And especially if the partner draws attention to itself, they choose more.	განსაკუთრებით თუ პარტნიორი იქცევს ყურადღებას, არჩევანის რაოდენობა მეტია.


And if the partner puts pressure on them -- so if the partner starts spitting water and intimidating them -- then the choices go down.	და თუ პარტნიორი ახდენს ზეწოლას-- თუ პარტნიორი დაიწყებს წყლის შესხამს ან მათ დაშინებას-- მაშინ არჩევანი იკლებს.


(Laughter) It's as if they're saying, "If you're not behaving, I'm not going to be pro-social today."	თითქოს ამით ამბობენ "თუკი შენ არ მოიქცევი კარგად, მე არ ვიქნები დღეს მეგობრული."


And this is what happens without a partner, when there's no partner sitting there.	ეს ხდება პარტნიორის არყოფნის შემთხვევაში, როდესაც იქ არ ზის პარტნიორი. ამდენად, ჩვენ აღმოვაჩინეთ, რომ შიმპანზეები ზრუნავენ--


So we found that the chimpanzees do care about the well-being of somebody else -- especially, these are other members of their own group.	სხვების კეთილდღეობაზე-- განსაკუთრებით, თავიანთი ჯგუფის წევრებზე.


So the final experiment that I want to mention to you is our fairness study.	ბოლო ექსპერიმენტი რომელზეც მინდა მოგიყვეთ შეეხება სამართლიანობას.


And so this became a very famous study.	ის გახდა ძალიან ცნობილი კვლევა.


And there are now many more, because after we did this about 10 years ago, it became very well-known.	მის გარდა არსებობს კიდევ ბევრი, იმიტომ, რომ როდესაც ჩვენ ის ჩავატარეთ 10 წლის წინ, ის გახდა ძალიან ცნობილი.


And we did that originally with Capuchin monkeys.	ჩვენ ის ჩავატარეთ კაპუცინის ოჯახის მაიმუნებზე.


And I'm going to show you the first experiment that we did.	ახლა გაჩვენებთ ჩვენს მიერ ჩატარებულ პირველ ექსპერიმენტს.


It has now been done with dogs and with birds and with chimpanzees.	ის ასავე ჩაატარეს ძაღლებზე და ჩიტებზე და შიმპანზეებზე.


But with Sarah Brosnan, we started out with Capuchin monkeys.	მაგრამ სარა ბროსნანთან ერთად ჩვენ ის ჩავატარეთ კაპუცინის ოჯახის მაიმუნებზე.


So what we did is we put two Capuchin monkeys side-by-side.	გავაკეთეთ ის, რომ მოვათავსეთ ორი მაიმუნი ერთმანეთის გვერდით.


Again, these animals, live in a group, they know each other.	ეს ცხოველები ცხოვრობენ ჯგუფებად და კარგად იცნობენ ერთმანეთს. ჩვენ გამოვიყვანეთ ისინი ჯგუფიდან და მოვათავსეთ ტესტისათვის განკუთვნილ კამერაში.


We take them out of the group, put them in a test chamber.	აქ არის ძალიან მარტივი დავალება


And there's a very simple task that they need to do.	რომელიც მათ უნდა შეასრულონ.


And if you give both of them cucumber for the task, the two monkeys side-by-side, they're perfectly willing to do this 25 times in a row.	თუკი ორივე მათგანს მიაწოდებ კიტრს დავალების შესასრულებლად, მაიმუნები, რომლებიც არიან ერთმანეთის გვერდით, მას შეასრულებენ 25-ჯერ ზედიზედ.


So cucumber, even though it's only really water in my opinion, but cucumber is perfectly fine for them.	ამდენად, კიტრი, რომელიც ჩემი აზრით მხოლოდ წყალია, აბსოლუტურად მისაღებია მათთვის.


Now if you give the partner grapes -- the food preferences of my Capuchin monkeys correspond exactly with the prices in the supermarket -- and so if you give them grapes -- it's a far better food -- then you create inequity between them.	მაგრამ თუკი პარტნიორს მისცემთ ყურძენს-- ჩემი კაპუცინის ოჯახის მაიმუნების არჩევანი ზუსტად შეესაბამება სუპერმარკეტის ფასებს-- და თუკი მისცემთ მათ ყურძენს--რომელიც გაცილებით უკეთესია-- მაშინ თქვენ დაარღვევთ მათ შორის თანასწორობას.


So that's the experiment we did.	ეს არის ის ექსპერიმენტი რომელიც ჩვენ ჩავატარეთ.


Recently, we videotaped it with new monkeys who'd never done the task, thinking that maybe they would have a stronger reaction, and that turned out to be right.	ახლახანს ჩვენ ეს ჩავწერეთ ახალ მაიმუნებთან მუშაობისას რომელთაც არასდროს შეუსრულებიათ რაიმე დავალება, ვიფიქრეთ, რომ მათი რეაქცია უფრო ძლიერი იქნებოდა, და ეს ასეც აღმოჩნდა. მარცხნივ მყოფი მაიმუნი იღებს კიტრს.


