And this turns out to have a special power all its own, because people could feel that these leaders were at the helm not because they enjoyed directing others and not out of the pleasure of being looked at; they were there because they had no choice, because they were driven to do what they thought was right.	ეს აღმოჩნდა განსაკუთრებულად მიმზიდველი ძალა, ხალხი გრძნობდა, რომ ეს ლიდერები არ იდგნენ მართვის სადავეებთან იმიტომ, რომ მათ მოსწონდათ სხვების მართვა, ან სიამოვნებდათ როგორ უყურებდა მათ ყველა, არამედ იმიტომ, რომ მათ სხვა არჩევანი არ ჰქონდათ, ისინი იძულებულები იყვენენ გაეკეთებინათ რაც სწორად მიაჩნდათ.


Now I think at this point it's important for me to say that I actually love extroverts.	ვფიქრობ ამ ეტაპზე მნიშვნელოვანია ვთქვა, რომ მე ნამდვილად მიყვარს ექსტრავერტები.


I always like to say some of my best friends are extroverts, including my beloved husband.	ყოველთვის მსიამოვნებს ავღნიშნო, რომ ჩემი რამდენიმე უახლოესი მეგობარი ექსტრავერტია, მათ შორის ჩემი საყვარელი მეუღლეც.


And we all fall at different points, of course, along the introvert/extrovert spectrum.	რა თქმა უნდა ჩვენ სხვადასხვა მხარეს ვიმყოფებით, როდესაც საქმე ეხება სპექტრს ინტროვერტი/ექსტრავერტი.


Even Carl Jung, the psychologist who first popularized these terms, said that there's no such thing as a pure introvert or a pure extrovert.	კარლ იუნგმაც კი, ვინც პირველად მოახდინა ამ თემის პოპულარიზება, თქვა, რომ არ არსებობს წმინდად ინტროვერტი, ან წმინდად ექსტრავერტი.


He said that such a man would be in a lunatic asylum, if he existed at all.	მან თქვა,რომ ასეთი ადამიანი შეშლილთა თავშესაფარში იქნებოდა, თუკი ის საერთოდ არსებობდა.


And some people fall smack in the middle of the introvert/extrovert spectrum, and we call these people ambiverts.	ზოგიერთი ადამიანი იმყოფება შუაში ინტროვერტი/ექსტრავერტი სპექტრზე, ჩვენ მათ ვუწოდებთ ემბივერტებს.


And I often think that they have the best of all worlds.	ხშირად მე ვფიქრობ, რომ მათ ყველაფერი საუკეთესო აქვთ.


But many of us do recognize ourselves as one type or the other.	ბევრი ჩვენგანი საკუთარ თავს მიაკუთვნებს ან ერთ ან მეორე ტიპს.


And what I'm saying is that culturally, we need a much better balance.	მე იმის თქმა მინდა, რომ ჩვენ გვჭირდება უკეთესი ბალანსი,


We need more of a yin and yang between these two types.	მეტი ჰარმონია ხასიათის ამ ორ ტიპს შორის.


This is especially important when it comes to creativity and to productivity, because when psychologists look at the lives of the most creative people, what they find are people who are very good at exchanging ideas and advancing ideas, but who also have a serious streak of introversion in them.	ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, როცა საქმე ეხება კრეატიულობას და პროდუქტიულობას, რადგან, როცა ფსიქოლოგები აკვირდებიან შემოქმედი ადამიანების ცხოვრებას, ისინი პოულობენ, რომ ამ ადამიანებს კარგად გამოსდით იდეის გაცვლა-გამოცვლა და განვითარება, მაგრამ აგრეთვე ახასიათებთ მკვეთრი ინტროვერსია.


And this is because solitude is a crucial ingredient often to creativity.	ეს იმიტომ, რომ განმარტოება ხშირად უმთავრესი ინგრედიენტია კრეატიულობისა.


So Darwin, he took long walks alone in the woods and emphatically turned down dinner-party invitations.	დარვინს უყვარდა ტყეში მარტო სეირნობა და ხაზგასმით ამბობდა უარს საზეიმო სადილებზე.


Theodor Geisel, better known as Dr. Seuss, he dreamed up many of his amazing creations in a lonely bell tower office that he had in the back of his house in La Jolla, California.	თეოდორ გეიზელმა, ცნობილმა როგორც ექიმი სიუზი, შექმნა მისი გასაოცარი პერსონაჟები თავის ზარის კოშკში, რომელიც იყო მისი სახლის უკან, ქალაქში ლა ჯოლა, კალიფორნია.


And he was actually afraid to meet the young children who read his books for fear that they were expecting him this kind of jolly Santa Claus-like figure and would be disappointed with his more reserved persona.	მას სინამდვილეში ეშინოდა იმ ბავშვებთან შეხვედრის, რომლებიც კითხულობდნენ მის წიგნებს. ეშინოდა, რადგან ბავშვებს ის წარმოედგინათ კეთილი თოვლის ბაბუის მსგავსი და გაწბილებულები იქნებოდნენ ასეთი თავშეკავებული პერსონის ნახვით.


Steve Wozniak invented the first Apple computer sitting alone in his cubicle in Hewlett-Packard where he was working at the time.	სტივ ვოზნიაკმა გამოიგონა პირველი ეიფლის კომპიუტერი მარტომ საკუთარ კაბინეტში, ჰიულეტ-პაკარდში, სადაც ის იმჟამად მუშაობდა. ის ამბობს, რომ ის ვერასოდეს გახდებოდა ასეთი მაღალი დონის პროფესიონალი,


And he says that he never would have become such an expert in the first place had he not been too introverted to leave the house when he was growing up.	რომ არ ყვარებოდა მისი ინტროვერტული ხასიათის გამო სახლში ყოფნა მოზარდობისას. რა თქმა უნდა,


Now, of course, this does not mean that we should all stop collaborating -- and case in point, is Steve Wozniak famously coming together with Steve Jobs to start Apple Computer -- but it does mean that solitude matters and that for some people it is the air that they breathe.	ეს არ ნიშვანს იმას, რომ ჩვენ ყველამ უნდა შევწყვიტოთ თანამშრომლობა - სტივ ვოზნიაკი დაუკავშირდა სტივ ჯობსს, რომ დაეწყოთ ეიფლის კომპიუტერების წარმოება - მაგრამ იმას კი ნიშნავს, რომ განმარტოება მნიშვნელოვანია და რომ ზოგიერთისთვის ეს არის ის, რითიც სუნთქავს.


And in fact, we have known for centuries about the transcendent power of solitude.	სინამდვილეში, ჩვენ საუკუნეებია ვიცით განმარტოების ტრანსცენდენტური ძალის შესახებ,


It's only recently that we've strangely begun to forget it.	მხოლოდ, რატომღაც ბოლო დროს დავიწყეთ ამის დავიწყება.


If you look at most of the world's major religions, you will find seekers -- Moses, Jesus, Buddha, Muhammad -- seekers who are going off by themselves alone to the wilderness, where they then have profound epiphanies and revelations that they then bring back to the rest of the community.	თუკი, გადავხედავთ მსოფლიოს მთავარ რელიგიებს ვნახავთ ჭეშმარიტების მაძიებლებს - მოსე, იესო, ბუდა, მუჰამედი - რომლებიც მიდიან თავიანთთვის, მარტონი უდაბურ ადგილებში, სადაც მათ აქვთ გამოცხადებები და ხილვები, რომლის შესახებაც უკან დაბრუნებულები უამბობდნენ საზოგადოებას.


So, no wilderness, no revelations.	ამდენად, თუ არ არის უდაბური ადგილი, არ არის ხილვებიც.


This is no surprise, though, if you look at the insights of contemporary psychology.	გასაკვირი არ არის, თუკი ჩავიხედავთ თანამედროვე ფსიქოლოგიაში.


It turns out that we can't even be in a group of people without instinctively mirroring, mimicking their opinions.	აღმოჩნდება, რომ შენ არ შეგიძლია იყო ადამიანების ჯგუფის ნაწილი, თუ ინსტინქტურად არ მიბაძე მათ შეხედულებებს.


Even about seemingly personal and visceral things like who you're attracted to, you will start aping the beliefs of the people around you without even realizing that that's what you're doing.	როგორც ჩანს, ყველაფერი პირადული და ვისცერული ადამიანისა, რომელიც შენ მოგწონს, მიმზიდველია და შენ ემსგავსები შენს ირგვლივ მყოფებს გაუთვითცნობიერებლად.


And groups famously follow the opinions of the most dominant or charismatic person in the room, even though there's zero correlation between being the best talker and having the best ideas -- I mean zero.	ცნობილია, რომ ჯგუფები მიყვებიან ყველაზე ქარიზმატული და დომინანტი ადამიანის აზრებს, მიუხედავად იმისა, რომ კორელაცია არ არსებობს საუკეთესო საუბრის უნარსა და საუკეთესო იდეების ქონას შორის. ნულოვანია!


So -- (Laughter) You might be following the person with the best ideas, but you might not.	ამდენად... (სიცილი) თქვენ შეიძლება მიყვებით ადამიანს საუკეთესო იდეებით, შეიძლება არა.


And do you really want to leave it up to chance?	ნამდვილად გინდათ, რომ ბედმა გადაწვყიტოს ეს?


Much better for everybody to go off by themselves, generate their own ideas freed from the distortions of group dynamics, and then come together as a team to talk them through in a well-managed environment and take it from there.	ყველასათვის ბევრად უკეთესია განმარტოვდნენ, განავითარონ საკუთარი იდეები ჯგუფის ხელისშემშლელი ზეგავლენის გარეშე, შემდეგ შეიკრიბონ ერთ გუნდად, რომ გაუზიარონ ერთმანეთს იდეები კარგად ორგანიზებულ გარემოში და ასე გამოიტანონ დასკვნები.


Now if all this is true, then why are we getting it so wrong?	თუკი ეს ყველაფერი სიმართლეა, მაშ რატომ ვცდებით?


Why are we setting up our schools this way, and our workplaces?	რატომ გვაქვს სკოლები და სამუშაო ადგილები ასე მოწყობილი?


And why are we making these introverts feel so guilty about wanting to just go off by themselves some of the time?	რატომ ვაგრძნობინებთ ინტროვერტებს თავს დამნაშავედ, თუ დროდადრო სურთ განმარტოვება?


One answer lies deep in our cultural history.	ერთი პასუხი, იმალება ჩვენი კულტურული ისტორიის სიღრმეში.


Western societies, and in particular the U.S., have always favored the man of action over the "man" of contemplation.	დასავლური საზოგადოებები, და განსაკუთრებით ამერიკა, უპირატესობას ყოველთვის ანიჭებდა მოქმედებაზე ორიენტირებულ ადამიანს, ვიდრე მოაზროვნეს, ორიენტირებულს ფიქრსა და ღრმა ანალიზზე.


But in America's early days, we lived in what historians call a culture of character, where we still, at that point, valued people for their inner selves and their moral rectitude.	ამერიკის ისტორიის ადრეულ ეტაპზე ისტორიკოსების თქმით ჩვენ ვცხოვრობდით ხასიათის კულტურაში, სადაც ჩვენ, ჯერ კიდევ ვაფასებდით ადამიანების შინაგან სამყაროს და მორალურ სამართლიანობას.


And if you look at the self-help books from this era, they all had titles with things like "Character, the Grandest Thing in the World."	თუკი, ჩვენ ვნახავთ წიგნებს ამ ეპოქის პიროვნულობის განვითარებისათვის, მათ ყველას აქვთ მსგავსი სათაურისა - ‘ხასიათი, უდიდებულესი საგანი მსოფლიოში’.


And they featured role models like Abraham Lincoln, who was praised for being modest and unassuming.	მათ გამორჩეული როლი შეიტანეს აბრაამ ლინკოლნის მოდელში, რომელიც შექებულ იქნა მისი უბრალოებისა და მოკრძალებულობისთვის.


Ralph Waldo Emerson called him "A man who does not offend by superiority."	რალფ უალდო ემერსონმა მას უწოდა "კაცი რომელიც არ შეურაწგყოფს თავისი აღმატებულებით."


But then we hit the 20th century, and we entered a new culture that historians call the culture of personality.	შემდეგ დადგა მე-20 საუკენე და ჩვენ შევედით ახალ კულტურაში, პიროვნების კულტურა, როგორც მას ისტორიკოსები უწოდებენ.


What happened is we had evolved an agricultural economy to a world of big business.	მოხდა ისე, რომ ჩვენ აგრარული ეკონომიკიდან ჩვენ გადავინაცვლეთ დიდ ბიზნესში.


And so suddenly people are moving from small towns to the cities.	და უეცრად ხალხმა იწყო გადასვლა პატარა ქალაქებიდან დიდ ქალაქებში.


And instead of working alongside people they've known all their lives, now they are having to prove themselves in a crowd of strangers.	იმ ადამიანების გვერდით მუშაობის ნაცვლად, რომლებსაც ისინი მთელი ცხოვრება იცნობდნენ, ახლა მათ უხდებათ თავის დამკვიდრება უცხო ადამიანებს შორის.


So, quite understandably, qualities like magnetism and charisma suddenly come to seem really important.	ამდენად გასაგებია, რომ ისეთი თვისებები, როგორიცაა მიმზიდველობა და ქარიზმა უეცრად ძალიან მნიშვნელოვანი გახდა.


And sure enough, the self-help books change to meet these new needs and they start to have names like "How to Win Friends and Influence People."	ამის კვალდაკვალ, წიგნები პიროვნულობის განვითარებისათვის შეიცვალა და მიიღო მსგავსი დასახელებები: ‘'როგორ გავიმარჯვოთ მეგობრებთან და მოვახდინოთ გავლენა ხალხზე."


And they feature as their role models really great salesmen.	მათი გამოხატულება, ძირითადი მოდელი


So that's the world we're living in today.	არის შესანიშნავი ნოქარი. ასეთია მსოფლიო, რომელშიც ჩვენ დღეს ვცხოვრობთ.


That's our cultural inheritance.	ეს არის ჩვენი კულტურული მემკვიდრეობა.


Now none of this is to say that social skills are unimportant, and I'm also not calling for the abolishing of teamwork at all.	ეს ყველაფერი, სულაც არ ნიშნავს, იმას რომ კომუნიკაბელურობის უნარი არ არის მნიშვნელოვანი და არც მე მოვუწოდებ ვინმეს გუნდური მუშაობის გაუქმებისაკენ.


The same religions who send their sages off to lonely mountain tops also teach us love and trust.	რელიგიები, რომლებიც აგზავნიან თავიანთ ბრძენკაცებს მთის სიმაღლეებზე მარტო, ასევე გვასწავლიან ჩვენ სიყვარულსა და ნდობას.


And the problems that we are facing today in fields like science and in economics are so vast and so complex that we are going to need armies of people coming together to solve them working together.	პრობლემები რომლებსაც დღეს ჩვენ ვაწყდებით მეცნიერებასა და ეკონომიკაში იმდენად ვრცელი და კომპლექსურია, რომ გვჭირდება მთელი არმია ადამიანებისა, რომლებიც იმუშავებენ ერთად მათ გადასაჭრელად.


But I am saying that the more freedom that we give introverts to be themselves, the more likely that they are to come up with their own unique solutions to these problems.	მე იმის თქმა მინდა, რომ რაც მეტ თავისუფლებას მივცემთ ინტროვერტებს იყვნენ ისეთები, როგორებიც სინამდვილეში არიან, მით უკეთ იპოვიან ისინი ამ პრობლემების მოგვარების უნიკალურ მეთოდებს.


So now I'd like to share with you what's in my suitcase today.	ახლა მინდა გაჩვენოთ დღეს რა დევს ჩემს ჩანთაში.


Guess what?	გამოიცანით?


Books.	წიგნები.


I have a suitcase full of books.	ჩემი ჩანთა სავსე არის წიგნებით.


