთი შედეგი, რაც უნდა პარადოქსული იყოს, ისაა, რომ ის უფრო ბოჭავს, ვიდრე ათავისუფლებს.


With so many options to choose from, people find it very difficult to choose at all.	როცა ამდენად დიდია არჩევანი, ხალხს, პირიქით, საერთოდ უჭირს არჩევანის გაკეთება.


I'll give you one very dramatic example of this, a study that was done of investments in voluntary retirement plans.	ამის ერთ ნათელ მაგალითს მოგიყვანთ. კვლევა, რომელიც ეხება ინვესტიციებს საპენსიო გეგმებისთვის.


A colleague of mine got access to investment records from Vanguard, the gigantic mutual fund company, of about a million employees and about 2,000 different workplaces.	ჩემმა კოლეგამ შეისწავლა ინვესტიციების ჩანაწერები Vanguard-ში, ესაა გიგანტური საპენსიო ფონდი, რომელსაც დაახლოებით მილიონი თანამშრომელი ჰყავს და აქვს 2000 ფილიალი სხვადასხვა ადგილას.


What she found is that for every 10 mutual funds the employer offered, rate of participation went down two percent.	მან აღმოაჩინა, რომ დამსაქმებლის მიერ ყოველი 10 სხვადასხვა ტიპის საპენსიო ფონდის შემოთავაზებას მოჰყვება ორი პროცენტით ნაკლები ადამიანების მონაწილეობა.


You offer 50 funds -- 10 percent fewer employees participate than if you only offer five.	სთავაზობთ 50 ტიპის ფონდს და 10 პროცენტით ნაკლები თანამშრომელი იღებს შემოთავაზებას, ვიდრე ხუთი ტიპის ფონდის შემოთავაზებისას.


Why?	რატომ?


Because with 50 funds to choose from, it's so damn hard to decide which fund to choose, that you'll just put it off till tomorrow, and then tomorrow and then tomorrow and tomorrow, and, of course, tomorrow never comes.	იმიტომ, რომ 50 ტიპის საპენსიო ფონდიდან იმდენად რთულია, გადაწყვიტო, თუ რომელი ფონდი აირჩიო, რომ უბრალოდ ხვალინდელი დღისთვის გადადებ ამ გადაწყვეტილებას. შემდეგ ისევ ხვალინდელი დღისთვის, ისევ და ისევ ხვალისთვის და, რაღა თქმა უნდა, ეს ხვალე არასდროს დგება.


Understand that not only does this mean that people are going to have to eat dog food when they retire because they don't have enough money put away, it also means that making the decision is so hard that they pass up significant matching money from the employer.	დაუკვირდით. ეს მხოლოდ იმას კი არ ნიშნავს, რომ ხალხი პენსიაზე გასვლის შემდეგ ძაღლის საჭმელს შეჭამს, რადგანაც საკმარის ფულს ვერ ინახავს სამომავლოდ, ეს იმას ნიშნავს, რომ გადაწყვეტილების მიღება იმდენად რთულია, რომ ისინი დამსაქმებელს გარკვეულ თანხაზე ეუბნებიან უარს.


By not participating, they are passing up as much as 5,000 dollars a year from the employer, who would happily match their contribution.	თუ შემოთავაზებას არ მიიღებენ, წელიწადში ხუთი ათას დოლარზე ამბობენ უარს თავიანთი დამსაქმებლისგან, რომელიც სიამოვნებით შეავსებდა მათ დანაზოგს.


So paralysis is a consequence of having too many choices.	მაშასადამე, დიდ არჩევანს შედეგად პარალიზება მოჰყვება.


And I think it makes the world look like this.	ეს სწორედ ასეთ სახეს აძლევს სამყაროს.


[And lastly, for all eternity, French, bleu cheese or ranch?] (Laughter) You really want to get the decision right if it's for all eternity, right?	(სიცილი) ნამდვილად სწორი არჩევანის გაკეთება გსურთ, როცა იგი სამუდამოა.


You don't want to pick the wrong mutual fund or wrong salad dressing.	ხომ ასეა? თქვენ სულაც არ გინდათ, შეცდეთ საპენსიო ფონდის ან თუნდაც სალათის საკმაზის არჩევანში.


So that's one effect.	ეს ერთი ეფექტი.


The second effect is that, even if we manage to overcome the paralysis and make a choice, we end up less satisfied with the result of the choice than we would be if we had fewer options to choose from.	მეორე ეფექტი ისაა, რომ მაშინაც კი, თუ შევძლებთ შებოჭილობის დაძლევას და არჩევანს გავაკეთებთ, საბოლოო ჯამში მაინც იმაზე ნაკლებად კმაყოფილები ვიქნებით ამ არჩევანის შედეგით, ვიდრე ნაკლები არჩევანის შემთხვევაში ვიქნებოდით.


And there are several reasons for this.	ამის მიზეზი რამდენიმეა.


One of them is, with a lot of different salad dressings to choose from, if you buy one and it's not perfect -- and what salad dressing is? -- it's easy to imagine that you could've made a different choice that would've been better.	ერთ-ერთი ისაა, რომ როცა სალათის ბევრი სხვადასხვა საკმაზიდან ირჩევ და ყიდულობ ერთს და ის არ არის სრულყოფილი -- ხომ იცით სალათის საკმაზი როგორიცაა, ადვილად წარმოიდგენთ, რომ შეგეძლოთ სხვა აგერჩიათ და ის უკეთესი იქნებოდა.


And what happens is, this imagined alternative induces you to regret the decision you made, and this regret subtracts from the satisfaction you get out of the decision you made, even if it was a good decision.	და აი, რა ხდება. ეს წარმოსახვითი ალტერნატივა გიბიძგებთ იმისკენ, რომ ინანოთ თქვენი გადაწყვეტილება და ეს სინანული ამცირებს იმ კმაყოფილებას, რომელსაც თქვენი გადაწყვეტილებიდან იღებთ, თუნდაც თქვენი გადაწყვეტილება კარგი ყოფილიყო.


The more options there are, the easier it is to regret anything at all that is disappointing about the option that you chose.	რაც უფრო დიდია არჩევანი, მით უფრო ადვილია, გული დაგწყდეს შენს არჩევანზე.


Second, what economists call "opportunity costs."	მეორე, რასაც ეკონომისტები ალტერნატიულ ხარჯს უწოდებენ.


Dan Gilbert made a big point this morning of talking about how much the way in which we value things depends on what we compare them to.	დენ გილბერტმა მნიშვნელოვანი მოსაზრება გამოთქვა ამ დილით, როცა საუბრობდა იმაზე, თუ რამდენადაა დამოკიდებული შეფასების კრიტერიუმები იმაზე, თუ რასთან ვადარებთ მათ.


Well, when there are lots of alternatives to consider, it's easy to imagine the attractive features of alternatives that you reject that make you less satisfied with the alternative that you've chosen.	როცა ბევრი ალტერნატივაა გასათვალისწინებელი, გახსენდება ყველა ის მიმზიდველი თვისება, რაც თქვენს მიერ დაწუნებულ ალტერნატივას აქვს. ეს კი ამცირებს თქვენს კმაყოფილებას იმ ალტერნატივით, რომელიც აირჩიეთ.


Here's an example.	აი, მაგალითი.


[I can't stop thinking about those other available parking spaces on W 85th Street] If you're not a New Yorker, I apologize.	ბოდიშს ვუხდი მათ, ვინც ნიუ იორკში არ ცხოვრობს. (სიცილი) მაგრამ აი, რას უნდა ფიქრობდეთ თქვენ.