The one on the left is the monkey who gets cucumber.	მარჯვნივ მყოფი იღებს ყურძენს.


The one on the right is the one who gets grapes.	ის რომელიც იღებს კიტრს,


The one who gets cucumber -- note that the first piece of cucumber is perfectly fine.	გვანიშნებს, რომ მისთვის კიტრი შესანიშნავია. პირველ ნაჭერს ჭამს.


Then she sees the other one getting grape, and you will see what happens.	შემდეგ ის ხედავს, რომ მეორე იღებს ყურძენს და ახლა ნახავთ რა მოხდება.


So she gives a rock to us. That's the task.	ის გვაძლევს ქვას. ეს არის დავალება.


And we give her a piece of cucumber and she eats it.	ჩვენ მას ვაძლევთ კიტრის ნაჭერს და ის ჭამს.


The other one needs to give a rock to us.	მეორემაც ჩვენ უნდა მოგვცეს ქვა.


And that's what she does.	და ასეც იქცევა.


And she gets a grape ...	ის იღებს ყურძენს და ჭამს მას.


and eats it.	მეორე ამას ხედავს.


The other one sees that.	ის გვაძლევს ქვას,


She gives a rock to us now, gets, again, cucumber.	და იღებს ისევ კიტრს.


(Laughter) (Laughter ends) She tests a rock now against the wall.	(სიცილი) ახლა ის სინჯავს ქვას კედელზე.


She needs to give it to us.	მან ის ჩვენ უნდა მოგვცეს. ის ისევ იღებს კიტრს.


(Laughter) So this is basically the Wall Street protest that you see here.	(სიცილი) თქვენ ახლა ხედავთ ნამდვილ უოლ სტრიტის პროტესტს.


(Laughter) (Applause) I still have two minutes left -- let me tell you a funny story about this.	(სიცილი) (აპლოდისმენტები) ნება მომეცით გითხრათ-- ჯერ კიდევ მაქვს ორი წუთი, ნება მომეცით მოგიყვეთ ერთი სასაცილო ამბავი ამასთან დაკავშირებით. ეს კვლევა გახდა ძალიან ცნობილი


This study became very famous and we got a lot of comments, especially anthropologists, economists, philosophers.	და ჩვენ მივიღეთ უამრავი კომენტარი, განსაკუთრებით ანთროპოლოგებს, ეკონომისტებს, ფილოსოფოსებს,


They didn't like this at all.	საერთოდ არ მოეწონათ ის.


Because they had decided in their minds, I believe, that fairness is a very complex issue, and that animals cannot have it.	რადგან, თავიანთ გონებაში მათ გადაწყვიტეს, მე მჯერა, რომ სამართლიანობა არის ძალიან კომპლექსური და ის არ შეიძლება ჰქონდეთ ცხოველებს.


And so one philosopher even wrote us that it was impossible that monkeys had a sense of fairness because fairness was invented during the French Revolution.	ერთმა ფილოსოფოსმა მოგვწერა კიდეც რომ შეუძლებელია მაიმუნებს ჰქონდეთ სამართლიანობის გრძნობა იმიტომ, რომ სამართლიანობა გამოიგონეს საფრანგეთის რევოლუციის დროს.


(Laughter) And another one wrote a whole chapter saying that he would believe it had something to do with fairness, if the one who got grapes would refuse the grapes.	(სიცილი) ერთმა კიდევ დაწერა მთელი თავი რომ ის დაიჯერებდა მაიმუნების სამართლიანობის გრძნობას იმ შემთხვევაში თუ ის რომელიც იღებდა ყურძენს უარს იტყოდა ყურძენზე.


Now the funny thing is that Sarah Brosnan, who's been doing this with chimpanzees, had a couple of combinations of chimpanzees where, indeed, the one who would get the grape would refuse the grape until the other guy also got a grape.	სასაცილო ის არის, რომ სარა ბროსნანს, რომელიც ამას აკეთებდა შიმპანზეებზე, ჰყავდა შიმპანზეების რამდენიმე წყვილი რომელთა შორისაც, ერთი უარს ამბობდა ყურძენზე მანამ სანამ მეორეც არ მიიღებდა ყურძენს.


So we're getting very close to the human sense of fairness.	ამდენად, ჩვენ ვუახლოვდებით ადამიანურ სამართლიანობის გრძნობას.


And I think philosophers need to rethink their philosophy for a while.	და მე მგონია, რომ ფილოსოფოსებმა უნდა გადახედონ საკუთარ ფილოსოფიას ცოტა ხნით.


So let me summarize.	ნება მომეცით შევაჯამო.


I believe there's an evolved morality.	მჯერა, რომ არსებობს მაღალ-განვითარებული მორალი.