Here's Margaret Atwood, "Cat's Eye."	აქ არის მარგარეტ ეტვუდი, "კატის თვალი."


Here's a novel by Milan Kundera.	აქ არის მილან კუნდერას რომანი.


And here's "The Guide for the Perplexed" by Maimonides.	და აქ არის "მერყევთა გზამკვლევი"


But these are not exactly my books.	მაიმონიდის. მაგრამ ესენი არ არის ჩემი წიგნები.


I brought these books with me because they were written by my grandfather's favorite authors.	მე წამოვიღე ეს წიგნები თან იმიტომ, რომ ისინი ჩემი ბაბუის საყვარელ ავტორებს ეკუთვნის.


My grandfather was a rabbi and he was a widower who lived alone in a small apartment in Brooklyn that was my favorite place in the world when I was growing up, partly because it was filled with his very gentle, very courtly presence and partly because it was filled with books.	ჩემი ბაბუა იყო რაბინი და ის იყო ქვრივი, რომელიც ცხოვრობდა მარტო პატარა ბინაში, ბრუკლინში. მოზარდობისას ეს იყო ჩემთვის უსაყვარლესი ადგილი მთელს დედამიწაზე. ნაწილობრივ იმიტომ, რომ ატმოსფერო იყო ძალიან მშვიდი და დახვეწილი, როგორც ბაბუა და ნაწილობრივ იმიტომ, რომ ჩემს ირგვლივ იყო უამრავი წიგნი.


I mean literally every table, every chair in this apartment had yielded its original function to now serve as a surface for swaying stacks of books.	ამ ბინაში თითქმის ყველა მაგიდის, ყველა სკამის მთავარ ფუნქციად გადაქცეულიყო ის, რომ მათზე დატეულიყო დასტა წიგნებისა.


Just like the rest of my family, my grandfather's favorite thing to do in the whole world was to read.	ისევე როგორც მთელი ჩემი ოჯახის, ჩემი ბაბუის ყველაზე საყვარელი საქმიანობა იყო კითხვა.


But he also loved his congregation, and you could feel this love in the sermons that he gave every week for the 62 years that he was a rabbi.	მას ასევე უყვარდა თავისი მრევლი და ამას თქვენ იგრძნობდით ქადაგებისას, რომელსაც ის ატარებდა ყოველ კვირა 62 წლის მანძილზე, როცა ის იყო რაბინი.


He would takes the fruits of each week's reading and he would weave these intricate tapestries of ancient and humanist thought.	ის ყოველი წაკითხულიდან იღებდა ნიუანსებს და ქსოვდა უძველესი და კლასიკური ფიქრების რთულ გობელენს.


And people would come from all over to hear him speak.	მოდიოდა უამრავი ადამიანი სხვადასხვა მხრიდან, რომ მოესმინათ მისი საუბარი.


But here's the thing about my grandfather.	მაგრამ არის ერთი რამ ჩემს ბაბუასთან დაკავშირებით.


Underneath this ceremonial role, he was really modest and really introverted -- so much so that when he delivered these sermons, he had trouble making eye contact with the very same congregation that he had been speaking to for 62 years.	მიუხედავად მისი საზეიმო როლისა ის იყო მოკრძალებული და ნამდვილი ინტროვერტი – იმდენად, რომ ქადაგებისას მას უჭირდა თვალებით კონტაქტი სწორედ იმ მრევლთან, რომელსაც ის ესაუბრებოდა 62 წლის განმავლობაში.


And even away from the podium, when you called him to say hello, he would often end the conversation prematurely for fear that he was taking up too much of your time.	ტრიბუნის მიღმა, როდესაც დაუძახებდით მას მისასალმებლად, ის ხშირად ასრულებდა საუბარს ნაადრევად შიშის გამო, რომ ის თქვენ გართმევდათ ძალიან დიდ დროს.


But when he died at the age of 94, the police had to close down the streets of his neighborhood to accommodate the crowd of people who came out to mourn him.	როდესაც ის გარდაიცვალა 94 წლის ასაკში, მილიციას მოუხდა ირგვლივ ქუჩების გადაკეტვა, რათა გაეტარებინა ხალხის მასა, რომელიც მოვიდა მის დასატირებლად.


And so these days I try to learn from my grandfather's example in my own way.	დღეს ვცდილობ ვისწავლო ჩემი ბაბუის მაგალითზე და გავითავისო ის ჩემს ცხოვრებაში.


So I just published a book about introversion, and it took me about seven years to write.	ახლახანს გამოვიდა ჩემი წიგნი ინტროვერსიაზე, რომლის დასაწერად დამჭირდა შვიდი წელი.


And for me, that seven years was like total bliss, because I was reading, I was writing, I was thinking, I was researching.	ეს შვიდი წელი ჩემთვის იყო ნამდვილი ნეტარება, რადგან მე ვკითხულობდი, ვწერდი, ვფიქრობდი, ვიკვლევდი.


It was my version of my grandfather's hours of the day alone in his library.	ეს იყო ჩემეული ვერსია იმ დროისა, რომელსაც ბაბუა ატარებდა მარტო, მის ბიბლიოთეკაში.


But now all of a sudden my job is very different, and my job is to be out here talking about it, talking about introversion.	მაგრამ, სრულიად მოულოდნელად ჩემი საქმე არის განსხვავებული, ახლა მე მიწევს ვიდგე აქ და ვისაუბრო ამაზე, ვისაუბრო ინტროვერსიაზე.


(Laughter) And that's a lot harder for me, because as honored as I am to be here with all of you right now, this is not my natural milieu.	(სიცილი) ეს ჩემთვის არის გაცილებით რთული, რადგან, მიუხედავად იმ პატივისა, რასაც მე თქვენთან ყოფნით ვიღებ, ეს არ არის ჩემთვის ბუნებრივი გარემო.


So I prepared for moments like these as best I could.	ამდენად, ასეთი შემთხვევებისთვის ვემზადებოდი მთელი ჩემი შესაძლებლობებით.


I spent the last year practicing public speaking every chance I could get.	ბოლო წლის განმავლობაში, საჯარო გამოსვლების პრაქტიკისათვის მე ვიყენებდი ყველა შანსს, რომელიც მეძლეოდა.


And I call this my "year of speaking dangerously."	მე მას ვუწოდე " სახიფათო საუბრების წელი".


(Laughter) And that actually helped a lot.	(სიცილი) ეს ნამდვილად ძალიან დამეხმარა.


But I'll tell you, what helps even more is my sense, my belief, my hope that when it comes to our attitudes to introversion and to quiet and to solitude, we truly are poised on the brink on dramatic change.	მაგრამ მინდა გითხრათ, ის რაც უფრო მეტად მეხმარება არის ჩემი შეგრძნება, რწმენა, იმედი იმისა, რომ როცა საქმე შეეხება ჩვენს დამოკიდებულებას ინტოვერსიის, სიწყნარის და განმარტოების მიმართ, ჩვენ ვდგავართ დიდი ცვლილებების ზღვარზე.


And so I am going to leave you now with three calls for action for those who share this vision.	მე ვთვლი, ეს ასეა. ახლა ვაპირებ მოგიწოდოთ სამი ქმედებისაკენ


Number one: Stop the madness for constant group work.	იმათ, ვინც იზიარებთ ამ შეხედულებას. პირველი: შეაჩერეთ წამება მუდმივი ჯგუფური მუშაობით.


(Laughter) Thank you.	უბრალოდ შეწყვიტეთ. (სიცილი) გმადლობთ.


(Applause) And I want to be clear about what I'm saying, because I deeply believe our offices should be encouraging casual, chatty cafe-style types of interactions -- you know, the kind where people come together and serendipitously have an exchange of ideas.	(აპლოდისმენტები) მინდა განვმარტო ჩემი აზრი ამის შესახებ. მე ღრმად მწამს, რომ ჩვენი ოფისები უნდა იყოს სტიმულის მომცემი გახსნილი, კაფეებისთვის დამახასიათებელი ურთიერთობებისთვის, სადაც ადამიანები იკრიბებიან და წარმატებულად უზიარებენ ერთმანეთს იდეებს.


That is great.	ეს ძალიან კარგია.


It's great for introverts and it's great for extroverts.	ეს კარგია ინტოვერტებისთვისაც და ექსტრავერტებისთვისაც.


But we need much more privacy and much more freedom and much more autonomy at work.	ჩვენ გვჭირდება მეტი კონფიდენციალურობა, მეტი თავისუფლება და მეტი ავტონომია სამსახურში. იგივე შეიძლება ითქვას სკოლებზეც.


We need to be teaching kids to work together, for sure, but we also need to be teaching them how to work on their own.	რა თქმა უნდა, ჩვენ უნდა ვასწავლოთ ბავშვებს ერთად მუშაობა, მაგრამ ჩვენ ასევე უნდა ვასწავლოთ მათ დამოუკიდებლად მუშაობაც.


This is especially important for extroverted children too.	ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ექსტრავერტი ბავშვებისთვისაც.


They need to work on their own because that is where deep thought comes from in part.	მათ სჭირდებათ დამოუკიდებლად მუშაობა, რადგენ ასე შეიძლება შეაღწიო საგნის არსში.


Okay, number two: Go to the wilderness.	კარგი, მეორე: გადით უდაბურ ადგილებში.


Be like Buddha, have your own revelations.	იყავით ბუდას მსგავსნი, იქონიეთ საკუთარი გამოცხადებები.


I'm not saying that we all have to now go off and build our own cabins in the woods and never talk to each other again, but I am saying that we could all stand to unplug and get inside our own heads a little more often.	მე არ ვამბობ, რომ ახლა ჩვენ ყველანი უნდა წავიდეთ და ავიშენოთ კოტეჯები ტყეში და არასდროს დაველაპარაკოთ ერთმანეთს, მაგრამ ვამბობ, რომ ჩვენ უნდა გამოვეთიშოთ გარე სამყაროს და ჩავუღრმავდეთ საკუთარ თავს ცოტა უფრო ხშირად.


Number three: Take a good look at what's inside your own suitcase and why you put it there.	მესამე: კარგად ჩაიხედეთ რა დევს თქვენს ჩემოდანში და რატომ ჩადეთ ის იქ.


So extroverts, maybe your suitcases are also full of books.	ექსტრავერტებო, შესაძლოა თქვენი ჩემოდანიც სავსე არის წიგნებით.


Or maybe they're full of champagne glasses or skydiving equipment.	შესაძლოა შამპანურის ჭიქებით ან პარაშუტის აღჭურვილობით.


Whatever it is, I hope you take these things out every chance you get and grace us with your energy and your joy.	რაც არ უნდა იყოს, იმედია თქვენ ყოველი შესაძლებლობის შემთხვევაში ამოიღებთ მათ და აგვავსებთ თქვენი ენერგიითა და მხიარულებით.


But introverts, you being you, you probably have the impulse to guard very carefully what's inside your own suitcase.	მაგრამ ინტროვერტებო, როგორც თქვენთვის არის დამახასიათებელი, თქვენ გაქვთ იმპულსი ყურადღებით დაიცვათ ის, რაც თქვენს ჩემოდანშია.


And that's okay.	ეს ნორმალურია.


But occasionally, just occasionally, I hope you will open up your suitcases for other people to see, because the world needs you and it needs the things you carry.	მაგრამ დროდადრო, მხოლოდ დროდადრო, მე იმედი მაქვს თქვენ გახსნით თქვენს ჩემოდანს სხვა ადამიანებისთვის, რადგან მსოფლიოს თქვენ ჭირდებით და ჭირდება თქვენი ნივთები.


So I wish you the best of all possible journeys and the courage to speak softly.	ასე რომ, მე თქვენ გისურვებთ შესაძლებლობებს საუკეთესო მოგზაურობისთვის და სიმამაცეს რბილად საუბრისთვის.


Thank you very much.	დიდი მადლობა


(Applause) Thank you. Thank you.	(აპლოდისმენტები) გმადლობთ.


(Applause)	გმადლობთ. (აპლოდისმენტები)


Today I'm going to talk about unexpected discoveries.	დღეს ვაპირებ გესაუბროთ მოულოდნელ აღმოჩენებზე.


Now I work in the solar technology industry.	ახლა მე ვმუშაობ მზის ტექნოლოგიების ინდუსტრიაში


And my small startup is looking to force ourselves into the environment by paying attention to ...	და ჩემი ახალი ბიზნესი ცდილობს მოგვიწოდოს შევიჭრათ ისეთ გარემოში, სადაც ყურადღებას მივაქცევთ ...


... paying attention to crowd-sourcing.	... სადაც ყურადღებას მივაქცევთ ხალხის ძიებას.


It's just a quick video of what we do.	პატარა ვიდეოა იმაზე თუ რას ვაკეთებთ.


Huh. Hang on a moment.	ერთი წუთით.


It might take a moment to load.	წუთი დაჭირდება რომ ჩაიტვირთოს.


(Laughter) We'll just -- we can just skip -- I'll just skip through the video instead ...	(სიცილი) მოდით -- ეს შეგვიძლია გამოვტოვოთ -- მოდით გამოვტოვებ ვიდეოს ...


(Laughter) No.	(სიცილი) არა.


(Laughter) (Laughter) (Music) This is not ...	(სიცილი) (სიცილი) (მუსიკა) ეს არ არის ...


(Laughter) Okay.	(სიცილი) კარგი.


(Laughter) Solar technology is ...	(სიცილი) მზის ტექნოლოგია არის ...


Oh, that's all my time?	სულ ეს არის ჩემი დრო?


Okay. Thank you very much.	კარგით. ძალიან დიდი მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


I want to discuss with you this afternoon why you're going to fail to have a great career.	დღეს მინდა თქვენთან ერთად განვიხილო, თუ რატომ ვერ მიაღწევთ დიდებულ კარიერას.


(Laughter) I'm an economist.	(სიცილი) მე ეკონომისტი ვარ.


I do dismal.	დეპრესიულ საქმეს ვაკეთებ.


End of the day, it's ready for dismal remarks.	საბოლოოდ, დროა დეპრესიული შენიშვნებისთვის.


I only want to talk to those of you who want a great career.	მე მინდა მარტო მათ მივმართო, ვისაც დიდებული კარიერა სურს.


I know some of you have already decided you want a good career.	ვიცი, რომ ზოგ თქვენგანს გადაწყვეტილი აქვს ჰქონდეს კარგი კარიერა.


You're going to fail, too.	თქვენც მარცხს განიცდით.


(Laughter) Because -- goodness, you're all cheery about failing.	(სიცილი) ღმერთო ჩემო, ასე გამხიარულებთ წარუმატებლობა?


(Laughter) Canadian group, undoubtedly.	(სიცილი) ნამდვილად კანადელების ჯგუფია.


(Laughter) Those trying to have good careers are going to fail, because, really, good jobs are now disappearing.	(სიცილი) ვინც ცდილობს, რომ ჰქონდეს კარგი კარიერა, მარცხს განიცდის. იმიტომ რომ ნამდვილად კარგი სამუშაო ადგილები ქრება.


There are great jobs and great careers, and then there are the high-workload, high-stress, bloodsucking, soul-destroying kinds of jobs, and practically nothing in-between.	არის არაჩვეულებრივი სამუშაო ადგილები და კარიერები და არის დიდი დატვირთვის, დიდი სტრესის, სისხლისმსმელი, სულის გამანადგურებელი სამუშაო ადგილები და ფაქტიურად არაფერი ამ ორ უკიდურესობას შორის.


So people looking for good jobs are going to fail.	ამიტომ, ვინც კარგ სამუშაო ადგილს ეძებს, მარცხს განიცდის.


I want to talk about those looking for great jobs, great careers, and why you're going to fail.	მინდა ვისაუბრო მათზე, ვინც დიდებულ სამუშაო ადგილს და კარიერას ეძებს. და იმაზე, თუ რატომ განიცდით მარცხს ამაში.