Here's what you're supposed to be thinking.	აი, წყვილი ჰემპტონზე,


Here's this couple on the Hamptons. Very expensive real estate.	ძალიან ძვირფას სახლში.


Gorgeous beach. Beautiful day. They have it all to themselves.	არაჩვეულებრივ სანაპიროზე. მშვენიერი დღეა და ყველა ეს სიკეთე მხოლოდ მათთვისაა.


What could be better?	რა შეიძლება, ამაზე უკეთესი იყოს? ”ჯანდაბა,”


"Damn it," this guy is thinking, "It's August. Everybody in my Manhattan neighborhood is away.	ფიქრობს კაცი. ”ახლა აგვისტოა და მთელი ჩემი მანჰეტენის სამეზობლო ქალაქგარეთაა.


I could be parking right in front of my building."	შემეძლო, ზუსტად ჩემი სახლის წინ გამეჩერებინა მანქანა.”


And he spends two weeks nagged by the idea that he is missing the opportunity, day after day, to have a great parking space.	მთელი ორი კვირის განმავლობაში მას ის აზრი აწვალებს, რომ ყოველდღიურად ხელიდან უშვებს შესაძლებლობას, გამოიყენოს მანქანის გასაჩერებელი ადგილი.


(Laughter) Opportunity costs subtract from the satisfaction that we get out of what we choose, even when what we choose is terrific.	ალტერნატიული ხარჯი აკლდება იმ კმაყოფილებას, რასაც ჩვენს მიერ გაკეთებული არჩევანისგან ვიღებთ მაშინაც კი, როცა ჩვენი არჩევანი წარმოუდგენლად კარგია.


And the more options there are to consider, the more attractive features of these options are going to be reflected by us as opportunity costs.	ჰოდა, რაც უფრო დიდია არჩევანი, მით მეტი მიმზიდველი თვისება აღიქმება ჩვენს მიერ, როგორც ალტერნატიული ხარჯი.


Here's another example.	აი, მეორე მაგალითიც.


(Laughter) Now, this cartoon makes a lot of points.	ამ ნახატიდან ბევრი დასკვნის გამოტანა შეიძლება.


It makes points about living in the moment as well, and probably about doing things slowly.	ეს დასკვნები აწმყოთი ცხოვრებასაც ეხება და, ალბათ, იმასაც, რომ ყველაფერი ნელა აკეთოთ.


But one point it makes is that whenever you're choosing one thing, you're choosing not to do other things, and those other things may have lots of attractive features, and it's going to make what you're doing less attractive.	მაგრამ ერთ-ერთი დასკვნა ის იქნება, რომ როცა ერთი რამის კეთებას ირჩევთ, თქვენ ამით უარს ამბობთ სხვა რაღაცების კეთებაზე. იმ სხვა საქმიანობებს შეიძლება ბევრი მიმზიდველი თვისება ჰქონდეს, ეს კი ხიბლს უკარგავს იმას, რასაც თქვენ აკეთებთ. მესამე: მოლოდინის გაზრდა.


This hit me when I went to replace my jeans.	ამას მაშინ მივხვდი, ახალი ჯინსების საყიდლად რომ წავედი.


I wear jeans almost all the time.	ჯინსებს თითქმის ყოველდღიურად ვხმარობ.


There was a time when jeans came in one flavor, and you bought them, and they fit like crap.	იყო დრო, როცა მხოლოდ ერთი სტილის ჯინსი იყიდებოდა, რომ იყიდიდი, საერთოდ არ გერგებოდა


They were incredibly uncomfortable, and if you wore them long enough and washed them enough times, they started to feel OK.	და სასწაულად მოუხერხებელი იყო. თუ საკმარისად დიდხანს გეცვა და ხშირად რეცხავდი, უკეთესად დგებოდა ტანზე.


I went to replace my jeans after years of wearing these old ones.	ასე რომ, წავედი ახალი ჯინსის შარვლის საყიდლად, რადგან წლების მანძილზე ერთი ძველი ჯინსი მეცვა.


I said, "I want a pair of jeans. Here's my size."	მივედი მაღაზიაში და გამყიდველს ვუთხარი: ”ჯინსის შარვალი მინდა.


And the shopkeeper said, "Do you want slim fit, easy fit, relaxed fit?	ესაა ჩემი ზომა.” გამყიდველმა მიპასუხა: ”ვიწრო შარვალი გსურთ, თავისუფალი თუ ცოტა მოშვებული?


You want button fly or zipper fly? You want stonewashed or acid-washed?	ღილებიანი გნებავთ თუ ელვიანი? გახეხილი ჯინსი გინდათ თუ მოხარშული?


Do you want them distressed?	იქნებ ისეთი, გაცვეთილივით რომ გამოიყურება?


Do you want boot cut, tapered?" Blah, blah, blah on and on he went.	ქვემოთ გაშვებული გინდათ თუ დაბალწელიანი? ბლა ბლა ბლა ...” არ გაჩერებულა.


My jaw dropped.	ყბა ჩამომივარდა და, როცა გონს მოვედი, ვუთხარი:


And after I recovered, I said, "I want the kind that used to be the only kind."	”აი, ისეთი მინდა, ადრე რომ იყიდებოდა, მარტო ერთი სახის.”


(Laughter) He had no idea what that was.	(სიცილი) მან საერთოდ არ იცოდა, როგორი იყო ის.


(Laughter) So I spent an hour trying on all these damn jeans, and I walked out of the store -- truth -- with the best-fitting jeans I had ever had.	ასე რომ, ერთ საათს ვიზომავდი სხვადასხვა ჯინსებს, მაღაზიიდან გამოვედი (რაც მართალია, მართალია) ყველაზე კარგი ჯინსებით, რაც კი ოდესმე მქონია.


I did better.	უკეთ გავართვი თავი.


All this choice made it possible for me to do better.	არჩევანის მრავალფეროვნებამ საშუალება მომცა უკეთესი ჯინსები მეყიდა,


But -- I felt worse.	მაგრამ თავი უარესად ვიგრძენი.


Why? I wrote a whole book to try to explain this to myself.	რატომ? მთელი წიგნი დავწერე იმისთვის, რომ საკუთარი თავისთვის ეს ამეხსნა.


The reason is -- (Laughter) The reason I felt worse is that with all of these options available, my expectations about how good a pair of jeans should be went up.	მიზეზი, რატომაც თავი უარესად ვიგრძენი ისაა, რომ ასეთმა მრავალფეროვანმა არჩევანმა გაზარდა ჩემი მოლოდინი იმისა, თუ როგორი უნდა იყოს კარგი ჯინსის შარვალი.


I had very low, no particular expectations when they only came in one flavor.	ადრე ძალიან დაბალი მოთხოვნები მქონდა. განსაკუთრებულს არაფერს ველოდი, როცა მაღაზიაში მხოლოდ ერთი სტილის ჯინსი იყიდებოდა.


When they came in 100 flavors, damn it, one of them should've been perfect.	ხოლო როცა 100 სხვადასხვა სტილის ჯინსი გამოჩნდა, ჯანდაბას, ერთი ხომ მაინც უნდა ყოფილიყო იდეალური.


And what I got was good, but it wasn't perfect.	ჩემი ნაყიდი შარვალი კარგი იყო, მაგრამ არა იდეალური.


And so I compared what I got to what I expected, and what I got was disappointing in comparison to what I expected.	ის, რაც ვიყიდე, შევადარე იმას, რასაც მოველოდი, და იმედი გამიცრუვდა.


Adding options to people's lives can't help but increase the expectations people have about how good those options will be.	არჩევანის გაზრდა ხალხის ცხოვრებაში უნებლიეთ იწვევს ხალხის მოლოდინის გაზრდასაც იმასთან დაკავშირებით, თუ რამდენად კარგი იქნება არჩევანი.