I think morality is much more than what I've been talking about, but it would be impossible without these ingredients that we find in other primates, which are empathy and consolation, pro-social tendencies and reciprocity and a sense of fairness.	მგონია, რომ მორალი გაცილებით იმაზე მეტია ვიდრე ის რაზეც მე ვსაუბრობდი, მაგრამ ის ასევე ვერ იარსებებდა იმ ძირითადი კომპონენტების გარეშე რომლებიც ჩვენ აღმოვაჩინეთ სხვა პრიმატებში, რომელიც არის თანაგრძნობა და ნუგეში, პროსოციალური მიდრეკილებები და ურთიერთმოქმედება და სამართლიანობის გრძნობა.


And so we work on these particular issues to see if we can create a morality from the bottom up, so to speak, without necessarily god and religion involved, and to see how we can get to an evolved morality.	ჩვენ ვმუშაობთ ამ კონკრეტულ საკითხებზე რათა დავინახოთ არის თუ არა შესაძლებელი შეიქმნას მორალი, ასე ვთქვათ, ღმერთისა და რელიგიის ჩარევის გარეშე, და დავინახოთ როგორ შეიძლება მივიდეთ უფრო განვითარებულ მორალამდე.


And I thank you for your attention.	მადლობას გიხდით ყურადღებისათვის.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


I'm going to talk to you today about hopefully converting fear into hope.	დღეს მე მოგითხრობთ იმის შესახებ, თუ როგორ გადავაქციოთ შიში იმედად.


When we go to the physician today -- when we go to the doctor's office and we walk in, there are words that we just don't want to hear.	როცა მივდივართ ექიმთან, და შევდგამთ ფეხს მის კაბინეტში არის სიტყვები, რომლის მოსმენაც არ გვინდა.


There are words that we're truly afraid of.	არის სიტყვები, რომლებისაც ნამდვილად გვეშინია.


Diabetes, cancer, Parkinson's, Alzheimer's, heart failure, lung failure -- things that we know are debilitating diseases, for which there's relatively little that can be done.	დიაბეტი, კიბო, პარკინსონი, ალცჰეიმერი, გულისა და ფილტვების უკმარისობა. ეს არის დაავადებები, რომლებიც გვაუძლურებს. რომლებთანაც ვერაფერს გავხდებით.


And what I want to lay out for you today is a different way of thinking about how to treat debilitating disease, why it's important, why without it perhaps our health care system will melt down if you think it already hasn't, and where we are clinically today, and where we might go tomorrow, and what some of the hurdles are.	და მე მინდა თქვენ წარმოგიდგინოთ დღეს განსხვავებული აზრი და მეთოდი თუ როგორ უნდა ვებრძოლოთ ამ დაავადებებს, რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი. რატომ შეიძლება ამის გამო ჩვენი ჯანდაცვის სისტემა დაინგრეს, თუ თქვენ არ ფიქრობთ, რომ ის უკვე დაინგრა. სად ვართ ჩვენ კლინიკური თვალსაზრისით დღეს და სად ვიქნებით ხვალ. და რა გვიშლის წინსვლაში.


And we're going to do all of that in 18 minutes, I promise.	და ჩვენ ამას 18 წუთში მოვახერხებთ, პირობას გაძლევთ.


I want to start with this slide, because this slide sort of tells the story the way Science Magazine thinks of it.	მე მინდა დავიწყო ამ სლაიდით, იმიტომ რომ ამ სლაიდში ასახულია თუ რას ფიქრობს Science Magazine ამის შესახებ.


This was an issue from 2002 that they published with a lot of different articles on the bionic human.	ეს არის 2002 წლის ნომერი, რომელშიც დაიბეჭდა მრავალი სტატია ხელოვნურ ადამიანზე.


It was basically a regenerative medicine issue.	ეს იყო ნომერი რეგენერაციულ მედიცინის შესახებ.


Regenerative medicine is an extraordinarily simple concept that everybody can understand.	რეგენერაციული მედიცინა ძალიან მარტივი იდეაა ყველასთვის ადვილად გასაგები.


It's simply accelerating the pace at which the body heals itself to a clinically relevant timescale.	ესა არის ტემპის აჩქარება, რითაც სხეული კურნავს საკუთარ თავს კლინიკურად მისაღები დროის მონაკვეთში.


So we know how to do this in many of the ways that are up there.	ჩვენ ვიცით თუ როგორ მივაღწიოთ ამას უამრავი არსებული საშუალებებით.


We know that if we have a damaged hip, you can put an artificial hip in.	ჩვენ ვიცით რომ თუ გვაქვს დაზიანებული მენჯ-ბარძაყის სახსარი,ის შეიძლება შევცვალოთ ხელოვნურით.


And this is the idea that Science Magazine used on their front cover.	და ეს არის იდეა რომელიც Science Magazine გამოსახა ჟურნალის ყდაზე


This is the complete antithesis of regenerative medicine.	ეს არის რეგენერაციული მედიცინის სრული ანტითეზისი.


This is not regenerative medicine.	ეს არ არის რეგენერაციული მედიცინა.