First reason is that no matter how many times people tell you, "If you want a great career, you have to pursue your passion, you have to pursue your dreams, you have to pursue the greatest fascination in your life," you hear it again and again, and then you decide not to do it.	პირველი მიზეზია, რომ არ აქვს მნიშვნელობა რამდენჯერ გეუბნებიან: "თუ გსურს დიდებული კარიერა, უნდა მიჰყვე ვნებას, უნდა მიჰყვე შენს ოცნებებს, უნდა მიჰყვე შენი ცხოვრების ყველაზე დიდ გატაცებას" თქვენ ეს არაერთხელ გესმით და შემდეგ მაინც წყვეტთ ეს არ გააკეთოთ.


It doesn't matter how many times you download Steven J.'s Stanford commencement address, you still look at it and decide not to do it.	არ აქვს მნიშვნელობა, რამდენჯერ ჩამოტვირთავთ სტივენ ჯეის სტენფორდის გამოსაშვებ მიმართვას თქვენ უყურებთ მას და მაინც წყვეტთ არ გააკეთოთ ასე.


I'm not quite sure why you decide not to do it.	არ ვარ დარწმუნებული, რატომ აკეთებთ ასე.


You're too lazy to do it. It's too hard.	გეზარებათ ამის გაკეთება. ძალიან ძნელია.


You're afraid if you look for your passion and don't find it, you'll feel like you're an idiot, so then you make excuses about why you're not going to look for your passion.	გეშინიათ რომ თუ დაფიქრდებით თქვენ ვნებაზე და ვერ იპოვით მას, თავს იდიოტად იგრძნობთ და შემდეგ იწყებთ გამართლებების ძებნას, თუ რატომ არ გინდათ ვნების პოვნა.


They are excuses, ladies and gentlemen.	ეს არის გამართლებები, ქალბატონებო და ბატონებო.


We're going to go through a whole long list -- your creativity in thinking of excuses not to do what you really need to do if you want to have a great career.	ჩვენ წინაშე წარმოჩნდება, თქვენი კრეატიულობის მიერ შექმნილი მთელი სია გამართლებებისა არ აკეთოთ ის, რისი გაკეთებაცაა საჭირო, თუ გინდათ, რომ დიდებული კარიერა გქონდეთ.


So, for example, one of your great excuses is: (Sigh) "Well, great careers are really and truly, for most people, just a matter of luck.	მაგალითისთვის, თქვენი ერთ-ერთი დიდი გამართლება: "უმეტესობისთვის დიდებული კარიერა, არის მხოლოდ და მხოლოდ იღბალის საკითხი.


So I'm going to stand around, I'm going to try to be lucky, and if I'm lucky, I'll have a great career.	ამიტომ უბრალოდ დავეყუდები და შევეცდები ვიყო იღბლიანი და თუ გამიმართლებს, მექნება დიდებული კარიერა.


If not, I'll have a good career."	თუ არა, მექნება კარგი კარიერა."


But a good career is an impossibility, so that's not going to work.	მაგრამ კარგი კარიერა შეუძლებელია, ასე რომ, ეს არ გამოვა.


Then, your other excuse is, "Yes, there are special people who pursue their passions, but they are geniuses.	შემდეგი გამართლება: "კი, არის განსაკუთრებული ხალხი, რომელიც მისდევს თავის ვნებას, მაგრამ ისინი გენიოსები არიან.


They are Steven J.	ისინი სტივენ ჯეიები არიან.


I'm not a genius.	მე არ ვარ გენიოსი.


When I was five, I thought I was a genius, but my professors have beaten that idea out of my head long since."	როცა ხუთი წლის ვიყავი, ვფიქრობდი, რომ გენიოსი ვიყავი, მაგრამ, ჩემმა პროფესორებმა ეს აზრი დიდი ხნის წინ ამომიგდეს თავიდან"


(Laughter) "And now I know I am completely competent."	(სიცილი) "და ახლა ვიცი, რომ აბსოლუტურად კომპეტენტური ვარ.


Now, you see, if this was 1950, being completely competent -- that would have given you a great career.	ხომ გესმით, ახლა რომ 1950 წელი იყოს, კომპეტენტურობა, დიდებულ კარიერას განაპირობებდა.


But guess what?	მაგრამ, აბა გამოიცანით?


This is almost 2012, and saying to the world, "I am totally, completely competent," is damning yourself with the faintest of praise.	ახლა თითქმის 2012 წელია და იმის თქმა, რომ: "მე ვარ აბსოლუტურად კომპეტენტური" არის საკუთარი თავის სრულ უმნიშვნელობაში მხილება.


And then, of course, another excuse: "Well, I would do this, I would do this, but, but -- well, after all, I'm not weird.	რა თქმა უნდა, შემდეგი გამართლება: "ამას გავაკეთებდი, იმას გავაკეთებდი, მაგრამ, მაგრამ... ბოლო-ბოლო მე ვიღაც უცნაური ტიპი ხომ არ ვარ.


Everybody knows that people who pursue their passions are somewhat obsessive.	ყველამ იცის, რომ ხალხი, რომელიც საკუთარ ვნებებს მისდევს რაღაცნაირი აკვიატებულები არიან.


A little strange.	ცოტა უცნაურები.


Hmm? Hmm? Okay?	ჰმ? ჰმ? კარგით?


You know, a fine line between madness and genius.	ზუსტად იცით რა არის გამყოფი ხაზი შეშლილობასა და გენიოსობას შორის.


"I'm not weird. I've read Steven J.'s biography.	მე არ ვარ უცნაური. მე სტივენ ჯეი.-ს ბიოგრაფია წავიკითხე


Oh my goodness -- I'm not that person. I am nice.	ღმერთო ჩემო... მე არ ვარ ასეთი პიროვნება.


I am normal.	მე კარგი ვარ. მე ნორმალური ვარ.


I'm a nice, normal person, and nice, normal people -- don't have passion."	მე კარგი, ნორმალური ადამიანი ვარ და კარგ, ნორმალურ ადამიანებს... არ გააჩნიათ ვნება."


(Laughter) "Ah, but I still want a great career.	(სიცილი) "მაგრამ, მე მაინც მინდა დიდებული კარიერა.


I'm not prepared to pursue my passion, so I know what I'm going to do, because I have a solution.	მე არ ვარ მზად მივყვე ჩემს ვნებებს, ამიტომ, ვიცი რასაც გავაკეთებ, რადგან მაქვს გადაწყვეტა.


I have a strategy.	მაქვს სტრატეგია.


It's the one Mommy and Daddy told me about.	ეს არის რაც დედიკომ და მამიკომ მითხრეს.


Mommy and Daddy told me that if I worked hard, I'd have a good career.	დედიკომ და მამიკომ მითხრეს, რომ თუ ბევრს ვიმუშავებ, კარგი კარიერა მექნება.


So, if you work hard and have a good career, if you work really, really, really hard, you'll have a great career.	ასე რომ, თუ მუშაობ ბევრს და გაქვს კარგი კარიერა, თუ იმუშავებ ძალიან, ძალიან, ძალიან ბევრს, გექნება დიდებული კარიერა.


Doesn't that, like, mathematically make sense?"	მათემატიკურად ასე არ არის?"


Hmm. Not.	ჰმ... არა.


But you've managed to talk yourself into that.	მაგრამ თქვენ შეძელით საკუთარი თავის ამაში დარწმუნება.


You know what? Here's a little secret: You want to work? You want to work really, really, really hard?	იცით რა? საიდუმლოს გაგიმხელთ: გინდათ მუშაობა? ძალიან, ძალიან, ძალიან ბევრი მუშაობა?


You know what? You'll succeed.	იცით რა? ამას შეძლებთ.


The world will give you the opportunity to work really, really, really, really hard.	მსოფლიო მოგცემთ ამის საშუალებას, იმუშაოთ ძალიან, ძალიან, ძალიან ბევრი.


But, are you so sure that that's going to give you a great career, when all the evidence is to the contrary?	მაგრამ, დარწმუნებული ხართ, რომ ეს მოგცემთ დიდებულ კარიერას, მაშინ, როცა ყველაფერი საწინააღმდეგოზე მეტყველებს?


So let's deal with those of you who are trying to find your passion.	ამიტომ მოდით გადავიდეთ მათზე, ვინც ცდილობს იპოვოს თავისი ვნება.


You actually understand that you really had better do it, never mind the excuses.	თქვენ ხვდებით, რომ ეს ნამდვილად უნდა გააკეთოთ, ყველა მიზეზის მიუხედავად.


You're trying to find your passion -- (Sigh) and you're so happy.	თქვენ ცდილობთ იპოვოთ ვნება... და თქვენ ძალიან ბედნიერი ხართ.


You found something you're interested in.	თქვენ იპოვეთ რაღაც, რაც გაინტერესებთ.


"I have an interest! I have an interest!"	"მე მაქვს ინტერესი! მე მაქვს ინტერესი!"


You tell me.	მეუბნებით.


You say, "I have an interest!" I say, "That's wonderful!	თქვენ ამბობთ: "მე მაქვს ინტერესი!" მე გპასუხობთ: "მშვენიერია!


And what are you trying to tell me?"	და რას გულისხმობთ?"


"Well, I have an interest."	"მე მაქვს ინტერესი"


I say, "Do you have passion?"	მე გეკითხებით: "გაქვთ ვნება?"


"I have an interest," you say.	"მაქვს ინტერესი" მპასუხობთ.


"Your interest is compared to what?"	"რას ადარებთ თქვენს ინტერესს?"


"Well, I'm interested in this."	"მე მაინტერესებს ეს"


"And what about the rest of humanity's activities?"	"და რას იტყვით კაცობრიობის სხვა საქმიანობებზე?"


"I'm not interested in them."	"ისინი არ მაინტერესებს"


"You've looked at them all, have you?"	"ყვლა საქმიანობა ნახეთ?"


"No. Not exactly."	"არა, ყველა არა"


Passion is your greatest love.	ვნება არის უდიდესი სიყვარული.


Passion is the thing that will help you create the highest expression of your talent.	ვენება არის რაღაც, რაც თქვენს ნიჭს სრულად გამოვლენის საშუალებს მისცემს.


Passion, interest -- it's not the same thing.	ვნება და ინტერესი არ არის ერთიდაიგივე.


Are you really going to go to your sweetie and say, "Marry me! You're interesting."	მიხვალთ თქვენს გულის რჩეულთან და ეტყვით: "გამომყევი ცოლად! შენ საინტერესო ხარ."


(Laughter) Won't happen.	(სიცილი) არ გამოვა.


Won't happen, and you will die alone.	არ გამოვა და მარტო მოკვდებით.


(Laughter) What you want, what you want, what you want, is passion.	(სიცილი) რაც გჭირდებათ, რაც გჭირდებათ, რაც გჭირდებათ, არის ვნება.


It is beyond interest.	ის ინტერესზე მაღლა დგას.


You need 20 interests, and then one of them, one of them might grab you, one of them might engage you more than anything else, and then you may have found your greatest love, in comparison to all the other things that interest you, and that's what passion is.	გჭირდებათ 20 ინტერესი და შემდეგ ერთმა მათგანმა, ერთმა მათგანმა შეიძლება გაგიტაცოთ, ერთმა მათგანმა შეიძლება ყველაფერზე უფრო ჩაგითრიოთ და მაშინ იპოვით უდიდეს სიყვარულს, გაცილებით ძლიერს სხვებთან შედარებით, რომელიც გაინტერესებთ და აი ეს არის ვნება.


I have a friend, proposed to his sweetie.	მყავს მეგობარი, რომელმაც ცოლობა სთხოვა თავის შეყვარებულს.


He was an economically rational person.	ის ეკონომიკურად რაციონალური ადამიანი იყო.


He said to his sweetie, "Let us marry.	თავის შეყვარებულს უთხრა, "დავქორწინდეთ.


Let us merge our interests."	გავაერთიანოთ ინტერესები."


(Laughter) Yes, he did.	(სიცილი) კი, ასე ქნა.


"I love you truly," he said. "I love you deeply.	"ნამდვილად მიყვარხარ", თქვა მან "ღრმაა ჩემი სიყვარული


I love you more than any other woman I've ever encountered.	მიყვარხარ ნებისმიერი ქალზე მეტად, რომელსაც ოდესმე შევხვედრივარ


I love you more than Mary, Jane, Susie, Penelope, Ingrid, Gertrude, Gretel -- I was on a German exchange program then.	მიყვარხარ მეტად, ვიდრე მერი, ჯეინი, სუზი, პენელოპე, ინგრიდი, გერტრუდა, გრეტელი... მაშინ გერმანიაში ვიყავი გაცვლითი პროგრამით.


I love you more than --" All right.	მიყვარხარ უფრო მეტად ვიდრე..." კარგით.


She left the room halfway through his enumeration of his love for her.	ჩემი მეგობარი შუა სიყვარულის ახსნაში იყო, როცა გოგო ოთახიდან გავიდა.


After he got over his surprise at being, you know, turned down, he concluded he'd had a narrow escape from marrying an irrational person.	როცა ჩემი მეგობარი უარის გაოცებისგან გამოფხიზლდა, დაასკვნა, რომ ბეწვზე გადარჩა და კინაღამ ირაციონალური ადამიანი მოიყვანა ცოლად.


Although, he did make a note to himself that the next time he proposed, it was perhaps not necessary to enumerate all of the women he had auditioned for the part.	თუმცა, დაიმახსოვრა, რომ შემდეგი სიყვარულის ახსნისთვის ალბათ საჭირო არ იყო ყველა ქალის სახელის ჩამოთვლა, რომელსაც საცოლედ სინჯავდა.


(Laughter) But the point stands.	(სიცილი) მაგრამ აზრი გასაგებია.


You must look for alternatives so that you find your destiny, or are you afraid of the word "destiny"?	უნდა სცადოთ სხვადასხვა ალტერნატივა, რათა იპოვოთ ბედი. გეშინიათ სიტყვის "ბედი"?


Does the word "destiny" scare you?	სიტყვა "ბედი" გაშინებთ?


That's what we're talking about.	სწორედ ამაზე ვსაუბრობთ.


And if you don't find the highest expression of your talent, if you settle for "interesting," what the hell ever that means, do you know what will happen at the end of your long life?	თუ არ მისცემთ თქვენს ნიჭს სრულად გამოვლენის საშუალებას და დაკმაყოფილდებით "საინტერესოთი" - რასაც არ უნდა ნიშნავდეს ეს, იცით რა მოხდება თქვენი გრძელი ცხოვრების ბოლოს?


Your friends and family will be gathered in the cemetery, and there beside your gravesite will be a tombstone, and inscribed on that tombstone it will say, "Here lies a distinguished engineer, who invented Velcro."	მეგობრები და ნათესავები შეიკრიბებიან სასაფლაოზე, და თქვენი საფლავის ქვაზე ეწერება: და თქვენი საფლავის ქვაზე ეწერება: "აქ განისვენებს გამორჩეული ინჟინერი, რომელმაც გამოიგონა ფხრიწიანი ლენტი."


But what that tombstone should have said, in an alternative lifetime, what it should have said if it was your highest expression of talent, was, "Here lies the last Nobel Laureate in Physics, who formulated the Grand Unified Field Theory and demonstrated the practicality of warp drive."	მაგრამ რა უნდა ეწეროს საფლავის ქვაზე, სხვა ცხოვრებით რომ გეცხოვრათ? თქვენი ნიჭის სრულად გამოვლენის შემთხვევაში: "აქ განისვენებს ნობელის ლაურეატი ფიზიკის დარგში, რომელმაც ჩამოაყალიბა ველის საერთო თეორია და დაამტკიცა სინათლის სიჩქარეზე უფრო სწრაფად გადაადგილების შესაძლებლობა.


(Laughter) Velcro, indeed!	(სიცილი) ფხრიწიანი ლენტი!


(Laughter) One was a great career.	(სიცილი) პირველი იყო დიდებული კარიერა.