And what that's going to produce is less satisfaction with results, even when they're good results.	ეს კი შეამცირებს შედეგით კმაყოფილებას მაშინაც კი, როცა შედეგი კარგია.


[It all looks so great. I can't wait to be disappointed.] Nobody in the world of marketing knows this.	მარკეტინგის სამყაროში ეს არავინ იცის. რომ სცოდნოდათ, თქვენ ვერაფერს შეიტყობდით ამის შესახებ.


The truth is more like this.	რეალობა უფრო ასეთია.


[Everything was better back when everything was worse.] The reason that everything was better back when everything was worse is that when everything was worse, it was actually possible for people to have experiences that were a pleasant surprise.	(სიცილი) მიზეზი იმისა, თუ რატომ იყო ყველაფერი უკეთესად მაშინ, როცა ყველაფერი უარესად იყო ისაა, რომ როცა ყველაფერი უარესად იყო, ადამიანებს შეეძლოთ, სასიამოვნო სიურპრიზები განეცადათ.


Nowadays, the world we live in -- we affluent, industrialized citizens, with perfection the expectation -- the best you can ever hope for is that stuff is as good as you expect it to be.	დღესდღეობით რა სამყაროშიც ვცხოვრობთ -- ჩვენ, შეძლებული, განვითარებული მოქალაქეები იდეალური მოლოდინით -- საუკეთესო შემთხვევაში იმის იმედი შეიძლება გქონდეს, რომ ყველაფერი ისეთივე კარგი იქნება, როგორსაც ელოდი.


You will never be pleasantly surprised, because your expectations, my expectations, have gone through the roof.	არასდროს იქნები სასიამოვნოდ გაკვირვებული, რადგანაც შენი მოლოდინი, ჩემი მოლოდინი, გასცდა ყველანაირ საზღვრებს.


The secret to happiness -- this is what you all came for -- the secret to happiness is: low expectations.	ბედნიერების საიდუმლო -- რის გასაგებადაც მოხვედით ყველანი აქ -- ბედნიერების საიდუმლო არის ნაკლები მოლოდინი.


(Laughter) [You'll do] (Applause) (Laughter) I want to say -- just a little autobiographical moment -- that I actually am married to a wife, and she's really quite wonderful.	(სიცილი) (აპლოდისმენტები) მინდა, გითხრათ (პატარა ავტობიოგრაფიული მომენტი), რომ მე მყავს ცოლი და ის მართლაც მშვენიერია.


I couldn't have done better.	უკეთეს არჩევანს ვერც გავაკეთებდი.


But settling isn't always such a bad thing.	მაგრამ იდეალურის ძიების შეწყვეტა ყოველთვის არ არის ცუდი.


Finally, one consequence of buying a bad-fitting pair of jeans when there is only one kind to buy is that when you are dissatisfied and you ask why, who's responsible, the answer is clear: the world is responsible.	და ბოლოს, ცუდად მორგებული ჯინსის ყიდვის ერთ-ერთი შედეგი მაშინ, როდესაც მარტო ერთის ყიდვაა შესაძლებელი, ისიცაა, რომ როცა უკმაყოფილო თქვენს საკუთარ თავს ჰკითხავთ: რატომ? ვინ არის პასუხისმგებელი? პასუხი გასაგებია. მსოფლიოა პასუხისმგებელი.


What could you do?	თქვენ რისი გაკეთება შეგეძლოთ?


When there are hundreds of different styles of jeans available and you buy one that is disappointing and you ask why, who's responsible, it is equally clear that the answer to the question is "you."	მაგრამ როდესაც ასობით განსხვავებული სტილის ჯინსის ყიდვაა შესაძლებელი, თქვენ კი ისეთს იყიდით, რომელიც მოგვიანებით იმედს გაგიცრუებთ და თქვენს თავს ჰკითხავთ: რატომ? ვინ არის პასუხისმგებელი? ასევე გასაგებია, რომ ამ კითხვაზე პასუხი თქვენ ხართ.


You could have done better.	უკეთესადაც შეგეძლოთ.


With a hundred different kinds of jeans on display, there is no excuse for failure.	როდესაც ასი განსხვავებული ტიპის ჯინსის არჩევანი გაქვს, ცუდ არჩევანს გამართლება არ აქვს.


And so when people make decisions, and even though the results of the decisions are good, they feel disappointed about them; they blame themselves.	ასე რომ, როდესაც ადამიანები გადაწყვეტილებას იღებენ, მაშინაც კი, როცა ამ გადაწყვეტილებას კარგი შედეგი მოჰყვება, ისინი მაინც იმედგაცრუებულნი რჩებიან, საკუთარ თავს ადანაშაულებენ.


Clinical depression has exploded in the industrial world in the last generation.	კლინიკურმა დეპრესიამ იფეთქა ინდუსტრიული სამყაროს ბოლო თაობაში.


I believe a significant -- not the only, but a significant -- contributor to this explosion of depression and also suicide, is that people have experiences that are disappointing because their standards are so high, and then when they have to explain these experiences to themselves, they think they're at fault.	ჩემი აზრით, მნიშვნელოვანი, არა ერთადერთი, მაგრამ მნიშვნელოვანი წვლილი ამ დეპრესიის აფეთქებაში, ასევე თვითმკვლელობაში მიუძღვის სწორედ იმას, რომ ადამიანები განიცდიან იმედგაცრუებას, რადგანაც ძალიან დიდი მოლოდინი აქვთ. შემდეგ კი, როდესაც საკუთარ გამოცდილებასა და შთაბეჭდილებებს აანალიზებენ, ფიქრობენ, რომ შეცდნენ.


So the net result is that we do better in general, objectively, and we feel worse.	შედეგად ვიღებთ იმას, რომ ობიექტურად ჩვენ უფრო სწორედ ვმოქმედებთ, მაგრამ თავს უარესად ვგრძნობთ.


So let me remind you: this is the official dogma, the one that we all take to be true, and it's all false.	ნება მომეცით, შეგახსენოთ, ეს ოფიციალური დოგმაა, რომელიც ყველას მართალი გვგონია, მაგრამ სინამდვილეში მცდარია.


It is not true.	იგი არ შეესაბამება სიმართლეს.


There's no question that some choice is better than none.	უდავოდ, გარკვეული არჩევანის ქონა ჯობია არანაირ არჩევანს,


But it doesn't follow from that that more choice is better than some choice.	მაგრამ აქედან არ გამომდინარეობს, რომ დიდი არჩევანის ქონა სჯობს გარკვეული არჩევანის ქონას.


There's some magical amount. I don't know what it is.	არსებობს რაღაც მაგიური რაოდენობა.


I'm pretty confident that we have long since passed the point where options improve our welfare.	მე არ ვიცი რამდენია ეს. საკმაოდ დარწმუნებული კი ვარ, რომ დიდი ხანია იმ ზღვარს გადავცდით, როცა დიდი არჩევანი აუმჯობესებს ჩვენს კეთილდღეობას.


Now, as a policy matter -- I'm almost done -- as a policy matter, the thing to think about is this: what enables all of this choice in industrial societies is material affluence.	კანონის დონეზე -- თითქმის დავამთავრე -- კანონის დონეზე, შემდეგ საკითხზე უნდა დავფიქრდეთ. ინდუსტრიულ საზოგადოებებში ყველა ამ არჩევანის არსებობას განაპირობებს მატერიალური სიმდიდრე.