Regenerative medicine is what Business Week put up when they did a story about regenerative medicine not too long ago.	რეგენერაციული მედიცინა არის ის რაც გამოაქვეყნა Business Week-მა როცა მათ დაწერეს სტატია რეგენერაციულ მედიცინაზე ცოტა ხნის წინ


The idea is that instead of figuring out how to ameliorate symptoms with devices and drugs and the like -- and I'll come back to that theme a few times -- instead of doing that, we will regenerate lost function of the body by regenerating the function of organs and damaged tissue.	იდეა იმაში მდგომარეობს რომ იმის ნაცვლად რომ გავარკვიოთ თუ, როგორ ვებრძოლოთ სიმპტომებს მოწყობილობებითა და წამლებით, და ასე შემდეგ - და ამ თემას რამდენიმეჯერ დავუბრუნდები - ამის მაგივრად ჩვენ რეგენერაციას ვუკეთებთ სხეულის დაკარგულ ფუნქციებს კონკრეტული ორგანოს ფუნქციების და ქსოვილების რეგენერაციით.


So that at the end of the treatment, you are the same as you were at the beginning of the treatment.	ამ მეთოდით, მკურნალობის დასასრულს, თქვენ ისეთივე იქნებით, როგორც დასაწყისში.


Very few good ideas -- if you agree that this is a good idea -- very few good ideas are truly novel.	ძალიან ცოტაა კარგი იდეები -- თუ დამეთანხმებითნ ეს კარგი იდეაა -- ძალიან ცოტაა ჭეშმარიტად ახალი იდეები.


And this is just the same.	და ესეც ზუსტად ასეთივეა


If you look back in history, Charles Lindbergh, who was better known for flying airplanes, was actually one of the first people along with Alexis Carrel, one of the Nobel Laureates from Rockefeller, to begin to think about, could you culture organs?	თუ ისტორიას გადავხედავთ, ჩარლზ ლინდბერგი -- რომელიც ცნობილი იყო როგორც მფრინავი - იყო პირველი იმათთაგანი ალექსის კარელთან ერთად რომლებიც გახდნენ ნობელის პრემიის ლაურეატები როკფელერებისგან, რომლებამც დაიწყეს ფიქრი, შეიძლება თუ არა გამოვზარდოთ ორგანოები?


And they published this book in 1937, where they actually began to think about, what could you do in bio-reactors to grow whole organs?	და მათ 1937 წელს გამოქვეყნეს წიგნი, სადაც მათ ფაქტიურად დაიწყეს ფიქრი იმაზე, თუ რისი გაკეთება შეიძლება ბიო-რეაქტორში, რომ გამოვზარდოთ ორგანოები?


We've come a long way since then.	მას შემდეგ დიდი დრო გავიდა.


I'm going to share with you some of the exciting work that's going on.	მე მინდა დღეს მიმდინარე ძალიან საინტერესო კვლევის ნაწილი გაგიზიაროთ.


But before doing that, what I'd like to do is share my depression about the health care system and the need for this with you.	მაგარმ სანამ ამას გავაკეთებ მე მინდა გამოვხატო ჩემი უკმაყოფილება ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის მიმართ და ამის საჭიროება თქვენც დაგანახოთ.


Many of the talks yesterday talked about improving the quality of life, and reducing poverty, and essentially increasing life expectancy all around the globe.	ბევრ გუშინდელ გამოსვლაში ითქვა იმის შესახებ თუ როგორ გავაუმჯობესოთ სიცოცხლის ხარისხი და შევამციროთ სიღარიბე. და გავზარდოთ სიცოცხლის ხანგრძლივობა მთელს პლანეტაზე.


One of the challenges is that the richer we are, the longer we live.	ერთ ერთი გამოწვევა არის ის რომ, რამდენადაც მდიდრები ვართ მით უფრო მეტ ხანს ვცოცხლობთ.


And the longer we live, the more expensive it is to take care of our diseases as we get older.	რაც უფრო მეტ ხანს ვცოცხლობთ, მით უფრო ძვირი გვიჯდება იმ დაავედებების მკურნალობა დაბერებამდე.


This is simply the wealth of a country versus the percent of population over the age of 65.	ეს არის მარტივი შეფარდებაა ქვეყნის სიმდიდრესა და 65 წელს გადაცილებული მოსახლეობის რაოდენობას შორის.


And you can basically see that the richer a country is, the older the people are within it.	მარტივი შესამჩენვია ის რომ რაც უფრო მდიდარია ქვეყანა მით უფრო მეტი ასაკოვანი ხალხი ცხოვრობს იქ.


Why is this important?	რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი?


And why is this a particularly dramatic challenge right now?	რატომ არის ასეთი დრამატული ეს პრობლემა ახლა?


If the average age of your population is 30, then the average kind of disease that you have to treat is maybe a broken ankle every now and again, maybe a little bit of asthma.	თუ მოსახლეობის საშუალო ასაკი არის 30, მაშინ საშუალო დაავადებების ტიპი რომელსაც ვებრძვით ძეიძლება იყოს დრო და დრო ტერფის მოტეხილობა, ცოტაოდენი ასთმა.