One was a missed opportunity.	მეორე - ხელიდან გაშვებული შესაძლებლობები.


But then, there are some of you who, in spite of all these excuses, you will find, you will find your passion.	ზოგი თქვენგანი, მიუხედავად ყველა მიზეზისა, იპოვის თავის ვნებას.


And you'll still fail.	და მაინც განიცდის მარცხს.


You're going to fail, because -- because you're not going to do it, because you will have invented a new excuse, any excuse to fail to take action, and this excuse, I've heard so many times: "Yes, I would pursue a great career, but, I value human relationships -- (Laughter) more than accomplishment.	თქვენ განიცდით მარცხს... რადგან არ გააკეთებთ ამას, იმიტომ რომ მოიგონებთ ახალ გამართლებას. ნებისმიერ გამართლებას, რომ არ იმოქმედოთ, და ეს გამართლება ბევრჯერ მსმენია: "კი, მე შემეძლო მივყოლოდი დიდებულ კარიერას, მაგრამ მე ვაფასებ ადამიანურ ურთიერთობებს... (სიცილი) უფრო მეტად, ვიდრე მიღწევებს.


I want to be a great friend.	მინდა ვიყო დიდებული მეგობარი.


I want to be a great spouse.	მინდა ვიყო დიდებული მეუღლე.


I want to be a great parent, and I will not sacrifice them on the altar of great accomplishment."	მინდა ვიყო დიდებული მშობელი, და მე არ შევწირავ მათ დიდი მიღწევების საკურთხეველს."


(Laughter) What do you want me to say?	(სიცილი) რა გნებავთ რომ ვთქვა?


Now, do you really want me to say now, tell you, "Really, I swear I don't kick children."	მართლა გსურთ რომ გითხრათ "მართლა, ვფიცავ, ბავშვებს არ ვცემ."


(Laughter) Look at the worldview you've given yourself.	(სიცილი) შეხედეთ თქვენს მიერ შექმნილ მსოფლმხედველობას.


You're a hero no matter what.	თქვენ ყველა შემთხვევაში გმირი ხართ


And I, by suggesting ever so delicately that you might want a great career, must hate children.	და მე, უნდა მძულდეს ბავშვები, იმის გამო, რომ ძალიან დელიკატურად გთავაზობთ გქონდეთ დიდებული კარიერა.


I don't hate children. I don't kick them.	მე არ მძულს ბავშვები.


Yes, there was a little kid wandering through this building when I came here, and no, I didn't kick him.	არ ვცემ მათ. კი, იყო ერთი ბავშვი, რომელიც ამ შენობაში შემხვდა და არა, მე მისთვის არ დამირტყამს.


(Laughter) Course, I had to tell him the building was for adults only, and to get out.	(სიცილი) რა თქმა უნდა ვუთხარი, რომ შენობა მხოლოდ ზრდასრულებისთვისაა და წავიდეს.


He mumbled something about his mother, and I told him she'd probably find him outside anyway.	მან რაღაცა წაილუღლუღა დედამისზე და მე ვუთხარი, რომ სავარაუდოდ შენობის გარეთ იპოვიდა მას.


Last time I saw him, he was on the stairs crying.	ბოლოს რომ ვნახე, კიბეებზე იჯდა და ტიროდა.


(Laughter) What a wimp.	(სიცილი) მტირალა.


(Laughter) But what do you mean? That's what you expect me to say.	(სიცილი) რას გულისხმობთ? განა ამას არ ელოდით ჩემგან?


Do you really think it's appropriate that you should actually take children and use them as a shield?	მართლა ფიქრობთ, რომ ეს სწორია, რომ შვილები ფარად გამოიყენოთ?


You know what will happen someday, you ideal parent, you?	იცით, რა მოხდება ერთ დღეს? თქვენ, იდეალურო მშობელო?


The kid will come to you someday and say, "I know what I want to be.	ერთ დღეს შვილი მოვა და გეტყვით "მე ვიცი ვინ მინდა რომ გამოვიდე.


I know what I'm going to do with my life."	ვიცი როგორ მინდა ვიცხოვრო."


You are so happy.	თქვენ ბედნიერი ხართ.


It's the conversation a parent wants to hear, because your kid's good in math, and you know you're going to like what comes next.	ეს ის საუბარია, რომელზეც მშობელი ოცნებობს, თქვენი შვილი კარგია მათემატიკაში და წინასწარ იცით, რომ რაც უნდა გითხრათ მოგეწონებათ


Says your kid, "I have decided I want to be a magician.	თქვენი შვილი გეუბნებათ, "მე გადავწყვიტე ვიყო ილუზიონისტი.


I want to perform magic tricks on the stage."	მინდა საოცარი ტრიუკები შევასრულო სცენაზე."


(Laughter) And what do you say?	(სიცილი) და თქვენ რას პასუხობთ?


You say, you say, "That's risky, kid.	თქვენ ამბობთ, თქვენ ამბობთ, "შვილო, ეს სარისკოა.


Might fail, kid. Don't make a lot of money at that, kid.	შეიძლება არ გამოგივიდეს. ამით ფულს ვერ იშოვი, შვილო.


I don't know, kid, you should think about that again, kid.	არ ვიცი, შვილო. კიდევ უნდა დაფიქრდე ამაზე.


You're so good at math, why don't you --" The kid interrupts you and says, "But it is my dream. It is my dream to do this."	ასე კარგად გამოგდის მათემატიკა, რატომ არ..." შვილი გაწყვეტინებთ და გეუბნებათ "მაგრამ ეს ჩემი ოცნებაა. ამის კეთება ჩემი ოცნებაა."


And what are you going to say?	და თქვენ რას ეუბნებით?


You know what you're going to say?	იცით რას ეუბნებით?


"Look kid. I had a dream once, too, but -- But --" So how are you going to finish the sentence with your "but"?	"მისმინე შვილო, ერთ დროს მეც მქონდა ოცნება, მაგრამ... მაგრამ... მაშ, როგორ დაამთავრებთ თქვენს წინადადებას?


"But. I had a dream too, once, kid, but I was afraid to pursue it."	"მეც მქონდა ოცნება, შვილო, მაგრამ შემეშინდა მას გავყოლოდი."


Or are you going to tell him this: "I had a dream once, kid.	თუ, ამას ეტყვით: "ერთ დროს ოცნება მქონდა, შვილო,


But then, you were born."	მაგრამ, მერე შენ გაჩნდი."


(Laughter) (Applause) Do you really want to use your family, do you really ever want to look at your spouse and your kid, and see your jailers?	(სიცილი) (აპლოდისმენტები) მართლა გსურთ თქვენი ოჯახის გამოყენება? მართლა გსურთ თქვენს მეუღლეს და შვილს, თქვენს მეტუსაღეებად ხედავდეთ?


There was something you could have said to your kid, when he or she said, "I have a dream."	არის რაღაც, რაც შეიძლება გეპასუხათ თქვენი შვილისთვის, როცა მან გითხრათ: "მე მაქვს ოცნება."


You could have said -- looked the kid in the face and said, "Go for it, kid!	თქვენ შეგეძლოთ გეთქვათ... ჩაგეხედათ თვალებში და გეთქვათ: "კარგია! სცადე, შვილო!


Just like I did."	ისევე, როგორც ოდესღაც მე ვცადე"


But you won't be able to say that, because you didn't.	მაგრამ თქვენ ვერ შეძლებთ ამის თქმას, იმიტომ რომ არ გიცდიათ.


So you can't.	ასე რომ, ვერ ეტყვით.


(Laughter) And so the sins of the parents are visited on the poor children.	(სიცილი) ამიტომ, მშობლების ცოდვები საწყალ შვილებზე გადადის.


Why will you seek refuge in human relationships as your excuse not to find and pursue your passion?	რატომ ეძებთ თავშესაფარს ადამიანურ ურთიერთობებში იმის გასამართლებლად, რომ არ ეძებოთ და არ მისდიოთ ვნებას?


You know why.	თქვენ იცით რატომ.


In your heart of hearts, you know why, and I'm being deadly serious.	გულის სიღრმეში, იცით რატომ და მე ამას სრული სერიოზულობით ვამბობ.


You know why you would get all warm and fuzzy and wrap yourself up in human relationships.	იცით რატომ ხდებით თბილი და ფუმფულა და ეხვევით ადამიანურ ურთიერთობებში.


It is because you are -- you know what you are.	იმიტომ რომ თქვენ ხართ... იცით რაც ხართ.


You're afraid to pursue your passion.	თქვენ გეშინიათ მიჰყვეთ ვნებას.


You're afraid to look ridiculous.	გეშინიათ სასაცილოდ გამოიყურებოდეთ.


You're afraid to try.	გეშინიათ სცადოთ.


You're afraid you may fail.	გეშინიათ, რომ შეიძლება მარცხი განიცადოთ.


Great friend, great spouse, great parent, great career.	დიდებული მეგობარი, მეუღლე, მშობელი, კარიერა.


Is that not a package? Is that not who you are?	ერთი პაკეტი არ არის? ეს თქვენ არ ხართ?


How can you be one without the other?	როგორ შეიძლება ერთი იყოს, მეორის გარეშე?


But you're afraid.	მაგრამ, თქვენ გეშინიათ.


And that's why you're not going to have a great career.	და ეს არის მიზეზი, რომ ვერ მიაღწევთ დიდებულ კარიერას.


Unless -- "unless," that most evocative of all English words -- "unless."	თუ არ... "თუ არ" ეს ძლიერი გამოსაფხიზლებელი ფრაზა. "თუ არ."


But the "unless" word is also attached to that other, most terrifying phrase, "If only I had ..."	მაგრამ "თუ არ" ასევე კავშირშია სხვა, საშინელ ფრაზასთან: "ნეტა გამეკეთებინა..."


"If only I had ..."	"ნეტა გამეკეთებინა..."


If you ever have that thought ricocheting in your brain, it will hurt a lot.	თუ როდესმე გაგჩენიათ ეს აზრი, რომელიც დახტის თავში, ეს ძალიან მტკივნეული იქნება.


So, those are the many reasons why you are going to fail to have a great career.	ასე რომ, ეს არის ბევრი მიზეზი იმისა, რომ თქვენ ვერ მიაღწევთ დიდებულ კარიერას


Unless -- Unless.	თუ არ... თუ არ...


Thank you.	მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


I have a question for you: Are you religious?	კითხვა მაქვს თქვენთან ხართ რელიგიური?


Please raise your hand right now if you think of yourself as a religious person.	აწიეთ ხელი თუ შეიძლება თუ თავს რელიგიურად მიიჩნევთ.


Let's see, I'd say about three or four percent.	ვნახოთ, სადღაც 3 ან 4 პროცენტი.


I had no idea there were so many believers at a TED Conference.	არ მეგონა ასე ბევრი მორწუნე თუ ესწრებოდა TED-ის კონფერენციას.


(Laughter) Okay, here's another question: Do you think of yourself as spiritual in any way, shape or form? Raise your hand.	(სიცილი) კარგი, შემდეგი კითხვა: თვლით თუ არა თავს რამე გაგებით, ან ფორმით სულიერად?


Okay, that's the majority.	აწიეთ ხელი. კარგი, უმრავლესობა.


My Talk today is about the main reason, or one of the main reasons, why most people consider themselves to be spiritual in some way, shape or form.	ჩემი დღევანდელი საუბარი ეხება მთავარ, ან ერთ-ერთ მთავარ მიზეზს იმისა, თუ რატომ მიიჩნევს უმეტესობა თავს რამე გაგებით, ან ფორმით სულიერად.


My Talk today is about self-transcendence.	ჩემი დღევანდელი საუბარი თვითტრანსცენდენტულობაზეა.


It's just a basic fact about being human that sometimes the self seems to just melt away.	ცნობილი ფაქტია, რომ ადამიანები ზოგჯერ თითქოს საკუთარ "მე"-ს ვკარგავთ


And when that happens, the feeling is ecstatic and we reach for metaphors of up and down to explain these feelings.	და როცა ეს ხდება, აღფროვანებას ვგრძნობთ და ამ გრძნობების აღსაწერად მეტაფორებს ვიშველიებთ.


We talk about being uplifted or elevated.	ჩვენ ვყვებით, რომ ამ დროს ავმაღლდით, ან აღვზევდით.


Now it's really hard to think about anything abstract like this without a good concrete metaphor.	რთულია ასეთ აბსტრაქტულ რამეზე მსჯელობა კონკრეტული კარგი მეტაფორის გარეშე.


So here's the metaphor I'm offering today.	ამიტომ ასეთ მეტაფორას გთავაზობთ.


Think about the mind as being like a house with many rooms, most of which we're very familiar with.	წარმოიდგინეთ რომ გონება სახლია ბევრი ოთახით, რომელთაგან უმრავლესობა ჩვენთვის ძალიან ნაცნობია.


But sometimes it's as though a doorway appears from out of nowhere and it opens onto a staircase.	მაგრამ ზოგჯერ თითქოს არსაიდან კარი ჩნდება მაგრამ ზოგჯერ თითქოს არსაიდან კარი ჩნდება და მის მიღმა კიბეა.


We climb the staircase and experience a state of altered consciousness.	ჩვენ ავდივართ კიბეზე და ცნობიერების ცვლილებას ვგრძნობთ.


In 1902, the great American psychologist William James wrote about the many varieties of religious experience.	1902 წელს დიდმა ამერიკელმა ფსიქოლოგმა უილიამ ჯეიმსმა რელიგიური განცდების ბევრ სხვადასხვაობაზე დაწერა.


He collected all kinds of case studies.	მან შეაგროვა ყველა კვლევა.


He quoted the words of all kinds of people who'd had a variety of these experiences.	დააციტირა ყველა იმ ტიპის ადამიანის სიტყვები, ვინც მსგავსი რამეები გამოსცადა.


One of the most exciting to me is this young man, Stephen Bradley, had an encounter, he thought, with Jesus in 1820.	ჩემთვის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ეს ახალგაზრდა კაცი, სტივენ ბრედლია, რომელსაც ეგონა რომ იესო ნახა 1820 წელს.


And here's what Bradley said about it.	აი, რა თქვა ბრედლიმ ამაზე.


(Music) (Video) Stephen Bradley: I thought I saw the savior in human shape for about one second in the room, with arms extended, appearing to say to me, "Come."	(მუსიკა) (ვიდეო) სტივენ ბრედლი: მეგონა მხსნელი ვნახე ადამიანის ფორმით ოთახში სადღაც 1 წამით. ის ხელგაშლილი იყო და თითქოს მეუბნებოდა: "მოდი".


The next day I rejoiced with trembling.	შემდეგ დღეს სიხარულისგან ვკანკალებდი


My happiness was so great that I said I wanted to die.	უდიდესი ბედნიერებისგან, ვთქვი რომ სიკვდილი მინდოდა.


This world had no place in my affections.	ეს სამყარო არ იყო ჩემთვის ამაღელვებელი.


Previous to this time, I was very selfish and self-righteous.	ამ დრომდე, მე ძალიან ეგოისტი და თვითკმაყოფილი ვიყავი.


But now I desired the welfare of all mankind and could, with a feeling heart, forgive my worst enemies.	მაგრამ ახლა მთელი კაცობრიობისთვის კეთილდღეობა მსურდა და შემეძლო მთელი გულით მიმეტევებინა ჩემი ყველაზე უარესი მტრებისთვის.


JH: So note how Bradley's petty, moralistic self just dies on the way up the staircase.	ჯ.ჰ. : დააკვირდით, როგორ კვდება ბრედლის უმნიშვნელო, მორალისტური "მე" კიბეზე ასვლისას


And on this higher level he becomes loving and forgiving.	და ამ ზედა დონეზე ის მოსიყვარულე და მიმტევებელი ხდება.


The world's many religions have found so many ways to help people climb the staircase.	მსოფლიოს ბევრი რელიგია სხვადასხვა გზით დაეხმარა ხალხს კიბეზე ასვლაში.