There are lots of places in the world, and we have heard about several of them, where their problem is not that they have too much choice.	სამყაროში ბევრი ადგილია, ჩვენ რამდენიმე მათგანის შესახებ გვსმენია, სადაც პრობლემა ის კი არაა, რომ მათ ზედმეტად დიდი არჩევანი აქვთ,


Their problem is they have too little.	არამედ ის, რომ მათი არჩევანი ძალიან მცირეა.


So the stuff I'm talking about is the peculiar problem of modern, affluent, Western societies.	ასე რომ, მე ვლაპარაკობ სპეციფიკურ პრობლემაზე, რომელიც თანამედროვე, მდიდარ დასავლურ საზოგადოებებს ახასიათებთ.


And what is so frustrating and infuriating is this: Steve Levitt talked to you yesterday about how these expensive and difficult-to-install child seats don't help.	გასაბრაზებელი და ნერვებისმომშლელი კი შემდეგია: სტივ ლევიტი გესაუბრებოდათ გუშინ იმაზე, თუ რამდენად გამოუსადეგარია ეს ძვირი და ძნელად დასამაგრებელი საბავშვო სკამები. უბრალოდ ფულის გადაყრაა.


What I'm telling you is that these expensive, complicated choices -- it's not simply that they don't help.	იმის თქმა მინდა, რომ ეს ძვირი, რთული არჩევანია და უბრალოდ გამოუსადეგარია.


They actually hurt.	უფრო მეტიც, ისინი მავნეა.


They actually make us worse off.	ისინი ჩვენს მდგომარეობას აუარესებენ.


If some of what enables people in our societies to make all of the choices we make were shifted to societies in which people have too few options, not only would those people's lives be improved, but ours would be improved also.	თუ ნაწილი იმ შესაძლებლობებისა, რომელიც ყველა ადამიანებს არჩევანს აკეთებინებს ჩვენს საზოგადოებაში, გადაინაცვლებს იმ საზოგადოებებში, სადაც ადამიანებს ძალიან პატარა არჩევანის საშუალება აქვთ, არა მხოლოდ ამ ადამიანების ცხოვრება გაუმჯობესდება, არამედ ჩვენიც.


This is what economists call a "Pareto-improving move."	ამას ეკონომისტები პარეტო-გაუმჯობესებას ეძახიან.


Income redistribution will make everyone better off, not just poor people, because of how all this excess choice plagues us.	შემოსავლის გადანაწილება ყველას მდგომარეობას გააუმჯობესებს -- არა მხოლოდ ღარიბი ხალხის -- იმის გამო, რომ გადაჭარბებულ არჩევანს კარგი არაფერი მოაქვს ჩვენთვის.


So to conclude.	რომ შევაჯამო, თქვენ უნდა განმარტოთ ეს ნახატი


[You can be anything you want to be -- no limits.] You're supposed to read this cartoon and, being a sophisticated person, say, "Ah! What does this fish know? Nothing is possible in this fishbowl."	და, როგორც გამოცდილმა ადამიანმა, თქვათ, ”ეჰ! რა იცის ამ თევზმა? ამ აკვარიუმში არაფერია შესაძლებელი.”


Impoverished imagination, a myopic view of the world -- that's the way I read it at first.	გაღარიბებული ფანტაზია, სამყაროს არაშორსმჭვრეტელური ხედვა -- ასე განვმარტე თავიდან მეც.


The more I thought about it, however, the more I came to the view that this fish knows something.	თუმცა, რაც უფრო მეტს ვფიქრობდი ამაზე, იმ დასკვნამდე მივედი, რომ ამ თევზმა რაღაც ნამდვილად იცის


Because the truth of the matter is, if you shatter the fishbowl so that everything is possible, you don't have freedom.	იმიტომ, რომ სინამდვილეში თუ გატეხავ აკვარიუმს იმისთვის, რომ ყველაფერი შესაძლებელი გახადო თევზისთვის, თავისუფლებას კი არ მოუტან მას, არამედ მის სრულ პარალიზებას მოახდენ.


If you shatter this fishbowl so that everything is possible, you decrease satisfaction.	თუ გატეხავ აკვარიუმს იმისთვის, რომ ყველაფერი შესაძლებელი გახდეს თევზისთვის, შენ ამცირებ მის კმაყოფილებას.


You increase paralysis, and you decrease satisfaction.	ახდენ პარალიზებას და ამცირებ კმაყოფილებას.


Everybody needs a fishbowl.	ყველას სჭირდება აკვარიუმი.


This one is almost certainly too limited -- perhaps even for the fish, certainly for us.	ეს კონკრეტული აკვარიუმი მართლაც ძალიან შეზღუდულია -- თევზისთვისაც კი, ჩვენთვის ხომ ნამდვილად.


But the absence of some metaphorical fishbowl is a recipe for misery and, I suspect, disaster.	თუმცა, გარკვეული მეტაფორული აკვარიუმის არარსებობა უბედურების რეცეპტია სწორედ, და, ჩემი აზრით, კატასტროფის ტოლფასია.


Thank you very much.	ძალიან დიდი მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


It's wonderful to be back.	მიხარია დაბრუნება.


I love this wonderful gathering.	მიყვარს ეს შესანიშნავი შეხვედრები


And you must be wondering, "What on earth?	თქვენ ალბათ ფიქრობთ: "რა არის ეს,


Have they put up the wrong slide?"	არასწორი სლაიდი გაუშვეს?"


No, no.	არა, არა.


Look at this magnificent beast, and ask the question: Who designed it?	შეხედეთ ამ არაჩვეულებრივ ცხოველს ისმის კითხვა: ვინ შექმნა ის? ეს TED-ია.


This is TED; this is Technology, Entertainment, Design, and there's a dairy cow.	ეს არის ტექნოლოგია, გართობა და დიზაინი და აქ არის მეწველი ძროხა.


It's a quite wonderfully designed animal.	საკმაოდ შესანიშნავად შექმნილი ცხოველია.


And I was thinking, how do I introduce this?	ვფიქრობდი როგორ წარმედგინა ის?


And I thought, well, maybe that old doggerel by Joyce Kilmer, you know: "Poems are made by fools like me, but only God can make a tree."	და ვიფიქრე, შეიძლება იმ ძველი ჯოის კილმერის ლექსით: "პოემებს ქმნიან ჩემნაირი სულელები, მაგრამ ხის შექმნა მხოლოდ ღმერთს შეუძლია."


And you might say, "Well, God designed the cow."	და თქვენ შეიძლება თქვათ: "ღმერთმა შექმნა ძროხა."


But, of course, God got a lot of help.	მაგრამ რა თქმა უნდა ღმერთს ბევრი დაეხმარა ამაში.


This is the ancestor of cattle.	ეს არის ძროხის წინაპარი.


This is the aurochs.	ეს არის ანტილოპა


And it was designed by natural selection, the process of natural selection, over many millions of years.	და ის შეიქმნა ბუნებრივი გადარჩევის გზით, ბუნებრივი გადარჩევის გზით, ბევრი მილიონი წლის მანძილზე.


And then it became domesticated, thousands of years ago.	შემდეგ ის იქნა მოშინაურებული, ათასობით წლის წინ.


And human beings became its stewards, and, without even knowing what they were doing, they gradually redesigned it and redesigned it and redesigned it.	და ადამიანები გახდნენ მისი ზედამხედველები, და არც კი იცოდნენ ისე ეტაპობრივად ცვლიდნენ, ცვლიდნენ და ცვლიდნენ


And then more recently, they really began to do reverse engineering on this beast and figure out just what the parts were, how they worked and how they might be optimized -- how they might be made better.	და შემდეგ, უკვე ბოლო დროს, დაიწყეს ამ ცხოველის უკუ-ინჟინერია რომ გაერკვიათ რა ნაწილებისგან შედგება, როგორ მუშაობენ ისინი და როგორ შეიძლება მათი ოპტიმიზება და გაუმჯობესება.