If the average age in your country is 45 to 55, now the average person is looking at diabetes, early-onset diabetes, heart failure, coronary artery disease -- things that are inherently more difficult to treat, and much more expensive to treat.	თუ საშუალო ასაკი თქვენს ქვეყანაში არის 45 დან 55 წლამდე საშუალოდ გავრცელებული დაავადება არის დიაბეტი, ნაადრევი დიაბეტი, გულის დაავადებები, კორონარული არტერიების დაავადებები. დაავადებები რომელიბიც პრინციპულად უფრო ძნელი დასამარცხებელია და უფრო ძვირია.


Just have a look at the demographics in the U.S. here.	შეერთებული შტატების დემოგრაფიას რომ გადავხედოთ


This is from "The Untied States of America."	ეს არის "The United States of America.


In 1930, there were 41 workers per retiree.	"-მონაცემები 1930 წელს ერთ პენსიონერზე 41 მოსამსახურე მოდიოდა.


41 people who were basically outside of being really sick, paying for the one retiree who was experiencing debilitating disease.	41 ადამიანი რომელიც არ იყო ძალიან მძიმედ ავად, იხიდნენ გადასახადს ერთი დაავადებული პენსიონერისთვის.


In 2010, two workers per retiree in the U.S.	2010 წელს, 2 მოსამსახურე ერთ პენსიონერზე აშშ-ში.


And this is matched in every industrialized, wealthy country in the world.	და იგივეა ყველა განვითარებულ, მდიდარ ქვეყანაში მთელს მსოფლიოში.


How can you actually afford to treat patients when the reality of getting old looks like this?	როგორ უნდა მოხერხდეს პაციენტების განკურნება, როცა დაბერების რეალობა ასე გამოიყურება?


This is age versus cost of health care.	ეს არის ასაკის და მურნალობის ხარჯების შეფარდება.


And you can see that right around age 45, 40 to 45, there's a sudden spike in the cost of health care.	სადც ჩანს, რომ 45 დან 45 წლამდე არის საფასურის მკვეთრი ზრდა.


It's actually quite interesting. If you do the right studies, you can look at how much you as an individual spend on your own health care, plotted over your lifetime.	ეს მართლაც საინტერესოა - თუ კარგად დავაკვირდებით, შეიძლება ვნახოთ ხარჯები სამედიცინო მომსახურებაზე, სიცოცხლის განმავლობაში.


And about seven years before you're about to die, there's a spike.	დაახლოებით 7 წლით ადრე სიკვდილამდე ფიქსირდება მკვეთრი ზრდა.


And you can actually -- (Laughter) -- we won't get into that.	და ფაქტიურად შეიძლება - (სიცილი) - მოდით არ ჩავუღრმავდეთ ამას.


(Laughter) There are very few things, very few things that you can really do that will change the way that you can treat these kinds of diseases and experience what I would call healthy aging.	(სიცილი) ძალიან ცოტა, ძალიან ცოტა რამ შეიძლება გაკეთდეს რომ შევცვალოთ ასეთი ავადმყოფობების მკურნალობის მეთოდები და გამოვცადოთ, ის რასაც მე ვეძახი ჯანმრთელ დაბერებას.


I'd suggest there are four things, and none of these things include an insurance system or a legal system.	მე ვფიქრობ, რომ არის 4 მეთოდი. და ერთი მათგანი არ ითვალისწინებს დაზღვევასა და სამართლებრივ სისტემას.


All those things do is change who pays.	ეს სისტემები განსაზღვრავენ გადამხდელს.


They don't actually change what the actual cost of the treatment is.	ისინი სინამდვილეში არ ცვლიან მკურნალობის ფაქტიურ საფასურს.


One thing you can do is not treat. You can ration health care.	ასევე შეიძლება არ ვიმკურნალოთ. შეიძლება მკურნალობის ნორმირება.


We won't talk about that anymore. It's too depressing.	მაგრამ ამის შესახებ მეტს არ ვისაუბრებ.


You can prevent.	ეს ძალიან მოსაწყენია. შესაძლებელია აღკვეთა.


Obviously a lot of monies should be put into prevention.	ცხადია, რომ პროფილაქტიკაზე უნდა დაიხარჯოს ბევრი ფული.


But perhaps most interesting, to me anyway, and most important, is the idea of diagnosing a disease much earlier on in the progression, and then treating the disease to cure the disease instead of treating a symptom.	მაგრამ ყველაზე საინტერესო და მნიშვნელოვანი, თუნდაც ჩემთვის, არის ავადმყოფობების დიაგნოსტირება განვითარების საწყის სადიებში, და შემდგომ მისი მკურნალობა, და არა სიმპტომებთან ბრძოლა.


Think of it in terms of diabetes, for instance.	მოდით ამ კუთხით შევხედოთ დიაბეტს.


Today, with diabetes, what do we do?	რას ვაკეთებთ დღეს დიაბეტთან მიმართებაში?


We diagnose the disease eventually, once it becomes symptomatic, and then we treat the symptom for 10, 20, 30, 40 years.	ჩვენ მის დიაგნოსტიკას ვახდენთ მას შემდეგ რაც ის ხდება სიმპტომატური, და შემდეგ ვკურნავთ სიმპტომებს 10, 20, 30, 40 წლის განმავლობაში.