Some shut down the self using meditation.	ზოგი მედიტაციაში ჩაიკეტა,


Others use psychedelic drugs.	სხვებმა ფსიქოდელური წამლები გამოიყენეს


This is from a 16th century Aztec scroll showing a man about to eat a psilocybin mushroom and at the same moment get yanked up the staircase by a god.	ეს მე-16 საუკუნის აცტეკების გრაგნილია. აქ ჩანს კაცი, რომელიც პსილოციბინიანი სოკოს შეჭმას აპირებს და ამავე დროს ის კიბეზე აჰყავს ღმერთს.


Others use dancing, spinning and circling to promote self-transcendence.	ზოგი ცეკვას, ტრიალს და წრეზე მოძრაობას მიმართავს თვითტრანსცენდეტულობის მისაღწევად.


But you don't need a religion to get you through the staircase.	მაგრამ თქვენ არ გჭირდებათ რელიგია კიბეზე ასასვლელად.


Lots of people find self-transcendence in nature.	ბევრი ადამიანი თვითტრანსცენდეტულობას ბუნებაში პოულობს.


Others overcome their self at raves.	სხვები საკუთარ "მე"-ს რეივებზე ძლევენ.


But here's the weirdest place of all: war.	მაგრამ აი, ყველაზე უცნაური ადგილი: ომი.


So many books about war say the same thing, that nothing brings people together like war.	ბევრი წიგნი ომზე ერთსა და იგივეს ამბობს, რომ არაფერი არ აერთიანებს ადამიანებს ისე, როგორც ომი.


And that bringing them together opens up the possibility of extraordinary self-transcendent experiences.	მათი ეს ერთობა თვითტრანსცენდენტულობის განცდის საოცარ საშუალებას იძლევა.


I'm going to play for you an excerpt from this book by Glenn Gray.	გლენ გრეის ამ წიგნიდან ამონარიდს მოგასმენინებთ.


Gray was a soldier in the American army in World War II.	გრეი მეორე მსოფლიო ომის დროს ამერიკის არმიის ჯარისკაცი იყო.


And after the war he interviewed a lot of other soldiers and wrote about the experience of men in battle.	ომის შემდეგ, მან ბევრი სხვა ჯარისკაცის და ბრძოლაში მყოფი ადამიანის გამოცდილებაზე დაწერა.


Here's a key passage where he basically describes the staircase.	აი, საკვანძო ნაწილი, სადაც ის ფაქტიურად კიბეს აღწერს.


(Video) Glenn Gray: Many veterans will admit that the experience of communal effort in battle has been the high point of their lives.	(ვიდეო) გლენ გრეი: ბევრი ვეტერანი აღიარებს, რომ ბრძოლაში საერთო ძალისხმევის განცდა, მათი ცხოვრების მწვერვალი იყო.


"I" passes insensibly into a "we," "my" becomes "our" and individual faith loses its central importance.	"მე" შეუმჩნევლად გადადის "ჩვენ"-ში "ჩემი" ხდება "ჩვენი" და პირადი რწმენა საკუთარ მთავარ მნიშვნელოვნებას კარგავს.


I believe that it is nothing less than the assurance of immortality that makes self-sacrifice at these moments so relatively easy.	მე ვთვლი, რომ სულ ცოტა უკვდავობის რწმენა არის ის, რაც ამ წუთებში თავგანწირვას შედარებით იოლს ხდის.


I may fall, but I do not die, for that which is real in me goes forward and lives on in the comrades for whom I gave up my life.	მე შეიძლება წავიქცე, მაგრამ არ მოვკვდები, რადგან ის რაც ჩემში ცხოვრობს გრძელდება. და ჩემს მეგობრებში აგრძელებს ცხოვრებას. მათში, ვისთვისაც მე სიცოცხლე გავწირე.


JH: So what all of these cases have in common is that the self seems to thin out, or melt away, and it feels good, it feels really good, in a way totally unlike anything we feel in our normal lives.	ჯ.ჰ. : ყველა ამ შემთხვევას ის საერთო აქვს, რომ "მე" თითქოს მცირდება და ქრება და ეს კარგი შეგრძნებაა, ისეთი კარგი შეგრძნება, როგორსაც ვერასდროს ვგრძნობთ ჩვენ ყოველდღიურ ცხოვრებაში.


It feels somehow uplifting.	ის თითქოს აგამაღლებს.


This idea that we move up was central in the writing of the great French sociologist Emile Durkheim.	ზემოთ ასვლის ეს აზრი, მთავარია დიდი ფრანგი სოციოლოგის ემილ დურკჰეიმის ნაწერებში.


Durkheim even called us Homo duplex, or two-level man.	დურკჰეიმმა ჰომო დუპლექსიც კი გვიწოდა, ან ორ-დონიანი კაცი.


The lower level he called the level of the profane.	ქვედა დონეს მან მიწიერი დონე უწოდა.


Now profane is the opposite of sacred.	მიწიერი სასულიეროს საპირისპიროა.


It just means ordinary or common.	ის ჩვეულებრივს ნიშნავს.


And in our ordinary lives we exist as individuals.	ჩვენ ჩვეულებრივ ცხოვრებაში ვარსებობთ როგორც ინდივიდები.


We want to satisfy our individual desires.	ჩვენ საკუთარი ინდივიდუალური სურვილების დაკმაყოფილება გვსურს.


We pursue our individual goals.	ჩვენ ინდივიდუალური მიზნებისკენ მივიწევთ.


But sometimes something happens that triggers a phase change.	მაგრამ ზოგჯერ რაღაც ხდება, რაც ცვლილებას იწვევს.


Individuals unite into a team, a movement or a nation, which is far more than the sum of its parts.	ინდივიდები ერთიანდებიან გუნდში, მოძრაობაში, ან ერში. რაც უფრო მეტია ვიდრე მისი ნაწილების ნაკრები.


Durkheim called this level the level of the sacred because he believed that the function of religion was to unite people into a group, into a moral community.	დურკჰეიმმა ამ დონეს სულიერების დონე შეარქვა, რადგან ის თვლიდა, რომ რელიგიის ფუნქცია ადამიანების ჯგუფებად გაერთოანება იყო, მორალურ საზოგადოებებად.


Durkheim believed that anything that unites us takes on an air of sacredness.	დურკჰეიმი თვლიდა რომ ნებისმიერი რამ, რაც გვაერთიანებს სულიერების ნაპერწკალს შეიცავს


And once people circle around some sacred object or value, they'll then work as a team and fight to defend it.	და როცა ადამიანები რამე სულიერის, ან ფასეულის გარშემო ერთიანდებიან, ისინი ერთ გუნდად მუშაობენ და იბრძვიან მის დასაცავად.


Durkheim wrote about a set of intense collective emotions that accomplish this miracle of E pluribus unum, of making a group out of individuals.	დურკჰეიმმა ისეთ მძლავრ, კოლექტიურ ემოციებზე დაწერა, რომლებიც ამ სასწაულს ახდენენ: "ბევრისგან ერთი", რაც ჯგუფის შექმნაა ინდივიდებისგან.


Think of the collective joy in Britain on the day World War II ended.	წარმოიდგინეთ ის საყოველთაო სიხარული ბრიტანეთში მეორე მსოფლიო ომის დასრულების დღეს.


Think of the collective anger in Tahrir Square, which brought down a dictator.	წარმოიდგინეთ ის საყოველთაო წყრომა ტაჰრირის მოედანზე, რომელმაც დიქტატორი დაამხო.


And think of the collective grief in the United States that we all felt, that brought us all together, after 9/11.	წარმოიდგინეთ ის საყოველთაო მწუხარება აშშ-ში, რომელიც ყველამ ვიგრძენით და რომელმაც ყველა გაგვაერთიანა 9/11-ის შემდეგ.


So let me summarize where we are.	მოდით შევაჯამოთ სად ვართ.


I'm saying that the capacity for self-transcendence is just a basic part of being human.	მე ვამბობ, რომ თვითტრანსცენდენტულობის უნარი ადამიანად ყოფნის ძირითადი ნაწილია.


I'm offering the metaphor of a staircase in the mind.	მე გთავაზობთ გონებრივი კიბის მეტაფორას. მე გთავაზობთ გონებრივი კიბის მეტაფორას.


I'm saying we are Homo duplex and this staircase takes us up from the profane level to the level of the sacred.	ვამბობ, რომ ჰომო დუპლექსები ვართ და ამ კიბეს მიწიერი დონიდან სასულიეროზე ავყავართ.


When we climb that staircase, self-interest fades away, we become just much less self-interested, and we feel as though we are better, nobler and somehow uplifted.	როცა ამ კიბეზე ავდივართ პირადი ინტერესები ქრება, ჩვენ ბევრად ნაკლებად ეგოცენტრულები ვხდებით და ვგრძნობთ რომ ვართ უკეთესები, უფრო კეთილშობილები და რაღაცნაირად ამაღლებულნი.


So here's the million-dollar question for social scientists like me: Is the staircase a feature of our evolutionary design?	აი, უმნიშვნელოვანესი კითხვა ჩემნაირი სოციალური მეცნიერებისთვის: არის ეს კიბე ჩვენი ევოლუციის ნაწილი?


Is it a product of natural selection, like our hands?	არის ის ბუნებრივი გადარჩევის შედეგი, როგორც ჩვენი ხელები,


Or is it a bug, a mistake in the system -- this religious stuff is just something that happens when the wires cross in the brain -- Jill has a stroke and she has this religious experience, it's just a mistake?	თუ ეს დეფექტია, სისტემის შეცდომა? ეს რელიგიური ამბები მხოლოდ მაშინ ხდება, როცა ტვინში მოკლე ჩართვაა? ჯილს ინსულტი დაემართა და რელიგიური განცდა ჰქონდა. ეს მხოლოდ შეცდომაა.


Well many scientists who study religion take this view.	ბევრი მეცნიერი, ვინც რელიგიას შეისწავლის ამ აზრზეა.


The New Atheists, for example, argue that religion is a set of memes, sort of parasitic memes, that get inside our minds and make us do all kinds of crazy religious stuff, self-destructive stuff, like suicide bombing.	მაგალითად, "ახალი ათეისტები" ამტკიცებენ, რომ რელიგია რაღაც პარაზიტული მემების (კულტურული წეს-ჩვეულება) ნაკრებია, რომელიც ჩვენს ტვინში აღწევს და ყველანაირ რელიგიურ სიგიჟეს გვაკეთებინებს, როგორც თვითგანადგურება და თავის აფეთქებაა.


And after all, how could it ever be good for us to lose ourselves?	ბოლო-ბოლო, როგორ შეიძლება საკუთარი "მე"-ს დაკარგვა როდისმე კარგი იყოს?


How could it ever be adaptive for any organism to overcome self-interest?	როგორ შეიძლება რომელიმე ორგანიზმისთვის ადაპტაციური თვისება პირადი ინტერესის უგულებელყოფა იყოს?


Well let me show you.	ნება მომეცით გაჩვენოთ.


In "The Descent of Man," Charles Darwin wrote a great deal about the evolution of morality -- where did it come from, why do we have it.	"ადამიანის წარმოშობაში" ჩარლზ დარვინმა მორალის ევოლუციაზე ბლომად დაწერა. საიდან გაჩნდა და რატომ გვაქვს ის.


Darwin noted that many of our virtues are of very little use to ourselves, but they're of great use to our groups.	დარვინმა აღნიშნა, რომ ბევრ ჩვენს ღირსებას ნაკლები სარგებელი აქვს საკუთარი თავისთვის, მაგრამ სასარგებლოა ჩვენი ჯგუფებისთვის.


He wrote about the scenario in which two tribes of early humans would have come in contact and competition.	მან სცენარი შემოგვთავაზა, სადაც პირველყოფილი ადამიანების ორ ტომს შორის შეხვედრა და შეჯიბრი გაიმართა.


He said, "If the one tribe included a great number of courageous, sympathetic and faithful members who are always ready to aid and defend each other, this tribe would succeed better and conquer the other."	მან თქვა: "თუ ერთ-ერთ ტომში დიდი რაოდენობით მამაცი, გულისხმიერი და თავდადებული წევრები აღმოჩნდებიან, რომლებიც მუდამ მზად არიან ერთმანეთის დასახმარებლად და დასაცავად, ეს ტომი აჯობებს და დაიპყრობს მეორეს"


He went on to say that "Selfish and contentious people will not cohere, and without coherence nothing can be effected."	ის აგრძელებს: "ეგოისტი და ანტაგონისტი ადამიანები ვერ შეთანხმდებიან და შეთანხმებული მოქმედების გარეშე კი, ვერაფერს შეცვლით"


In other words, Charles Darwin believed in group selection.	სხვა სიტყვებით, ჩარლზ დარვინს სჯეროდა ჯგუფური გადარჩევის.


Now this idea has been very controversial for the last 40 years, but it's about to make a major comeback this year, especially after E.O. Wilson's book comes out in April, making a very strong case that we, and several other species, are products of group selection.	ეს აზრი საკამათო იყო ბოლო 40 წლის მანძილზე, მაგრამ წელს საგრძნობი გარღვევა ელის, განსაკუთრებით მას შემდეგ რაც ე.ო. უილსონის წიგნი გამოვა აპრილში, რომელშიც ძლიერი არგუმენტია იმის შესახებ, რომ ჩვენ და ზოგიერთი სხვა სახეობა ჯგუფური გადარჩევის შედეგი ვართ.


But really the way to think about this is as multilevel selection.	თუმცა, სინამდვილეში ეს მრავალდონიან გადარჩევად უნდა აღქვივათ.


So look at it this way: You've got competition going on within groups and across groups.	შემდეგნაირად შეხედეთ: შეჯიბრი ხდება ჯგუფებს შიგნითაც და ჯგუფებს შორისაც.


So here's a group of guys on a college crew team.	აი, ბიჭების ჯგუფი კოლეჯის გუნდიდან.


Within this team there's competition.	ამ გუნდის შიგნით შეჯიბრია. ამ გუნდის შიგნით შეჯიბრია.


There are guys competing with each other.	ეს ბიჭები ერთმანეთს ეჯიბრებიან.


The slowest rowers, the weakest rowers, are going to get cut from the team.	ყველაზე ნელი და სუსტი მენიჩბეები გავარდებიან გუნდიდან


And only a few of these guys are going to go on in the sport.	და მხოლოდ რამდენიმე მათაგნი გაჰყვება ამ სპორტს


Maybe one of them will make it to the Olympics.	შეიძლება ერთ-ერთმა ოლიმპიადას მიაღწიოს.


So within the team, their interests are actually pitted against each other.	ანუ, გუნდში მათი ინტერესები ერთმანეთის საწინააღმდეგოა.


And sometimes it would be advantageous for one of these guys to try to sabotage the other guys.	და ზოგჯერ ერთისთვის შეიძლება სასარგებლოც იყოს სხვებისთვის ხელის შეშლა.


Maybe he'll badmouth his chief rival to the coach.	შეიძლება მან მთავარ კონკურენტზე ცუდი თქვას მწვრნელთან.


But while that competition is going on within the boat, this competition is going on across boats.	თუმცა, ნავის შიგნით არსებული შეჯიბრის პარალელურად, ნავებს შორისაც შეჯიბრია


And once you put these guys in a boat competing with another boat, now they've got no choice but to cooperate because they're all in the same boat.	და როცა ეს ბიჭები სხვა ნავთან შეჯიბრისთვის ერთ ნავში ჩასხდებიან, მათ ერთმანეთთან თანამშრომლობის გარდა ალტერნატივა აღარ აქვთ, რადგან ისინი ყველა ერთ ნავში არიან.


They can only win if they all pull together as a team.	ისინი მხოლოდ მაშინ გაიმარჯვებენ, თუ როგორც გუნდი ისე იმოქმედებენ.