Now, why am I talking about cows?	მაშ, რატომ ვლაპარაკობ ძროხებზე?


Because I want to say that much the same thing is true of religions.	ამით იმის თქმა მინდა, რომ იგივესთან გვაქვს საქმე,


Religions are natural phenomena -- they're just as natural as cows.	რელიგიების შემთხვევაშიც რელიგიები ბუნებრივი მოვლენაა. ისენი ისეთივე ბუნებრივია, როგორც ძროხები.


They have evolved over millennia.	მათ ათასწლეულების განმავლობაში განიცადეს ევოლუცია


They have a biological base, just like the aurochs.	მათ აქვთ ბიოლოგიური საფუძველი ისევე როგორც ანტილოპას.


They have become domesticated, and human beings have been redesigning their religions for thousands of years.	ისინი იქნენ მოშინაურებულები და ადამიანები ცვლიდნენ საკუთარ რელიგიებს ათასწლეულების მანძილზე.


This is TED, and I want to talk about design.	ეს არის TED და მე აქ მინდა ვისაუბრო დიზაინზე.


Because what I've been doing for the last four years -- really since the first time you saw me -- some of you saw me at TED when I was talking about religion -- and in the last four years, I've been working just about non-stop on this topic.	იმიტომ რომ მას შემდეგ რაც პირველად მნახეთ ზოგმა სწორედ აქ TED-ში რელიგიაზე საუბრისას მას შემდეგ, ბოლო 4 წელი, გაუჩერებლივ ვმუშაობდი ამ საკითხზე.


And you might say it's about the reverse engineering of religions.	შეიძლება ითქვას რელიგიების უკუ-ინჟინერიაზე.


Now that very idea, I think, strikes terror in many people, or anger, or anxiety of one sort or another.	ვფიქრობ ეს აზრი, ბევრში შიშს აღძრავს ან სიბრაზეს იწვევს, ან ამა თუ იმ სახის აღელვებას


And that is the spell that I want to break.	და მე მინდა ეს დამოკიდებულება დავამსხვრიო.


I want to say, no, religions are an important natural phenomenon.	მინდა გითხრათ, რომ რელიგიები არის მნიშვნელოვანი ბუნებრივი მოვლენა.


We should study them with the same intensity that we study all the other important natural phenomena, like global warming, as we heard so eloquently last night from Al Gore.	ჩვენ უნდა შევისწავლოთ ისინი იმავე ინტენსივობით, რითაც ყველა სხვა მნიშვნელოვან ბუნებრივ მოვლენას ვსწავლობთ როგორც მაგალითად, გლობალური დათბობა, რაც ალ გორისგან წინა ღამეს მოვისმინეთ.


Today's religions are brilliantly designed -- brilliantly designed.	დღევანდელი რელიგიები მშვენივრად არიან შექმნილები, მშვენივრად


They are immensely powerful social institutions and many of their features can be traced back to earlier features that we can really make sense of by reverse engineering.	ისინი მძლავრი სოციალური ინსტიტუციებია და შეიძლება ბევრი მათი თვისების ადრეული მახასიათებლები იქნას მიკვლეული. ამის გაგება უკუ-ინჟინერიით რეალურად შეგვიძლია.


And, as with the cow, there's a mixture of evolutionary design -- designed by natural selection itself -- and intelligent design -- more or less intelligent design -- and redesigned by human beings who are trying to redesign their religions.	რაც შეეხება ძროხას, ეს არის ნაზავი ევოლუციური დიზაინისა, ბუნებრივი გადარჩევის გზით და გონივრული დიზაინის, მეტ-ნაკლებად გონივრული დიზაინი, რეკონსტრუირებული ადამიანების მიერ, რომლებიც ცდილობენ საკუთარი რელიგიების შეცვლას.


You don't do book talks at TED, but I'm going to have just one slide about my book, because there is one message in it which I think this group really needs to hear.	როგორც წესი TED-ში არ აკეთებენ წიგნის პრეზენტაციებს, მაგრამ მხოლოდ ერთი სლაიდი ჩემს წიგნზე, მასში არსებული ერთი გზავნილის გამო, რომელიც ვფიქრობ აქ მყოფებმა უნდა მოისმინოთ.


And I would be very interested to get your responses to this.	და ძალიან მაინტერესებს მასზე თქვენი აზრების მოსმენა


It's the one policy proposal that I make in the book, at this time, when I claim not to know enough about religion to know what other policy proposals to make.	ეს არის ერთი პოლიტიკური წინადადება, რომელსაც ამ წიგნში ვაკეთებ, ამ წუთისთვის როცა საკმარისად არ ვიცი რელიგიების შესახებ, იმისთვის რომ სხვა წინადადებებიც გავაკეთო.


And it's one that echoes remarks that you've heard already today.	და ეს ეხმაურება იმ შენიშვნებს, რაც ცოტა ხნის წინ მოისმინეთ.


Here's my proposal, I'm going to just take a couple of minutes to explain it: Education on world religions for all of our children -- in primary school, in high school, in public schools, in private schools and in home schooling.	ჩემი წინადადება შემდეგში მდგომარეობს, მე დამჭირდება ორი წუთი ამის ასახსნელად. რელიგიური განათლება, მსოფლიოს რელიგიებზე დაწყებითი სკოლის ყველა მოსწავლისთვის. საშუალო სკოლაში, საჯარო სკოლაში, კერძო სკოლაში და საშინაო სწავლისას.


So what I'm proposing is, just as we require reading, writing, arithmetic, American history, so we should have a curriculum on facts about all the religions of the world -- about their history, about their creeds, about their texts, their music, their symbolisms, their prohibitions, their requirements.	მაშ მე გთავაზობთ, ისევე როგორც გვჭირდება კითხვა, წერა, არითმეტიკა, ისტორია, ზუსტად ასევე ჩვენ უნდა გვქონდეს სასწავლო გეგმა ფაქტებზე, ყველა რელიგიის შესახებ მსოფლიოში. მათ ისტორიაზე, მათ კრედოებზე და მათ ტექსტებზე. მათ მუსიკაზე, მათ სიმბოლიზმზე, აკრძალვებზე და მოთხოვნებზე.


And this should be presented factually, straightforwardly, with no particular spin, to all of the children in the country.	და ეს წარმოდგენილი უნდა იყოს ფაქტებით, პირდაპირ, ყველანაირი სუბიექტური ინტერპრეტაციის გარეშე, ყველა ბავშვისთვის ქვეყანაში.


And as long as you teach them that, you can teach them anything else you like.	და იმდენად რამდენადაც ამას ასწავლით, მხოლოდ ამის შემდეგ შეგეძლებათ ასწავლოთ ნებისმიერი სხვა რამ, რაც მოგესურვებათ.


That, I think, is maximal tolerance for religious freedom.	ვფიქრობ, ეს არის მაქსიმალური ტოლერანტობა რელიგიური თავისუფლების მიმართ.


As long as you inform your children about other religions, then you may -- and as early as you like and whatever you like -- teach them whatever creed you want them to learn.	იმდენად რამდენადაც თქვენი შვილის ინფორმირებას ახდენთ სხვა რალიგიებზეც, თქვენ შეგიძლიათ, როცა გინდათ და რაც გინდათ რა დოქტრინაც გინდათ ის ასწავლოთ,


But also let them know about other religions.	მაგრამ ასევე აცნობეთ სხვა რელიგიებზეც.