And we do OK. Insulin's a pretty good therapy.	და ყველაფერი რიგზეა. ინსულინი საკმაოდ კარგი წამალია.


But eventually it stops working, and diabetes leads to a predictable onset of debilitating disease.	მაგრამ უცებ ის არ მოქმედებს. და დიაბეტს მივყავართ ნაწინასწარმეტყველებ დამაუძლურებელ ავადმყოფობამდე.


Why couldn't we just inject the pancreas with something to regenerate the pancreas early on in the disease, perhaps even before it was symptomatic?	რატომ არ შეგვყვას კუჭქვეშა ჯირკვალში ნივთიერება ადრეულ სტადიებზე რეგენერაციისათვის, თუნდა მანამდე სანამ ის სიმპტომატური გახდება?


And it might be a little bit expensive at the time that we did it, but if it worked, we would truly be able to do something different.	ეს შეიძლება ცოტათი ძვირიც იყოს, როცა ამას დავიწყებთ მაგრამ თუ გაამართლებს, ეს ძალიან დიდი მიღწევა იქნება.


This video, I think, gets across the concept that I'm talking about quite dramatically.	ჩემი თვალსაზრისით, ეს ვიდეო ძალიან ეფექტურ წარმოდგენას გვიქმნის იმაზე თუ რას ვამბობ მე.


This is a newt re-growing its limb.	ეს არის ტრიტონი, ის თავიდან ზრდის მის კიდურს.


If a newt can do this kind of thing, why can't we?	თუ ეს შეუძლია ტრიტონს. რატომ არ შეგვიძლია ჩვენ?


I'll actually show you some more important features about limb regeneration in a moment.	სინამდვილეში მინდა დაგანახოთ უფრო მნიშვნელოვანი მომენტები კიდურების რეგენერაცია წამში.


But what we're talking about in regenerative medicine is doing this in every organ system of the body, for tissues and for organs themselves.	მაგრამ ის, რასაც ჩვენ ვამბობთ რეგენერაციულ მედიცინაში - არის იგივე სხეულის სისტემაში შემავალი ორგანოებისთვის, ქსოვილებისთვის და თვით ორგანოებისთვის.


So today's reality is that if we get sick, the message is we will treat your symptoms, and you need to adjust to a new way of life.	რა ხდება სინამდვილეში - თუ დავსნეულდით, ჩვენ უნდა ვუმკურნალოთ სიმპტომებს, და მივეჩვიოთ ცხოვრების ახალ პირობებს.


I would pose to you that tomorrow -- and when tomorrow is we could debate, but it's within the foreseeable future -- we will talk about regenerative rehabilitation.	მე გეტყვით თქვენ, რომ ხვალ -- როდის იქნება ხვალ ამაზე შეიძლება ვიდაოთ, მაგრამ უახლოეს მომავალში -- ჩვენ ვისაუბრებთ რეგენარაციულ რეაბილიტაციაზე.


There's a limb prosthetic up here, similar actually one on the soldier that's come back from Iraq.	ეს არის კიდურის პროთეზი, იმის მსგავსი, როგორიც ჯარისკაცს აქვს, რომელიც ერაყიდან დაბრუნდა...


There are 370 soldiers that have come back from Iraq that have lost limbs.	იქ არის 370 ჯარისკაცი, რომლებმაც ერაყში კიდურები დაკარგეს.


Imagine if instead of facing that, they could actually face the regeneration of that limb.	წარმოიდგინეთ, პროთეზის ნაცვლად მათ, რომ შეეძლოთ კიდურების რეგენერაცია.


It's a wild concept.	ეს გიჟური იდეაა.


I'll show you where we are at the moment in working towards that concept.	მე გაჩვენებთ, თუ სად ვართ ამ იდეაზე მუშაობის პროცესში.


But it's applicable, again, to every organ system.	ამის გამოყენება შეიძლება ორგანოების ნებისმიერი სისტემისათვის.


How can we do that?	როგორ შევძელბთ ამას?


The way to do that is to develop a conversation with the body.	ამის გაკეთება შეიძლება სხეულთან კომუნიკაციის დამყარებით.


We need to learn to speak the body's language.	ჩვენ უნდა ვისწავლოთ სხეულის ენაზე საუბარი.


And to switch on processes that we knew how to do when we were a fetus.	და ჩავრთოთ პროცესები, რომელთა ჩართვაც შეგვეძლო სანამ ებრიონები ვიყავით.


A mammalian fetus, if it loses a limb during the first trimester of pregnancy, will re-grow that limb.	ძუძუმწოვარის ემბრიონი, თუ დაკარგავს კიდურს ორსულობის პირველ ტრიმესტრში, თავიდან გამოიზრდის მას.


So our DNA has the capacity to do these kinds of wound-healing mechanisms.	ამგვარად, ჩვენს დნმ-ს აქვს ჭრილობების მკურნალობის მექანიზმი.