I mean, these things sound trite, but they are deep evolutionary truths.	ეს ბანალურად ჟღერს, მაგრამ ეს ღრმა ევოლუციური ჭეშმარიტებაა.


The main argument against group selection has always been that, well sure, it would be nice to have a group of cooperators, but as soon as you have a group of cooperators, they're just going to get taken over by free-riders, individuals that are going to exploit the hard work of the others.	ჯგუფური სელექციის საწინააღმდეგო მთავარი არგუმენტი ყოველთვის იყო, რომ თანამშრომლობა კარგია, მაგრამ როგორც კი თანამშრომლების ჯგუფი გაჩნდება, გაჩნდებიან ასევე მუქთახორებიც, ინდივიდები, რომლებიც სხვისი მძიმე შრომის ხარჯზე იქნებიან.


Let me illustrate this for you.	ნება მომეცით გაჩვენოთ ეს ყველაფერი.


Suppose we've got a group of little organisms -- they can be bacteria, they can be hamsters; it doesn't matter what -- and let's suppose that this little group here, they evolved to be cooperative.	დავუშვათ გვაქვს პატარა ორგანიზმების ჯგუფი. ეს შეიძლება იყოს ბაქტერია, ან ზაზუნა. არ აქვს მნიშვნელობა. დავუშვათ ეს პატარა ჯგუფი ევოლუციურად მოთანამშრომლედ განვითარდა.


Well that's great. They graze, they defend each other, they work together, they generate wealth.	მშვენიერია. ისინი იკვებებიან, იცავენ ერთმანეთს, ერთად მუშაობენ, მდიდრდებიან.


And as you'll see in this simulation, as they interact they gain points, as it were, they grow, and when they've doubled in size, you'll see them split, and that's how they reproduce and the population grows.	როგორც ამ სიმულაციაში ნახავთ, ურთიერთქმედებისას ისინი ქულებს მოიპოვებენ, ანუ იზრდებიან და როცა მათი ზომა გაორმაგდება - იყოფიან. ისინი ასე მრვალდებიან და მათი რაოდენობაც იზრდება.


But suppose then that one of them mutates.	ახლა, დავუშვათ ერთი მათგანი მუტაციას განიცდის.


There's a mutation in the gene and one of them mutates to follow a selfish strategy.	გენში მუტაციაა და ერთის მუტაცია ეგოისტურ ქმედებებში ვლინდება.


It takes advantage of the others.	ის ბოროტად სარგებლობს სხვებით


And so when a green interacts with a blue, you'll see the green gets larger and the blue gets smaller.	და როცა მწვანე ლურჯთან ურთიერთქმედებს, თქვენ ნახავთ, რომ მწვანე იზრდება, ლურჯი მცირდება.


So here's how things play out.	მაშ, აი როგორ ხდება ეს ყველაფერი.


We start with just one green, and as it interacts it gains wealth or points or food.	ჩვენ ვიწყებთ მხოლოდ ერთი მწვანე ორგანიზმით და ურთიერთქმედების შედეგად ის მოიპოვებს სიმდიდრეს, ქულებს, ან საჭმელს


And in short order, the cooperators are done for.	და მოკლე დროში, მოთანამშრომლე ჯგუფი ნადგურდება.


The free-riders have taken over.	ყველაფერს მუქთახორები ეუფლებიან.


If a group cannot solve the free-rider problem then it cannot reap the benefits of cooperation and group selection cannot get started.	თუ ჯგუფი მათ პრობლემას ვერ გადაწყვეტს, ის თანამშრომლობით სარგებელს ვერ მიიღებს და ჯგუფური გადარჩევაც ვერ მოხდება.


But there are solutions to the free-rider problem.	მაგრამ არსებობს მუქთახორების პრობლემის გადაჭრა


It's not that hard a problem.	ეს არც ისე რთული პრობლემაა.


In fact, nature has solved it many, many times.	პრინციპში, ბუნებამ ის ბევრჯერ გადაწყვიტა.


And nature's favorite solution is to put everyone in the same boat.	ბუნების საყვარელი გადაწყვეტა ყველას ერთ ნავში ჩასმაა.


For example, why is it that the mitochondria in every cell has its own DNA, totally separate from the DNA in the nucleus?	მაგალითად, რატომ არის რომ მიტოქონდრიას ყველა უჯრედში საკუთარი დნმ აქვს? ბირთვის დნმ-სგან სრულიად განცალკევებული.


It's because they used to be separate free-living bacteria and they came together and became a superorganism.	ეს იმიტომ რომ ერთ დროს ეს ცალკე მყოფი მუქთახორა ბაქტერია იყო და ისინი სუპერორგანიზმად გაერთიანდნენ. და ისინი სუპერორგანიზმად გაერთიანდნენ.


Somehow or other -- maybe one swallowed another; we'll never know exactly why -- but once they got a membrane around them, they were all in the same membrane, now all the wealth-created division of labor, all the greatness created by cooperation, stays locked inside the membrane and we've got a superorganism.	ასე თუ ისე, შეიძლება ერთმა მეორე გადაყლაპა ზუსტად ვერ გავიგებთ, მაგრამ როგორც კი მათ გარშემო მემბრანა გაჩნდა, ანუ როცა ყველა ერთ მემბრანაში აღმოჩნდა, ახლა მთელი სიმდიდრე... სამუშაოს განაწილებით, მთელი თანამშრომლობით შექმნილი დიდება, ამ ერთ მემბრანაშია ჩაკეტილი და გვაქვს სუპერორგანიზმი.


And now let's rerun the simulation putting one of these superorganisms into a population of free-riders, of defectors, of cheaters and look what happens.	მოდით კვლავ გავუშვათ სიმულაცია და მუქთახორების, განდგომილი, ყალთაბანდების სიმრავლეში ერთ-ერთი ეს სუპერორგანიზმი ჩავსვათ და შეხედეთ რა მოხდება.


A superorganism can basically take what it wants.	სუპერორგანიზმს შეუძლია მიიღოს რაც სჭირდება.


It's so big and powerful and efficient that it can take resources from the greens, from the defectors, the cheaters.	ის ისეთი დიდი, ძლიერია და ეფექტურია, რომ შეუძლია მწვანეებისგან, განდგომილებისგან და მუქთახორებისგან რესურსების აღება


And pretty soon the whole population is actually composed of these new superorganisms.	და საკმაოდ მალე მთელი სიმრავლე ამ ახალი სუპერორგანიზმებისგან შედგება.


What I've shown you here is sometimes called a major transition in evolutionary history.	იმას რაც აქ გაჩვენეთ ზოგჯერ მთავარ გადასვლას უწოდებენ ევოლუციურ ისტორიაში.


Darwin's laws don't change, but now there's a new kind of player on the field and things begin to look very different.	დარვინის კანონები არ იცვლება, მაგრამ ახლა მინდორზე ახალი ტიპის მოთამაშეა და რაღაცეები სხვანაირად გამოიყურება.


Now this transition was not a one-time freak of nature that just happened with some bacteria.	ეს გადასვლა არ იყო ბუნების ერთჯერადი გამოხტომა, რომელიც მხოლოდ რომელიღაც ბაქტერიაზე მოხდა.


It happened again about 120 or a 140 million years ago when some solitary wasps began creating little simple, primitive nests, or hives.	ეს კიდევ მოხდა, დაახლოებით 120 ან 140 მილიონი წლის წინ, როცა გარკვეულმა განცალკევებულმა ბზიკებმა დაიწყეს მარტივი, პრიმიტიული ბუდეების და სკების შექმნა.


Once several wasps were all together in the same hive, they had no choice but to cooperate, because pretty soon they were locked into competition with other hives.	როცა კი რამდენიმე ბზიკი ერთ სკაში მოხვდა, მათ თანამშრომლობის გარდა არჩევანი აღარ ჰქონდათ, რადგან მალევე ისინი სხვა სკებთან შეჯიბრში ჩაებნენ.


And the most cohesive hives won, just as Darwin said.	და ყველაზე შეთანხმებულებმა სკებმა გაიმარჯვეს. ზუსტად ისე როგორც დარვინი ამბობდა.


These early wasps gave rise to the bees and the ants that have covered the world and changed the biosphere.	ეს ადრეული ბზიკები, იყვნენ იმ ფუტკრების და ჭიანჭველების წინაპრები, რომლებმაც გაავსეს მსოფლიო და შეცვალეს ბიოსფერო.


And it happened again, even more spectacularly, in the last half-million years when our own ancestors became cultural creatures, they came together around a hearth or a campfire, they divided labor, they began painting their bodies, they spoke their own dialects, and eventually they worshiped their own gods.	ეს კიდევ ერთხელ მოხდა კიდევ უფრო შთამბეჭდავად, ბოლო ნახევარი მილიონი წლის წინ. როცა ჩვენი წინაპრები, კულტურული არსებები გახდნენ. ისინი შეიკრიბნენ კერის, ან კოცონის ირგვლივ დაინაწილეს სამუშაო. დაიწყეს საკუთარი სხეულების მოხატვა, საკუთარ დიალექტზე საუბარი. და საბოლოოდ საკუთარი ღმერთების თაყვანისცემა.


Once they were all in the same tribe, they could keep the benefits of cooperation locked inside.	როგორც კი ერთ ტომში მოხვდნენ, შეძლეს თანამშრომლობის სარგებელი შიგნით მოექციათ.


And they unlocked the most powerful force ever known on this planet, which is human cooperation -- a force for construction and destruction.	მათ აღმოაჩინეს ყველაზე ძლევამოსილი რამ ამ პლანეტაზე: ადამიანთა თანამშრომლობა. შენებისა და ნგრევის ძალა. შენებისა და ნგრევის ძალა.


Of course, human groups are nowhere near as cohesive as beehives.	რა თქმა უნდა ადამიანთა ჯგუფები ახლოსაც არ არიან სკაში ფუტკრებისნაირ შეთანხმებულ მუშაობასთან.


Human groups may look like hives for brief moments, but they tend to then break apart.	ადამიანთა ჯგუფები რაღაც მომენტებში მათ ემსგავსებიან, მაგრამ შემდეგ როგორც წესი იშლებიან.


We're not locked into cooperation the way bees and ants are.	ჩვენ არ ვართ ისეთ მჭიდრო თანამშრომლობაში როგორც ფუტკრები და ჭიანჭველები.


In fact, often, as we've seen happen in a lot of the Arab Spring revolts, often those divisions are along religious lines.	პრინციპში, ხშირად როგორც არაბული გაზაფხულის ბევრ რევოლუციაში ვნახეთ, ხშირად დაყოფა რელიგიური ნიშნითაა.


Nonetheless, when people do come together and put themselves all into the same movement, they can move mountains.	მიუხედავად ამისა, როცა ხალხი ერთიანდება და საკუთარ ძალისხმევას ერთ მოძრაობას ახმარს, მას მთების შეძვრა შეუძლია.


Look at the people in these photos I've been showing you.	შეხედეთ ამ ხალხს, რომელიც ფოტოებზე გაჩვენეთ.


Do you think they're there pursuing their self-interest?	ფიქრობთ ისინი იქ პირადი ინტერესისთვის არიან,


Or are they pursuing communal interest, which requires them to lose themselves and become simply a part of a whole?	თუ საერთო ინტერესისთვის, რაც მათგან საკუთარი "მე"-ს დაკარგვას მოითხოვს იმისთვის რომ ერთი მთლიანის ნაწილი გახდნენ?


Okay, so that was my Talk delivered in the standard TED way.	კარგი, ეს იყო ჩემი საუბარი სტანდარტულ TED-ის ფორმატში.


And now I'm going to give the whole Talk over again in three minutes in a more full-spectrum sort of way.	ახლა იგივე საუბარს 3 წუთის განმავლობაში უფრო სრული სპექტრის სტილში შემოგთავაზებთ.


(Music) (Video) Jonathan Haidt: We humans have many varieties of religious experience, as William James explained.	(მუსიკა) (ვიდეო) ჯონათან ჰეიდტი: ჩვენ ადამიანები როგორც უილიამ ჯეიმსი ხსნის, ბევრნაირად გამოვცდით რელიგიას.


One of the most common is climbing the secret staircase and losing ourselves.	ერთ-ერთი ჩვეული საიდუმლო კიბეზე ასვლა, და საკუთარი "მე"-ს დაკარგვაა.


The staircase takes us from the experience of life as profane or ordinary upwards to the experience of life as sacred, or deeply interconnected.	კიბეს სიცოცხლის მიწიერი განცდიდან, ზემოთ სასულიერო, ან ღრმად ურთიერთგადაჯაჭვულ სიცოცხლეში ავყავართ.


We are Homo duplex, as Durkheim explained.	როგორც დურკჰეიმმა ახსნა, ჩვენ ჰომო დუპლექსები ვართ.


And we are Homo duplex because we evolved by multilevel selection, as Darwin explained.	ჰომო დუპლექსი ვართ, რადგან როგორც დარვინმა ახსნა ევოლუცია მრავალდონიანი გადარჩევით განვიცადეთ.


I can't be certain if the staircase is an adaptation rather than a bug, but if it is an adaptation, then the implications are profound.	დარწმუნებული არ ვარ კიბე ადაპტაციური თვისებაა თუ დეფექტი, მაგრამ თუ ის ადაპტაციურია, მაშინ მას ღრმად მიმავალი შედეგები აქვს.


If it is an adaptation, then we evolved to be religious.	თუ ის ადაპტაციურია, მაშინ ჩვენ განვვითარდით, რომ ვიყოთ რელიგიურები.


I don't mean that we evolved to join gigantic organized religions.	იმას არ ვგულისხმობ, რომ გიგანტურ ორგანიზებულ რელიგიებში გასაერთიანებლად განვვითარდით.


Those things came along too recently.	ასეთი რამეები ზედმეტად ახალია.


I mean that we evolved to see sacredness all around us and to join with others into teams and circle around sacred objects, people and ideas.	ვგულისხმობ, რომ განვვითარდით ჩვენს გარშემო სულიერების დასანახად და სხვებთან ერთად გუნდებში გასაერთიანებლად, რომ შევიკრიბოთ სულიერი საგნების, ადამიანების და იდეების გარშემო.


This is why politics is so tribal.	ამიტომ არის პოლიტიკა ასეთი ტომობრივი.


Politics is partly profane, it's partly about self-interest, but politics is also about sacredness.	პოლიტიკა ნაწილობრივ მიწიერია, ნაწილობრივ პირადი ინტერესია, მაგრამ ის ასევე სულიერებასაც შეიცავს.


It's about joining with others to pursue moral ideas.	ის სხვებთან გაერთიანებას გულისხმობს, მორალური იდეების განხორციელებისთვის.


It's about the eternal struggle between good and evil, and we all believe we're on the good team.	ის მუდმივ ბრძოლაზეა ბოროტსა და კეთილს შორის და ჩვენ ყველას გვჯერა, რომ კეთილ გუნდში ვართ.


And most importantly, if the staircase is real, it explains the persistent undercurrent of dissatisfaction in modern life.	და რაც ყველაზე მთავარია, თუ კიბის იდეა რეალურია, ის ხსნის თანამედროვე ცხოვრებით მუდმივ დაუკმაყოფილებლობის შეგრძნებას.


Because human beings are, to some extent, hivish creatures like bees.	რადგან ადამიანები რაღაც დონეზე ფუტკრებივით არსებები არიან.


We're bees. We busted out of the hive during the Enlightenment.	ჩვენ ფუტკრები ვართ და სკებიდან განმანათლებლობის პერიოდში


We broke down the old institutions and brought liberty to the oppressed.	ჩვენ დავამსხვრიეთ ძველი ინსტიტუციები და მოვუტანეთ თავისუფლება ჩაგრულებს.


We unleashed Earth-changing creativity and generated vast wealth and comfort.	ჩვენ შევძელით დედამიწის შეცვლა ჩვენი შემოქმედებით და შევქმენით დიდი სიმდიდრე და კომფორტი.