Now, why do I say that?	ახლა, რატომ ვამბობ ამას?


Because democracy depends on an informed citizenship.	იმიტომ რომ დემოკრატია, დამოკიდებულია ინფორმირებულ მოქალაქეებზე.


Informed consent is the very bedrock of our understanding of democracy.	ინფორმირებული თანხმობა არის სწორედ ჩვენი გაგებით დემოკრატიის არსი.


Misinformed consent is not worth it.	არაინფორმირებული თანხმობა უღირსი რამ არის.


It's like a coin flip; it doesn't count, really.	ის მონეტის აგდებასავით არის, სინამდვილეში არ ითვლება.


Democracy depends on informed consent.	დემოკრატია დამოკიდებულია ინფორმირებულ თანხმობაზე.


This is the way we treat people as responsible adults.	ასე ხდება პასუხისმგებლიან ზრდასრულებთან ურთიერთობა.


Now, children below the age of consent are a special case.	თანხმობის ასაკამდე ბავშვები სპეციფიური შემთხვევაა.


Parents -- I'm going to use a word that Pastor Rick just used -- parents are stewards of their children.	აქ გამოვიყენებდი სიტყვას, რომელიც პასტორმა რიკმა გამოიყენა: მშობლები არიან შევილების ზედამხედველები.


They don't own them.	ისინი არ წარმოადგენენ მათ საკუთრებას.


You can't own your children.	თქვენი შვილი არ არის თქვენ საკუთრება.


You have a responsibility to the world, to the state, to them, to take care of them right.	თქვენ გაქვთ პასუხისმგებლობა მსოფლიოს წინაშე, სახელმწიფოს წინაშე, მათ წინაშე, რომ სწორად იზრუნოთ მათზე.


You may teach them whatever creed you think is most important, but I say you have a responsibility to let them be informed about all the other creeds in the world, too.	თქვენ შეიძლება ასწავლოთ მათ ის დოქტრინა, რაც თვლით რომ ყველაზე მნიშვნელოვანია, მაგრამ მე ვიტყოდი, ვალდებული ხართ, რომ მოახდინოთ მათი ინფორმირება ასევე ყველა სხვა დოქტრინაზე მსოფლიოში.


The reason I've taken this time is I've been fascinated to hear some of the reactions to this.	მიზეზი რატომაც ამდენი დრო დავხარჯე ასახსნელად, არის გამაოგნებელი რეაქციები, რომლებიც მოვისმინე პასუხად.


One reviewer for a Roman Catholic newspaper called it "totalitarian."	ერთ-ერთმა მიმომხილველმა კათოლიკური გაზეთიდან,


It strikes me as practically libertarian.	ამას "ტოტალიტარიზმი" უწოდა. მე ეს ლიბერტარიანულად მეჩვენება.


Is it totalitarian to require reading, writing and arithmetic?	ტოტალიტარიზმია წერა-კითხვის და არითმეტიკის სწავლების მოთხოვნა?


I don't think so.	არ მგონია.


All I'm saying is -- and facts, facts only; no values, just facts -- about all the world's religions.	რასაც ვამბობ, არის მხოლოდ და მხოლოდ ფაქტები. არა ღირებულებები, არამედ მხოლოდ ფაქტები მსოფლიოს ყველა რელიგიაზე.


Another reviewer called it "hilarious."	სხვა მიმომხილველმა ეს შეაფასა როგორც "კომიკური".


Well, I'm really bothered by the fact that anybody would think that was hilarious.	მე მართლა მაწუხებს ის ფაქტი, რომ ვიღაც ამას შეიძლება კომიკურად მიიჩნევდეს.


It seems to me to be such a plausible, natural extension of the democratic principles we already have that I'm shocked to think anybody would find that just ridiculous.	მე ეს აზრი ისე დამაჯერებლად მეჩვენება, ბუნებრივ გაგრძელებად იმ დემოკრატიული პრინციპებისა რაც ჩვენ უკვე გვაქვს, რომ შოკირებული ვარ როგორ შეიძლება, ვინმეს ეს სასაცილოდ მოეჩვენოს.


I know many religions are so anxious about preserving the purity of their faith among their children that they are intent on keeping their children ignorant of other faiths.	მე მესმის, რომ ბევრ რელიგიას ისე მგზნებარედ სურს საკუთარი რწმენების სიწმინდეების შემონახვა საკუთარი შვილებისთვის, რომ გეგმაში აქვს ბავშვები უვიცები დატოვოს სხვა რწმენების მიმართ.


I don't think that's defensible.	არ მგონია ეს გამართლებადი იყოს, მაგრამ სიამოვნებით მოვისმენდი


But I'd really be pleased to get your answers on that -- any reactions to that -- later.	თქვენს პასუხებს ამაზე, ნებისმიერი რეაქცია ამაზე, მოგვიანებით.


But now I'm going to move on.	ახლა კი განვაგრძობ.


Back to the cow.	დავუბრუნდეთ ძროხას.


This picture, which I pulled off the web -- the fellow on the left is really an important part of this picture.	ეს სურათი, რომელიც ინტერნეტიდან ამოვიღე. მამაკაცი მარცხნივ, არის მნიშვნელოვანი კომპონენტი ამ სურათისა


That's the steward.	ის არის ზედამხედველი


Cows couldn't live without human stewards -- they're domesticated.	ძროხები ვერ იცხოვრებდნენ ზედმახედველის გარეშე,


They're a sort of ectosymbiont.	ისინი მოშინაურებულები არიან. ისინი ერთგვარი ექტოსიმბიოზები არიან.


They depend on us for their survival.	ისინი დამოკიდებულები არიან ჩვენზე გადარჩენისთვის.


And Pastor Rick was just talking about sheep.	პასტორი რიკი ცხვრებზე საუბრობდა.


I'm going to talk about sheep, too.	მეც ვაპირებ ცხვრებზე ვისაუბრო.


There's a lot of serendipitous convergence here.	აქ ბევრი ბედნიერი შემთხვევითობა გვაქვს.


How clever it was of sheep to acquire shepherds!	რა ჭკვიანურად მოიქცნენ ცხვრები, რომ იშოვეს მწყემსები.


(Laughter) Think of what this got them.	დაფიქრდით ამით რა მიიღეს.


They could outsource all their problems: protection from predators, food-finding ...	მათ შეძლეს ყველა საკუთარი პრობლემის, გარე მომსახურებაზე გატანა. მტაცებლებისგან დაცვა, საჭმლის მოძიება, სამედიცინო მომსახურება.


(Laughter) The only cost in most flocks -- not even this -- a loss of free mating.	ერთადერთი ფასი რასაც იხდიან, არის დაწყვილების თავისუფლების დაკარგვა.


What a deal!	რა მომგებიანი მორიგებაა.


"How clever of sheep!" you might say.	"რა ჭკვიანურად მოიქცა ცხვარი" იტყოდით.


Except, of course, it wasn't the sheep's cleverness.	მაგრამ ცხადია, ცხვრის ჭკუა არაფერ შუაშია. ჩვენ ვიცით, რომ ცხვრისგან სარაკეტო მეცნიერი არ დადგება.


It wasn't the cleverness of the sheep at all.	ისინი არ არიან ასე საზრიანები ეს არ იყო ცხვრის ჭკუის დამსახურება


They were clueless.	მათ წარმოდგენა არ ჰქონდათ ამაზე. მაგრამ ეს ნამვდილად იყო ჭკვიანური საქციელი.


Whose clever move was it?	ვისი ჭკვიანური საქიცელი იყო ეს?