It's a natural process, but it is lost as we age.	ეს ბუნებრივი პროცესია, და ის ქრება, როცა ჩვენ ვიზრდებით.


In a child, before the age of about six months, if they lose their fingertip in an accident, they'll re-grow their fingertip.	ბავშვი, დაახლოებით 6 თვემდე, თუ შემთხვევით დაკარგავს თითის წვერს, მას ახალი თითის წვერი გამოეზრდება.


By the time they're five, they won't be able to do that anymore.	ხუთი წლის ბავშვს კი ეს უკვე არ შეუძლია.


So to engage in that conversation with the body, we need to speak the body's language.	იმისათვის, რომ დავიწყოთ სხეულთან დიალოგი უნდა ვისაუბროთ მის ენაზე.


And there are certain tools in our toolbox that allow us to do this today.	და ჩვენ გვაქვს ინსტრუმენტები, რომელიც ამის საშუალებას გვაძლევს უკვე დღეს.


I'm going to give you an example of three of these tools through which to converse with the body.	მე მოგიყვანთ სამი ასეთი ინსტრუმენტის მაგალითს, რომლის დახმარებითაც ჩვენ შეგვიძლია ვესაუბროთ სხეულს.


The first is cellular therapies.	პირველი - უჯრედული თერაპია.


Clearly, we heal ourselves in a natural process, using cells to do most of the work.	რა თქმა უნდა, ჩვენ ჩვენს თავს ბუნებრივად ვმკურნალობთ, და უმთავრესად უჯრედების საშუალებით.


Therefore, if we can find the right cells and implant them in the body, they may do the healing.	ამიტომაც, თუ ვიპოვით საჭირო უჯრედებს და მოვახდენთ მათ იმპლანტაციას სხეულში, მათ შეიძლება გვიმკურნალონ.


Secondly, we can use materials.	მეორე, ჩვენ შეგვიძლია მატერიალების გამოყენება.


We heard yesterday about the importance of new materials.	გუშინ ჩვენ გავიგეთ ახალი მატერიალების მნიშვნელობის შესახებ.


If we can invent materials, design materials, or extract materials from a natural environment, then we might be able to have those materials induce the body to heal itself.	ჩვენ რომ შეგვეძლოს მატერიალების გამოგონება, მატერიალების შემუშავება, ან ბუნებრივი გარემოდან მათი გამოცალკევება, მაშინ ჩვენ შევძლებდით ამ მატერიალებით დაგვერწმუნებინნა სხეული, რომ განეკურნა საკუთარი თავი.


And finally, we may be able to use smart devices that will offload the work of the body and allow it to heal.	და ბოლოს, ჩვენ შეგვეძლებოდა გამოგვეყენებინა ჭკვიანი მოწყობილობები რომლებიც განტვირთავენ სხეულს და მისცემენ განკურნების საშუალებას.


I'm going to show you an example of each of these, and I'm going to start with materials.	მე გაჩვენებთ ყოველი მაგალითის შესაბამის მაგალითს, და დავიწყებ მატერიალებით.


Steve Badylak -- who's at the University of Pittsburgh -- about a decade ago had a remarkable idea.	სტივ ბაიალკას - პიტსბურგის უნივერსიტეტიდან - დაახლოებით ათი წლის წინ ჰქონდა შესანიშნავი იდეა.


And that idea was that the small intestine of a pig, if you threw away all the cells, and if you did that in a way that allowed it to remain biologically active, may contain all of the necessary factors and signals that would signal the body to heal itself.	და ეს იდეა მდგომარეობდა იმაში, რომ ღორის წვრილი ნაწლავი, თუ გადავყრით ყველა უჯრედს, და თუ გავაკეთებთ ამას, როცა ის ბიოლოგიურად აქტიურია, შესაძლოა შეიცავს ყველა საჭირო ფაქტორასა და სიგნალს რომლებიც განკურნების სიგნალს მისცემენ სხეულს.


And he asked a very important question.	და მან დასვა მნიშვნელოვანი კითხვა.


He asked the question, if I take that material, which is a natural material that usually induces healing in the small intestine, and I place it somewhere else on a person's body, would it give a tissue-specific response, or would it make small intestine if I tried to make a new ear?	მან დასვა კითხვა, თუ ავიღებთ ასეთ მატერიალს, რომელიც არის ბუნებრივი მატერიალი, რომელიც ჩვეულებრივ იწვევს შეხორცებას წვრილ ნაწლავში, და მოვათავსოთ ის კიდე სადმე ადამიანის სხეულში, მოგვცემს თუ არა ქსოვილის სპეცოფიურ რეაქციას? თუ გამოგვივა პატარა კუჭი, როცა ვცდილობთ ახალი ყურის გამოზრდას?


I wouldn't be telling you this story if it weren't compelling.	მე არ მოგიყვებოდით ამ ისტორიას, რომ არ ყოფილიყო ის დამაჯერებელი.