Nowadays we fly around like individual bees exulting in our freedom.	დღეს-დღეობით ჩვენ დავფრინავთ როგორც ინდივიდი ფუტკრები.


But sometimes we wonder: Is this all there is?	მაგრამ ზოგჯერ ვუფიქრდებით: სულ ეს არის?


What should I do with my life?	რა უნდა ვუყო ჩემს ცხოვრებას?


What's missing?	რა მაკლია?


What's missing is that we are Homo duplex, but modern, secular society was built to satisfy our lower, profane selves.	გვაკლია ის, რომ ჩვენ ჰომო დუპლექსები ვართ, მაგრამ თანამედროვე სეკულარული საზოგადოება ჩვენი ქვედა, მიწიერი სურვილების დასაკმაყოფილებლადაა.


It's really comfortable down here on the lower level.	აქ, ქვედა დონეზე მართლაც კომფორტულია.


Come, have a seat in my home entertainment center.	მოდით დაჯეგით ჩემი სახლის გასართობ ცენტრში.


One great challenge of modern life is to find the staircase amid all the clutter and then to do something good and noble once you climb to the top.	თანამედროვე ცხოვრების ერთი დიდი გამოწვევა ამ აურზაურში კიბის პოვნაა და როცა ზემოთ ახვალთ, რაღაც კარგის და კეთილშობილურის გაკეთება.


I see this desire in my students at the University of Virginia.	მე ამის სურვილს ჩემ სტუნდენტებში ვხედავ ვირჯინიის უნივერსიტეტში.


They all want to find a cause or calling that they can throw themselves into.	მათ ყველას მიზნის და მოწოდების პოვნა სურთ, რომელსაც თავს მიუძღვნიან.


They're all searching for their staircase.	მათგან ყველა კიბეს ეძებს


And that gives me hope because people are not purely selfish.	და ეს იმედს მაძლევს, რადგან ადამიანები არ არიან მხოლოდ ეგოისტები.


Most people long to overcome pettiness and become part of something larger.	უმეტესობას საკუთარი უმნიშვნელობის დაძლევა და რაღაც უფრო დიდის ნაწილად ყოფნა სურს.


And this explains the extraordinary resonance of this simple metaphor conjured up nearly 400 years ago.	და ეს ხსნის იმ დიდ რეზონანსს, რაც ამ მარტივმა მეტაფორამ გამოიწვია. რომელიც თითქმის 400 წლის წინ გაჩნდა:


"No man is an island entire of itself.	"ადამიანი კუნძული როდია, ცალკე გარიყული.


Every man is a piece of the continent, a part of the main."	ყოველი ადამიანი მიწისა და წყლის ნაწილია."


JH: Thank you.	ჯ.ჰ. : მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


I was born in Den Bosch, where the painter Hieronymus Bosch named himself after.	დავიბადე დენ ბოსხში ადგილი რომლის სახელსაც ატარებდა მხატვარი ჰიერონიმუს ბოსხი.


And I've always been very fond of this painter who lived and worked in the 15th century.	ამიტომ მე ყოველთვის ძალიან მომწონდა ეს მხატვარი რომელიც ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა მე-15 საუკუნეში.


And what is interesting about him in relation to morality is that he lived at a time where religion's influence was waning, and he was sort of wondering, I think, what would happen with society if there was no religion or if there was less religion.	ყველაზე საინტერესო, რაც მას აკავშირებს მორალთან არის ის, რომ ის ცხოვრობდა დროში როდესაც რელიგიის გავლენა თანდათან სუსტდებოდა. და მას აინტერსებდა, მე ვფიქრობ, რა მოელოდა საზოგადოებას რელიგიის გარეშე, ან ნაკლებ რელიგიურობის შემთხვევაში.


And so he painted this famous painting, "The Garden of Earthly Delights," which some have interpreted as being humanity before the Fall, or being humanity without any Fall at all.	ამიტომ მან დახატა მისი ცნობილი ნახატი "ტკბობის ბაღი," რომელიც ზოგმა აღიქვა როგორც კაცობრიობა მის მორალურ დაცემამდე, ზოგმა კიდევ როგორც კაცობრიობა ყოველგვარი მორალური დაცემის გარეშე.


And so it makes you wonder, what would happen if we hadn't tasted the fruit of knowledge, so to speak, and what kind of morality would we have.	ამიტომ ის გაიძულებს იფიქრო იმაზე, თუ რა მოხდებოდა რომ ჩვენ, ასე ვთქვათ, არ გვეგემა ცოდნის ნაყოფი, და როგორი მორალი გვექნებოდა?


Much later, as a student, I went to a very different garden, a zoological garden in Arnhem where we keep chimpanzees.	ბევრად უფრო გვიან, როგორც სტუდენტი, მე წავედი სულ სხვა ბაღში, ზოოლოგიურ ბაღში, არნემში სადაც ჩვენ გვყავს შიმპანზეები.


This is me at an early age with a baby chimpanzee.	ეს მე ვარ ახალგაზრდა პატარა შიმპანზესთან ერთად.


(Laughter) And I discovered there that the chimpanzees are very power-hungry and wrote a book about it.	(სიცილი) და იქ მე აღმოვაჩინე, რომ შიმპანზეები არიან ძალაუფლების მოყვარულნი ძალიან და ამასთან დაკავშირებით დავწერე წიგნი.


And at that time the focus in a lot of animal research was on aggression and competition.	იმ დროისათვის ცხოველებზე ჩატარებულ კვლევებში აქცენტი კეთდებოდა აგრესიაზე და კონკურენციაზე.


I painted a whole picture of the animal kingdom and humanity included, was that deep down we are competitors, we are aggressive, we are all out for our own profit, basically.	ჩემი წარმოდგენა მთლიანად ცხოველთა სამყაროზე, და მასთან ერთად ადამიანებზე, იყო ის, რომ სადღაც სიღრმეში ჩვენ ვართ მეტოქეები, ჩვენ ვართ აგრესიულები, ჩვენ ძირითადად ყველაფერს ვაკეთებთ პირადი სარგებლის ნახვის მიზნით.


This is the launch of my book.	ეს არის, როდესაც გამოვიდა ჩემი წიგნი.


I'm not sure how well the chimpanzees read it, but they surely seemed interested in the book.	ზუსტად ვერ გეტყვით რამდენად კარგად წაიკითხეს შიმპანზეებმა ის, მაგრამ ისინი ნამდვილად ჩანდნენ წიგნით დაინტერესებულნი.


(Laughter) Now in the process of doing all this work on power and dominance and aggression and so on, I discovered that chimpanzees reconcile after fights.	იმ დროს, როდესაც ვმუშაობდი ძალაუფლებასა და გავლენაზე, აგრესიაზე და ა.შ., აღმოვაჩინე, რომ შიმპანზეები ჩხუბის შემდეგ რიგდებიან.


And so what you see here is two males who have had a fight.	თქვენ ახლა ხედავთ ორ მამრ შიმპანზეს, რომლებმაც ცოტა ხნის წინ იჩხუბეს.


They ended up in a tree, and one of them holds out a hand to the other.	ბოლოს, ისინი ავიდნენ ხეზე, სადაც ერთ-ერთი მათგანი მეორეს უწვდის ხელს.


And about a second after I took the picture, they came together in the fork of the tree and kissed and embraced each other.	სურათის გადაღებიდან დაახლოებით ერთი წამის შემდეგ ისინი მიუახლოვდნენ ერთმანეთს და მათ აკოცეს და მოეხვივნენ ერთმანეთს. ეს არის ძალიან საინტერესო,


And this is very interesting because at the time, everything was about competition and aggression, so it wouldn't make any sense.	რადგან იმ დროს აქცენტი კეთდებოდა კონკურენციაზე და აგრესიაზე, და ეს ყველაფერი გაუგებარი ჩანდა. მთავარი არის მოგება ან წაგება.


The only thing that matters is that you win or you lose.	მაშინ რატომ რიგდებით ჩხუბის შემდეგ?


But why reconcile after a fight? That doesn't make any sense.	გაუგებარია.


This is the way bonobos do it. Bonobos do everything with sex.	ეს არის ის რასაც ჯუჯა შიმპანზეები აკეთებენ. ჯუჯა შიმპანზეები ყველაფერს აკეთებენ სექსის დახმარებით.


And so they also reconcile with sex.	და შესაბამისად შერიგებითაც სექსის დახმარებით რიგდებიან.


But the principle is exactly the same.	მაგრამ პრინციპი არის ერთი და იგივე.


The principle is that you have a valuable relationship that is damaged by conflict, so you need to do something about it.	პრინციპი არის ის, რომ თქვენ გაქვთ მნიშვნელოვანი ურთიერთობა რომელიც დაზარალდა კონფლიქტის შედეგად, ხოლო თქვენ ამისთვის რაღაც უნდა გააკეთოთ.


So my whole picture of the animal kingdom, and including humans also, started to change at that time.	შედეგად, მთელი ჩემი წარმოდგენა ცხოველთა სამყაროზე და მასთან ერთად ადამიანებზე, თანდათან შეიცვალა. ჩვენ გვაქვს ეს სურათი


So we have this image in political science, economics, the humanities, the philosophy for that matter, that man is a wolf to man.	პოლიტიკურ მეცნიერებაში, ეკონომიკაში, ჰუმანიტარულ მეცნიერებებში, ფილოსოფიაშიც, რომ კაცი კაცისთვის მგელია.


And so deep down, our nature is actually nasty.	და რომ სადღაც სიღრმეში ჩვენი ბუნება სინამდვილეში ბილწია.


I think it's a very unfair image for the wolf.	მე ვფიქრობ ეს არის ძალიან უსამართლო წარმოდგენა მგელზე


The wolf is, after all, a very cooperative animal.	მგელი, ბოლოს და ბოლოს არის ცხოველი რომელიც სხვებთან თანამშრომლობს.


And that's why many of you have a dog at home, which has all these characteristics also.	ამიტომაც არის, რომ ბევრ თქვენგანს სახლში ჰყავს ძაღლი რომელსაც იგივე თვისებები აქვს. და ეს არის უსამართლო ადამიანებთან მიმართებაში,


And it's really unfair to humanity, because humanity is actually much more cooperative and empathic than given credit for.	იმიტომ, რომ ადამიანები გაცილებით უფრო თანამგრძნობნი არიან ვიდრე მათზე წარმოუდგენიათ.


So I started getting interested in those issues and studying that in other animals.	მე უფრო და უფრო დავინტერესდი ამ საკითხებით და დავიწყე მათი შესწავლა სხვა ცხოველებშიც.


So these are the pillars of morality.	ესენი არის მორალის საყრდენები.


If you ask anyone, "What is morality based on?"	თუ ვინმეს ჰკითხავთ, "რას ემყარება მორალი?"


these are the two factors that always come out.	ეს არის ორი ძირითადი რამ რაც ყოველთვის გამოიკვეთება.


One is reciprocity, and associated with it is a sense of justice and a sense of fairness.	ერთი არის ურთიერთმოქმედება, რომელიც ასოცირდება სამართლიანობისა და თანასწორობის გრძნობასთან.


And the other one is empathy and compassion.	და მეორე არის თანაგრძნობა და სიბრალული. ადამიანთა მორალი გაცილებით უფრო მეტია,


And human morality is more than this, but if you would remove these two pillars, there would be not much remaining, I think.	მაგრამ თუკი მას გამოაცლით ამ საყრდენებს, ვფიქრობ, რომ ბევრი არაფერი დარჩება.


So they're absolutely essential.	აქედან გამომდინარე, ისინი არიან არსებითად მნიშვნელოვანი.


So let me give you a few examples here.	ნება მომეცით, მოვიყვანო რამდენიმე მაგალითი ამასთან დაკავშირებით.


This is a very old video from the Yerkes Primate Center, where they trained chimpanzees to cooperate.	ეს არის იერკის პრიმატების ცენტრის ძველი ვიდეო ჩანაწერი სადაც შიმპანზეებს ასწავლიან თანამშრომლობას.


So this is already about a hundred years ago that we were doing experiments on cooperation.	უკვე დაახლოებით ასე წელი გავიდა მას შემდეგ რაც ჩვენ დავიწყეთ ექსპერიმენტების ჩატარება თანამშრომლობაზე.


What you have here is two young chimpanzees who have a box, and the box is too heavy for one chimp to pull in.	აქ არის ორი ახალგაზრდა შიმპანზე რომელთაც აქვთ ყუთი, და ეს ყუთი არის საკმაოდ მძიმე იმისთვის, რომ ერთმა შიმპანზემ შესძლოს მისი გადაადგილება.


And of course, there's food on the box.	და რა თქმა უნდა, ყუთზე არის საკვები. სხვა შემთხვევაში ისინი არ ეცდებოდნენ მის გადაადგილებას.


Otherwise they wouldn't be pulling so hard.	ისინი ეწევიან ყუთს თავიანთკენ.


And so they're bringing in the box.	და თქვენ ხედავთ, რომ ისინი მოქმედებენ სინქრონულად.


And you can see that they're synchronized.	ხედავთ, რომ ისინი მუშაობენ ერთად, ეწევიან ყუთს ერთდროულად.


You can see that they work together, they pull at the same moment.	ეს უკვე დიდი წინსვლაა ბევრ ცხოველში


It's already a big advance over many other animals who wouldn't be able to do that.	რომელი ვერ შესძლებდა ამის გაკეთებას.


Now you're going to get a more interesting picture, because now one of the two chimps has been fed.	ახლა თქვენ ნახავთ გაცილებით უფრო საინტერესო სურათს, იმიტომ, რომ ამჯერად ერთ-ერთი შიმპანზე უკვე გამოკვებეს.


So one of the two is not really interested in the task anymore.	ამდენად, ორიდან ერთ-ერთი აღარ არის დაინტერსებული დავალების შესრულებით.


(Laughter) (Laughter) (Laughter) [- and sometimes appears to convey its wishes and meanings by gestures.] Now look at what happens at the very end of this.	(სიცილი) (სიცილი) (სიცილი) დააკვირდით რა მოხდება ბოლოს.


(Laughter) He takes basically everything.	(სიცილი) მას მიაქვს თითქმის ყველაფერი.


(Laughter) There are two interesting parts about this.	(სიცილი) აქ არის ორი საინტერესო რამ.


One is that the chimp on the right has a full understanding he needs the partner -- so a full understanding of the need for cooperation.	ერთი ის, რომ შიმპანზე რომელიც არის მარჯვნივ სრულად ხვდება, რომ მას სჭირდება პარტნიორი-- ის გრძნობს თანამშრომლობის საჭიროებას.


The second one is that the partner is willing to work even though he's not interested in the food.	მეორე არის ის, რომ მის პარტნიორს სურს იმუშაოს მიუხედავად იმისა, რომ მას საკვები არ აინტერესებს.


Why would that be?	რატომ ხდება ასე? შესაძლოა ეს დაკავშირებულია ურთიერთმოქმედებასთან.


Well, that probably has to do with reciprocity.	უამრავი ფაქტი არსებობს პრიმატებში და სხვა ცხოველებში


There's actually a lot of evidence in primates and other animals that they return favors.	იმისა, რომ ისინი სანაცვლოდ ეხმარებიან ერთმანეთს. ასე, რომ სანაცვლოდ მასაც დაეხმარებიან


He will get a return favor at some point in the future.	როდესმე, მომავალში.


And so that's how this all operates.	აი, ასე ხდება ეს ყველაფერი. იგივე გავაკეთეთ სპილოებთან დაკავშირებით.


We do the same task with elephants.	სპილოებთან მუშაობა ძალიან საშიშია.


Another problem with elephants is that you cannot make an apparatus that is too heavy for a single elephant.	კიდევ ერთი პრობლემა სპილოებთან დაკავშირებით არის ის, რომ ვერ შექმნით ისეთ ხელსაწყოს რომელიც ერთი სპილოსათვის ძალიან მძიმე იქნება.