It was the clever move of natural selection itself.	ეს იყო თავად ბუნებრივი გადარჩევის ჭკვიანური საქციელი


Francis Crick, the co-discoverer of the structure of DNA with Jim Watson, once joked about what he called Orgel's Second Rule.	ფრენსის კრიკმა, დნმ-ის სტრუქტურის თანააღმომჩენმა ჯიმ უოტსონთან ერთად, ერთხელ იხუმრა, როგორც ის ეძახის, ორგელის მეორე წესზე.


Leslie Orgel is a molecular biologist, brilliant guy, and Orgel's Second Rule is: Evolution is cleverer than you are.	ლესლი ორგელი ისევ მოლეკულური ბილოგია, შესანიშნავი კაცი, და ორგელის მეორე წესი კი ასეთია: "ევოლუცია თქვენზე ჭკვიანია."


Now, that is not Intelligent Design -- not from Francis Crick.	ახლა, ეს არ არის გონივრული დიზაინი არა ფრენცის კრიკისგან.


Evolution is cleverer than you are.	ევოლუცია თქვენზე ჭკვიანია.


If you understand Orgel's Second Rule, then you understand why the Intelligent Design movement is basically a hoax.	თუ თქვენ გაიაზრებთ ორგელის მეორე წესს, მაშინ თქვენ მიხვდებით, თუ რატომ არის გონივრული დიზაინის შესახებ აზრი სიყალბე.


The designs discovered by the process of natural selection are brilliant, unbelievably brilliant.	აღმოჩენილი დიზაინი, რომელიც ბუნებრივი გადარჩევის პროცესით აეწყო, არის შესანიშნავი, დაუჯერებლად შესანიშნავი.


Again and again biologists are fascinated with the brilliance of what's discovered.	ისევ და ისევ ბიოლოგები გაოგნებულები არიან ამ აღმოჩენების მშვენიერებით


But the process itself is without purpose, without foresight, without design.	მაგრამ თავად პროცესი უმიზნოა. წინდახედულობის გარეშე, გეგმის გარეშე.


When I was here four years ago, I told the story about an ant climbing a blade of grass.	როცა მე აქ გამოვდიოდი 4 წლის წინ მე გიამბეთ ბალახზე მცოცავ ჭიანჭველაზე,


And why the ant was doing it was because its brain had been infected with a lancet fluke that was needed to get into the belly of a sheep or a cow in order to reproduce.	და რატომ აკეთებდა ის ამას? იმიტომ რომ მისი ტვინი ინფიცირებული იყო ლანცეტისებრი პარაზიტით, რომლის მიზანიც იყო ცხვრის, ან ძროხის მუცელში მოხვედრა გასამრავლებლად.


So it was sort of a spooky story.	ეს იყო ერთგვარად საშინელი ისტორია


And I think some people may have misunderstood.	და ვფიქრობ ზოგიერთს შეიძლება ვერ გაეგო.


Lancet flukes aren't smart.	ეს პარაზიტები არ არიან ჭკვიანები. მე გეტყვით, რომ ლანცეტისებრი პარაზიტის ინტელექტი


I submit that the intelligence of a lancet fluke is down there, somewhere between petunia and carrot.	არის სადღაც პეტუნიასა და სტაფილოს შორის.


They're not really bright. They don't have to be.	ის არ არის გონიერი და არც უნდა იყოს.


The lesson we learn from this is: you don't have to have a mind to be a beneficiary.	გაკვეთილი, რომელიც აქედან გამოგვაქვს არის რომ თქვენ არ გჭირდებათ ინტელექტი იმისთვის რომ მიიღოთ სიკეთეები.


The design is there in nature, but it's not in anybody's head.	დიზაინი არსებობს ბუნებაში, მაგრამ ის არავის თავში არ არის


It doesn't have to be.	და არც უნდა იყოს.


That's the way evolution works.	ასე მუშაობს ევოლუცია. კითხვა:


Question: Was domestication good for sheep?	იყო მოშინაურება კარგი ცხვერბისთვის? ეს შესანიშნავი იყო მათი გენეტიკისთვის


It was great for their genetic fitness.	და აქ მინდა შეგახსენოთ შესანიშნავი აზრი,


And here I want to remind you of a wonderful point that Paul MacCready made at TED three years ago.	რომელიც პოლ მაკრდიმ წარმოთქვა TED-ში სამი წლის წინ.


Here's what he said: "Ten thousand years ago, at the dawn of agriculture, human population, plus livestock and pets, was approximately a tenth of one percent of the terrestrial vertebrate landmass."	აი რა თქვა მან. 10 000 წლის წინ, სოფლის მეურნეობის განთიადზე მოსახლეობა, საქონელი და შინაური ცხოველი იკავებდა დაახლოებით დედამიწაზე მცხოვრები ხერხემლიანების მასის 1 პროცენტის მეთაედს.


That was just 10,000 years ago.	ეს იყო 10 000 წლის წინ. ბილოგიურ ტერმინებში რომ ვთქვათ, გუშინ.


What is it today? Does anybody remember what he told us?	და დღეს რა ხდება? ვინმეს ახსოვს რა გვითხრა მან?


98 percent.	98 პროცენტი.


That is what we have done on this planet.	ეს არის ის რაც ჩვენ გავაკეთეთ დედამიწაზე


Now, I talked to Paul afterwards -- I wanted to check to find out how he'd calculated this, and get the sources and so forth -- and he also gave me a paper that he had written on this.	მე შემდეგ ვესაუბრე პოლს. მინდოდა გამერკვია როგორ გამოთვალა, მიმეღო წყაროები და ა.შ. და მან მომცა ნაშრომი, რომელიც ამასთან დაკავშირებით დაწერა.


And there was a passage in it which he did not present here and I think it is so good, I'm going to read it to you: "Over billions of years on a unique sphere, chance has painted a thin covering of life: complex, improbable, wonderful and fragile.	მასში ნაწყვეტია, რომელიც აქ არ წარმოუდგენია და ვფიქრობ, რომ მისი აქ თქვენთვის წაკითხვა ღირს. "მილიარდობით წლების მანძილზე, შემთხვევით დაიხატა სიცოცხლის თხელი საფარი: რთული, დაუჯერებელი, შესანიშნავი და მყიფე.


Suddenly, we humans -- a recently arrived species no longer subject to the checks and balances inherent in nature -- have grown in population, technology and intelligence to a position of terrible power.	უეცრად, ჩვენ ადამიანები, ცოტა ხნის წინ მოსული სახეობა, აღარ ვართ ბუნების განუყოფელი კონტროლისა და ბალანსის ობიექტები, გავიზარდეთ ოდენობით, ტექნოლოგიებით და გონებრივად, შიშისმომგვრელ ძლიერებამდე.


We now wield the paintbrush."	ახლა ფუნჯი ჩვენ გვიპყრია ხელთ."


We heard about the atmosphere as a thin layer of varnish.	ჩვენ გვსმენია ატომსფეროზე, როგორც თხელ ლაქის ფენაზე.


Life itself is just a thin coat of paint on this planet.	სიცოცხლე თავად არის საღებავის თხელი ფენა ამ პლანეტაზე


And we're the ones that hold the paintbrush.	და სწორედ ჩვენ გვაქვს ხელთ ფუნჯი. და როგორ ვაკეთებთ ამას?


The key to our domination of the planet is culture.	ჩვენი დომინირების გასაღები ამ პლანეტაზე კულტურაა


And the key to culture is religion.	და კულტურის გასაღები კი - რელიგია.


Suppose Martian scientists came to Earth.	ვთქვათ, მარსიანელი მეცნიერები ჩამოვიდნენ დედამიწის შესასწავლად.