Now you can probably make it, but it's going to be a pretty clumsy apparatus, I think.	შესაძლოა გააკეთოთ კიდეც, მაგრამ მგონია, რომ ის არ იქნება საკმარისად გამძლე.


And so what we did in that case -- we do these studies in Thailand for Josh Plotnik -- is we have an apparatus around which there is a rope, a single rope.	და რაც ამ შემთხვევაში გავაკეთეთ-- ჩვენ ამ კვლევებს ვატარებთ ტაილანდში ჯოშ პლოტნიკისათვის-- არის ის, რომ ავიღეთ ხელსაწყო რომელსაც გარშემო აქვს თოკი, მხოლოდ ერთი თოკი.


And if you pull on this side of the rope, the rope disappears on the other side.	და თუ ამ გვერდიდან გასწევთ თოკს, მაშინ მეორე გვერდზე თოკი გაქრება.


So two elephants need to pick it up at exactly the same time, and pull.	ასე რომ, ორმა სპილომ ის უნდა აიღოს და გასწიოს ერთდროულად.


Otherwise nothing is going to happen and the rope disappears.	წინააღმდეგ შემთხვევაში არაფერი არ მოხდება და თოკი გაქრება.


The first tape you're going to see is two elephants who are released together arrive at the apparatus.	პირველი ჩანაწერი რომელსაც თქვენ ნახავთ, არის ის, რომ ორი სპილო რომლებიც გამოუშვეს ერთდროულად მიდიან ხელსაწყოსთან.


The apparatus is on the left, with food on it.	ხელსაწყო დევს მარცხნივ რომელზეც დევს საკვები.


And so they come together, they arrive together, they pick it up together, and they pull together.	ისინი მოდიან ერთდროულად, იღებენ მას და წევენ ერთდროულად. ეს საკმაოდ იოლიო მათთვის.


There they are.	აი ისინიც.


So that's how they bring it in.	ისინი წევენ თოკს. მაგრამ ამჯერად ჩვენ ვაპირებთ ის უფრო გავართულოთ.


But now we're going to make it more difficult.	იმიტომ, რომ ამ ექსპერიმენტის მიზანი


Because the purpose of this experiment is to see how well they understand cooperation.	არის დავინახოთ რამდენად კარგად ესმით მათ თანამშრომლობა. მაგალითად, ესმით თუ არა მათ ეს ისევე კარგად როგორც შიმპანზეებს?


What we do in the next step is we release one elephant before the other and that elephant needs to be smart enough to stay there and wait and not pull at the rope -- because if he pulls at the rope, it disappears and the whole test is over.	და ამ მიზნით ერთი სპილო გამოვუშვით მეორეზე ადრე, საჭიროა სპილო იყოს საკმარისად ჭკვიანი იმისთვის, რომ იქ დადგეს, დაელოდოს და არ გასწიოს თოკი-- იმიტომ, რომ თუ გასწევს თოკს, ის გაქრება და ექსპერიმენტიც დასრულდება. ამ სპილომ გააკეთე რაღაც არაკანონიერი,


Now this elephant does something illegal that we did not teach it.	რომელიც ჩვენ მისთვის არ გვისწავლებია.


But it shows the understanding he has, because he puts his big foot on the rope, stands on the rope and waits there for the other, and then the other is going to do all the work for him.	მაგრამ ეს მიგვანიშნებს მის მიხვედრილობაზე, იმიტომ, რომ ის დგამს მის დიდ ფეხს თოკზე, დგება თოკზე და ელოდება მეორეს, ამის მერე მეორემ უნდა შეასრულოს მთელი სამუშაო.


So it's what we call freeloading.	აი, ამას ეძახიან სამადლოდ რჩენას.


(Laughter) But it shows the intelligence that the elephants have.	(სიცილი) მაგრამ ეს მიგვანიშნებს სპილოების გონიერებაზე.


They developed several of these alternative techniques that we did not approve of, necessarily.	მათ შეიმუშავეს რამდენიმე შესაძლო ხერხი რომელიც ჩვენთვის აუცილებლად მისაღები არ ყოფილა.


(Laughter) So the other elephant is now coming ...	ამჯერად მოდის მეორე სპილო


and is going to pull it in.	რომელიც გასწევს მას.


Now look at the other; it doesn't forget to eat, of course.	დააკვირდით მეორეს. რა თქმა უნდა, მას ჭამა არ დაავიწყდა. (სიცილი)


(Laughter) This was the cooperation and reciprocity part.	ეს იყო თანამშრომლობა, ურთიეთმოქმედების ნაწილი. ახლა ცოტა რამ თანაგრძნობის შესახებ.


Empathy is my main topic at the moment, of research.	ამჟამად, თანაგრძნობა არის ჩემი კვლევის მთავარი თემა.


And empathy has two qualities: One is the understanding part of it.	თანაგრძნობას აქვს, ასე ვთქვათ, ორი თვისება. მისი ერთ-ერთი ნაწილი არის გაგების უნარი.


This is just a regular definition: the ability to understand and share the feelings of another.	ეს არის მისი ჩვეულებრივი განმარტება: უნარი გაიგო და გაიზიარო სხვების გრძნობები. და მისი ემოციური ნაწილი.


And the emotional part.	თანაგრძნობის გამოხატვის ორი საშუალება არსებობს.


Empathy has basically two channels: One is the body channel, If you talk with a sad person, you're going to adopt a sad expression and a sad posture, and before you know it, you feel sad.	ერთი არის სხეულის საშუალებით მისი გამოხატვა. თუ თქვენ ესაუბრებით სევდიან ადამიანს, თქვენ თვითონაც მიიღებთ სევდიან გამომეტყველებას და სევდიან პოზას, და სანამ ამას მიხვდებით თქვენ გრძნობთ სევდას.


And that's sort of the body channel of emotional empathy, which many animals have.	ეს არის ემოციური თანაგრძნობის სხეულის საშუალებით გამოხატვა. რაც ბევრ ცხოველს ახასიათებს. თქვენს უბრალო ძაღლსაც კი.


That's why people keep mammals in the home and not turtles or snakes or something like that, who don't have that kind of empathy.	ამიტომაც ჰყავთ ადამიანებს ძუძუმწოვრები სახლში და არა კუები ან გველები და რაღაც მსგავსი რომელთაც არ ახასიათებთ მსგავსი თანაგრძნობა.


And then there's a cognitive channel, which is more that you can take the perspective of somebody else.	და არსებობს გონებრივი გამოხატვის საშუალება, რომელიც გაცილებით იმაზე მეტია ვიდრე სხვისი დამოკიდებულების გათავისება. და ეს უფრო შეზღუდულია.


And that's more limited.	ცოტა ცხოველია--მე ვფიქრობ სპილოებს და მაიმუნებს შეუძლიათ მსგავსი რაღაცეების გაკეთება--


Very few animals, I think elephants and apes, can do that kind of thing.	მაგრამ ძალიან ცოტა ცხოველი არის ისეთი, რომელთაც შეუძლიათ ამის გაკეთება.


So synchronization, which is part of that whole empathy mechanism, is a very old one in the animal kingdom.	სინქრონიზაცია, რომელიც არის მთლიანად თანაგრძნობის შემადგენელი ნაწილი ძალიან დიდი ხანია არსებობს ცხოველთა სამყაროში. და ადამიანებში, რა თქმა უნდა, ჩვენ შეგვიძლია შევისწავლოთ ის


In humans, of course, we can study that with yawn contagion.	იმაზე დაკვირვებით თუ როგორ გადაედება მთქნარება.


Humans yawn when others yawn.	ადამიანები ამთქნარებენ როდესაც ამთქნარებენ სხვები.


And it's related to empathy.	და ეს დაკავშირებულია თანაგრძნობასთან.


It activates the same areas in the brain.	მას მოქმედებაში მოჰყავს ტვინის ერთი და იგივე ზონები.


Also, we know that people who have a lot of yawn contagion are highly empathic.	ასევე, ჩვენთვის ცნობილია, რომ ის ადამიანები რომელთათვისაც მთქნარება იოლად გადამდებია არიან ძალიან თანამგრძნობნი.


People who have problems with empathy, such as autistic children, they don't have yawn contagion.	ადამიანებსთვის რომელთაც თანაგრძნობა ნაკლებად ახასიათებთ, როგორებიც არიან აუტისტი ბავშვები, მთქნარება არ არის გადამდები. ეს არის ერთმანეთთან კავშირში.


And we study that in our chimpanzees by presenting them with an animated head.	ჩვენ ამას ვსწავლობთ იმ შიმპანზეებზე დაკვირვებით, რომელთაც ვაჩვენეთ ანიმაციური თავი.


So that's what you see on the upper-left, an animated head that yawns.	სწორედ ის რასაც თქვენ ხედავთ მარცხენა მაღალ კუთხეში, ანიმაციური თავი რომელიც ამთქნარებს.


And there's a chimpanzee watching, an actual real chimpanzee watching a computer screen on which we play these animations.	და ესეც შიმპანზე რომელიც მას უყურებს. ნამდვილი შიმპანზე რომელიც უყურებს კომპიუტერის ეკრანს რომელზეც გადის ანიმაციები.


(Laughter) So yawn contagion that you're probably all familiar with -- and maybe you're going to start yawning soon now -- is something that we share with other animals.	(სიცილი) მთქნარების გადადება რომელიც ალბათ თქვენთვის ყველასთვის კარგად ნაცნობია-- და შესაძლოა თქვენც დაიწყოთ მთქნარება მალე-- არის ის, რაც ჩვენ გვაერთიანებს სხვა ცხოველებთან.


And that's related to that whole body channel of synchronization that underlies empathy, and that is universal in the mammals, basically.	ეს არის დაკავშირებული სინქრონიზაციის სხეულის საშუალებით გამოხატვასთან რომელიც საფუძვლად უდევს თანაგრძნობას. და რომელიც უნივერსალურია ძუძუმწოვრებში.


We also study more complex expressions -- This is consolation.	ჩვენ ასევე ვსწავლობთ უფრო რთული გამოხატვის ფორმებს. ეს არის ნუგეშის ცემა.


This is a male chimpanzee who has lost a fight and he's screaming, and a juvenile comes over and puts an arm around him and calms him down.	ეს არის მამრი შიმპანზე რომელმაც წააგო ჩხუბი და ახლა ყვირის, და მოზარდი შიმპანზე მიდის მასთან და ხვევს ხელს და ამშვიდებს მას.


That's consolation.	ეს არის ნუგეში. ის ძალიან გავს ადამიანურ ნუგეშის ცემას.


And consolation behavior -- (Laughter) it's empathy driven.	ნუგეშის ცემა არის თანაგრძნობით გამოწვეული.


Actually, the way to study empathy in human children is to instruct a family member to act distressed, and then to see what young children do.	ბავშვებში თანაგრძნობის შესწავლის საშუალება არის ის, რომ ოჯახის წევრმა თავი მოაჩვენოს მათ სევდიანად და შემდეგ ის დაინახავს რას გააკეთებენ ბავშვები. ეს დაკავშირებულია თანაგრძნობასთან,


And so it is related to empathy, and that's the kind of expressions we look at.	და რასაც ვხედავთ არის მისი გამოხატვის ფორმა.


We also recently published an experiment you may have heard about.	ასევე, ჩვენ ახლახანს გამოვაქვეყნეთ ექსპერიმენტი რომელზეც შესაძლოა უკვე გსმენიათ.


It's on altruism and chimpanzees, where the question is: Do chimpanzees care about the welfare of somebody else?	ის ეხება ალტრუიზმსა და შიმპანზეებს რომლის მთავარი კითხვაც არის, ზრუნავენ თუ არა შიმპანზეები სხვების კეთილდღეობაზე?


And for decades it had been assumed that only humans can do that, that only humans worry about the welfare of somebody else.	ათწლეულების განმავლობაში მიიჩნევდნენ რომ ეს მხოლოდ ადამიანებს შეუძლიათ, რომ მხოლოდ ადამიანები ღელავენ სხვების კეთილდღეობაზე.


Now we did a very simple experiment.	ჩვენ ჩავატარეთ ძალიან მარტივი ექსპერიმენტი. ამას ვაკეთებთ შიმპანზეებზე რომლებიც ცხოვრობენ ლორენსვილში,


We do that on chimpanzees that live in Lawrenceville, in the field station of Yerkes.	იერკის საველე სადგურში.


And so that's how they live.	ასე ცხოვრობენ ისინი.


And we call them into a room and do experiments with them.	შევიყვანეთ ისინი ოთახში და ჩავატარეთ ექსპერიმენტი.


In this case, we put two chimpanzees side-by-side, and one has a bucket full of tokens, and the tokens have different meanings.	ამისათვის ორი შიმპანზე მოვათავსეთ ერთმანეთის გვერდით. ერთ-ერთს აქვს ცილინდრებით სავსე ვედრო და მათ აქვთ სხვადასხვა მნიშვნელობა.


One kind of token feeds only the partner who chooses, the other one feeds both of them.	ცილინდრის ერთ სახეობას შეუძლია მხოლოდ იმ პარტნიორის გამოკვება რომელიც მას ირჩევს, ხოლო მეორეს--ორივე მათგანის.


So this is a study we did with Vicki Horner.	ეს კვლევა ჩავატარეთ ვიკი ჰორნერთან ერთად.


And here, you have the two color tokens.	აქ არის ორი ფერის ცილინდრი.


So they have a whole bucket full of them.	მათ აქვთ ცილინდრებით სავსე მთელი ვედრო. და მათ უნდა ამოირჩიონ ორი ფერიდან ერთი.


You will see how that goes.	ახლა ნახავთ ეს როგორ ხდება.


So if this chimp makes the selfish choice, which is the red token in this case, he needs to give it to us, we pick it up, we put it on a table where there's two food rewards, but in this case, only the one on the right gets food.	თუკი ეს შიმპანზე გააკეთებს ეგოისტურ არჩევანს, რომელსაც ამ შემთხვევაში აღნიშნავს წითელი ცილინდრი მან უნდა მოგვცეს ცილინდრი ჩვენ. ჩვენ ვიღებთ მას, ვდებთ მაგიდაზე სადაც ორივესათვის არის ჯიდლო საკვების სახით. მაგრამ ამჯერად მხოლოდ მარჯვნივ მყოფი შიმპანზე იღებს საკვებს.


The one on the left walks away because she knows already that this is not a good test for her.	მარცხნივ მყოფი მიდის იმიტომ, რომ მან უკვე იცის რომ ეს ტესტი მისთვის კარგი არ არის.


Then the next one is the pro-social token.	შემდეგი არის პროსოციალური ცილინდრი


So the one who makes the choices -- that's the interesting part here -- for the one who makes the choices, it doesn't really matter.	ის, რომელიც აკეთებს არჩევანს--ეს არის საინტერესო მომენტი-- იმისთვის, რომელიც აკეთებს არჩევანს, ამას მნიშვნელობა არ აქვს.


So she gives us now a pro-social token and both chimps get fed.	ის გვაძლევს ჩვენ პროსოციალური ცილინდრს და ორივე შიმპანზე იღებს საკვებს.


So the one who makes the choices always gets a reward.	ამდენად, ის რომელიც აკეთებს არჩევანს ყოველთვის იღებს ჯილდოს.


So it doesn't matter whatsoever.	მაგრამ ამას არავითარი მნიშვნელობა არ აქვს.


And she should actually be choosing blindly.	ის ამას უნდა აკეთებდეს დაუფიქრებლად.


But what we find is that they prefer the pro-social token.	მაგრამ რაც აღმოვაჩინეთ არის, ის რომ ისინი უპირატესობას ანიჭებენ პროსოციალური ცილინდრს.


So this is the 50 percent line, that's the random expectation.	ეს არის 50 პროცენტიანი ზღვარი მოსალოდნელი ქცევისა.