They would be puzzled by many things.	ისინი გაკვირვებულები იქნებოდნენ ბევრი რამით.


Anybody know what this is? I'll tell you what it is.	ვინმემ იცის ეს რა არის? მე გეტყვით რა არის ეს.


This is a million people gathering on the banks of the Ganges in 2001, perhaps the largest single gathering of human beings ever, as seen from satellite photograph.	ეს არის მილიონობით ადამიანი, რომელიც იკრიბება მდინარე განჯის პირას 2001 წელს. შესაძლოა ყველაზე მრავალრიცხოვანი შეკრებაა, რაც კი ოდესმე ყოფილა. როგორც თანამგრზავრიდან გადაღებულ ფოტოზეა.


Here's a big crowd.	აი ხალხის დიდი მასა. აი კიდევ სხვა ხალხთა შეკრება მექაში.


Here's another crowd in Mecca.	მარსიანელები გაოგნებულები იქნებოდნენ ამით.


They'd want to know how it originated, what it was for and how it perpetuates itself.	მათ მოუნდებოდათ გაეგოთ როგორ დაიწყო ეს, რისთვის და როგორ ნარჩუნდება


Actually, I'm going to pass over this.	პრინციპში ამის გამოტოვება მინდა.


The ant isn't alone.	ჭიანჭველები მარტონი არ არიან ამაში.


There's all sorts of wonderful cases of species which -- in that case -- A parasite gets into a mouse and needs to get into the belly of a cat.	არსებობს უამრავი განმაცვიფრებელი მაგალითი სხვადასხვა სახეობებში ამ შემთხვევაში პარაზიტი აღწევს თაგვში. მას უნდა მოხვდეს კატის მუცელში.


And it turns the mouse into Mighty Mouse, makes it fearless, so it runs out in the open, where it'll be eaten by a cat.	ის თაგვს, ძლევამოსილად აქცევს ეს მას უშიშარს ხდის ისეთად, რომ ის გამორბის ღია სივრცეში,


True story.	სადაც მას ადვილად შეჭამს კატა მართლაც ასეა. სხვა სიტყვებით, არსებობენ ასეთი ყაჩაღები.


In other words, we have these hijackers -- you've seen this slide before, from four years ago -- a parasite that infects the brain and induces even suicidal behavior, on behalf of a cause other than one's own genetic fitness.	გინახავთ ეს სლაიდი 4 წლის წინ? პარაზიტი, რომელიც ტვინს აზიანებს და იწვევს თვითგამანადგურებელ ქმედებებს, საერთო საქმისთვის. ინდივიდის გენეტიკური სიჯანსაღის წინააღმდეგ


Does that ever happen to us?	მოგვსვლია ჩვენ ასეთი რამ როდისმე?


Yes, it does -- quite wonderfully.	დიახ, მოგვსვლია, საკმაოდ შესანიშნავადაც.


The Arabic word "Islam" means "submission."	არაბული სიტყვა "ისლამი" ნიშნავს მორჩილებას.


It means "surrender of self-interest to the will of Allah."	ეს ნიშნავს "საკუთარი ინტერესის დანებებას ალაჰის ნების წინაშე"


But I'm not just talking about Islam.	მაგრამ მე მხოლოდ ისლამზე არ ვსაუბრობ.


I'm talking also about Christianity.	ასევე ვსაუბრობ ქრისტიანობაზე.


This is a parchment music page that I found in a Paris bookstall 50 years ago.	ეს ფურცელი, რომელიც 50 წლის წინ ვიპოვე პარიზის წიგნის კიოსკში


And on it, it says, in Latin: "Semen est verbum Dei. Sator autem Christus."	მასზე ლათინურად წერია: (ლათინურად)


The word of God is the seed and the sower of the seed is Christ.	"სიტყვა ღმერთისა არის თესლი და მისი მთესველი ქრისტეა"


Same idea. Well, not quite.	იგივე აზრი! მაგრამ არც მთლად იგივე


But in fact, Christians, too ...	სინამდვილეში ქრისტიანები ასევე ამაყობენ, რომ ისინი ნებდებიან ღვთის ნებას.


I'll give you a few quotes.	აი რამდენიმე ციტატა:


"The heart of worship is surrender.	"გული თაყვანისცემისა არის დანებება


Surrendered people obey God's words, even if it doesn't make sense."	დანებებული ადამიანები ემორჩილებიან ღვთის სიტყვებს, მაშინაც როცა ისინი უაზროა"


Those words are by Rick Warren.	ეს სიტყვები რიკ უორენს ეკუთვნის.


Those are from "The Purpose Driven Life."	ისინი აღებულია წიგნიდან "მიზანდასახული ცხოვრება"


And I want to turn now, briefly, to talk about that book, which I've read.	და ახლა მინდა დისკუსია ამ წიგნის განხილვისკენ შემოვატრიალო,


You've all got a copy, and you've just heard the man.	რომელიც წავიკითხე. თქვენ ყველას გაქვთ ასლი. თქვენ ახლახანს მოისმინეთ ამ კაცის აზრი


And what I want to do now is say a bit about this book from the design standpoint, because I think it's actually a brilliant book.	და მე მინდა ეხლა ცოტა რამ გითხრათ ამ წიგნზე დიაზინის თვალსაზრისით, იმიტომ რომ ვფიქრობ ეს მართლაც შესანიშნავი წიგნია.


First of all, the goal -- and you heard just now what the goal is -- it's to bring purpose to the lives of millions, and he has succeeded.	პირველ რიგში - მიზანი და თქვენ მოისმინეთ რა არის მიზანი. მიზანია მილიონობით ადამიანის ცხოვრებისთვის აზრის შეძენა.


Is it a good goal? In itself, I'm sure we all agree, it is a wonderful goal.	და მან ეს შეძლო. არის ეს კარგი მიზანი? თავისთავად, რა თქმა უნდა ვთანხმდებით,


He's absolutely right.	რომ კარგი მიზანია ის აბსოლუტურად მართალია.


There are lots of people out there who don't have purpose in their life, and bringing purpose to their life is a wonderful goal.	არის უამრავი ადამიანი, რომელსაც არ გააჩნია ცხოვრების აზრი და მის ცხოვრებაში აზრის შეტანა მშვენიერი მიზანია.


I give him an A+ on this.	ამისთვის მას 5 პლუსით ჩემგან.


(Laughter) Is the goal achieved?	ეს მიზანი მიღწეულია?


Yes.	დიახ. 30 მილიონიანი ტირაჟი ამ წიგნისა.


Al Gore, eat your heart out.	ელ გორს უთუოდ შეშურდებოდა.


(Laughter) Just exactly what Al is trying to do, Rick is doing.	(სიცილი) ზუსტად ის რის გაკეთებასაც ელი ცდილობს, აკეთებს რიკი.


This is a fantastic achievement.	ეს ფანტასტიკური მიღწევაა


And the means -- how does he do it?	და რაც შეეხება საშუალებას, როგორ აღწევს ამას?


It's a brilliant redesign of traditional religious themes -- updating them, quietly dropping obsolete features, putting new interpretations on other features.	ეს ტრადიცული რელიგიური თემების მშვენიერი რეკონსტრუქციაა, მათი განახლება, მოძველებული ნაწილების ჩუმი გადაყრით. სხვა ნაწილების ახალი ინტერპრეტირება.


This is the evolution of religion that's been going on for thousands of years, and he's just the latest brilliant practitioner of it.	ეს რელიგიის ევოლუციაა, რომელიც ათასობით წლის მანძილზე ხდება უკვე და რიკი მხოლოდ ამის უკანასკნელი მშვენიერი შემსრულებელია