The picture I'm about to show you is a compelling picture.	სურათი რომლის ჩვენებაც მინდა - (სიცილი)


(Laughter) However, for those of you that are even the slightest bit squeamish -- even though you may not like to admit it in front of your friends -- the lights are down. This is a good time to look at your feet, check your Blackberry, do anything other than look at the screen.	- დამაჯერებელი სურათი. თუცმა, იმათთვის ვინც ცოტათი მაინც მიდრეკილია პირღებინებისკენ - და მიუხედავად იმისა რომ არ გინდათ ამის აღიარება მეგობრებთან - შუქი ჩამქარალია. ყველაზე კარგი დროა დახედოთ თქვენს ფეხებს, შეამოწმოთ სმარტფონი, გააკეთოთ რამე რომ არ უყუროთ ეკრანს.


(Laughter) What I'm about to show you is a diabetic ulcer.	(სიცილი) რისი ჩვენებაც მინდა - ეს არის დიაბეტური წყლული.


And although -- it's good to laugh before we look at this.	და მუხედავად ამისა - უკეთესია გავიცინოთ მანამ სანამ ვნახავთ.


This is the reality of diabetes.	ეს დიაბეტის რეალობაა.


I think a lot of times we hear about diabetics, diabetic ulcers, we just don't connect the ulcer with the eventual treatment, which is amputation, if you can't heal it.	მე ვფიქრობ, როცა ჩვენ ხშირად გვესმის დიაბეტიანებზე, დიაბეტურ წყლულებზე, ჩვენ არ ვუკავშირებთ წყლულს შესაძლო მკურნალობას, ანუ ამპუტაცია, თუ შეუძლებელია განკურნება.


So I'm going to put the slide up now. It won't be up for long.	მე გაჩვენებთ სლაიდს.


This is a diabetic ulcer. It's tragic.	ცოტა ხნით. ეს არის დიაბეტური წყლული.


The treatment for this is amputation.	ეს საშინელებაა. მკურნალობა - ამპუტაცია.


This is an older lady. She has cancer of the liver as well as diabetes, and has decided to die with what' s left of her body intact.	ეს ხნიერი ქალია. მას ღვიძლის კიბო აქვს დიაბეტთან ერთად, და გადწყვიტა სიკვდილი იმით თუ რაც დარჩა მისი სხეულისგან ხელუხლებელი.


And this lady decided, after a year of attempted treatment of that ulcer, that she would try this new therapy that Steve invented.	და ამ ქალმა გადაწყვიტა, წყლულის ერთ წლიანი მკურნალობის მცდელობების შემდეგ, მოსინჯოს სტივის მიერ გამოგონილი ახალი მკურნალობა.


That's what the wound looked like 11 weeks later.	აი როგორ გამოიყურებოდა ის 11 კვირის შემდეგ.


That material contained only natural signals.	ეს მატერიალი შეგებოდა მხოლოდ ბუნებრივი სიგნალებისგან.


And that material induced the body to switch back on a healing response that it didn't have before.	და ამ მატერიალმა გააღვიძა სხეულის მკურნალობის რეაქცია რომელიც აქამდე არ იყო.


There's going to be a couple more distressing slides for those of you -- I'll let you know when you can look again.	იქნება კიდევ რამოდენიმე უფრო სამწუხარო სლაიდს მათთვის თქვენს შორის - გეტყვით როცა შეგიძლიათ შეხედოთ.


This is a horse. The horse is not in pain.	ეს არის ცხენი. ცხენს არ ტკივა.


If the horse was in pain, I wouldn't show you this slide.	ცხენისვის ეს რომ მტკივნეული ყოფილიყო, არ გაჩვენებდით ამ სლაიდს.


The horse just has another nostril that's developed because of a riding accident.	ამ ცხენს უბრალოდ აქვს კიდევ ერთი ნესტო, რომელიც გამოეზარდა, ჯირითის დროს მიღებული ტრავმის შემდეგ.


Just a few weeks after treatment -- in this case, taking that material, turning it into a gel, and packing that area, and then repeating the treatment a few times -- and the horse heals up.	მკურნალობიდან სულ რაღაც რამოდენიმე კვირის შემდეგ -- ამ შემთხვევაში, ამიღეთ ის მატერიალი და გადავაქციეთ ის ჟელედ, ამოვავსეთ ეს ადგილი და გავიმეორეთ მკურნალობა რამოდენიმეჯერ - და ცხენი გამოჯანმრთელდა.


And if you took an ultrasound of that area, it would look great.	და თუ გავაკეთებთ ამ ადგილის ექოსკოპიას, ყველაფერი რიგზე იქნება.


Here's a dolphin where the fin's been re-attached.	აქ არის დელფინი, რომელსაც მიამაგრეს ფარფლი.


There are now 400,000 patients around the world who have used that material to heal their wounds.	მიმდინარე დროისთვის 400 000 პაციენტი მთელს მსოფლიოში იყენებს ამ მატერიალს ჭრილობების შესახორცებლად.


Could you regenerate a limb?	შეიძლება თუ არა კიდურების რეგენერაცია?


DARPA just gave Steve 15 million dollars to lead an eight-institution project to begin the process of asking that question.	DARPA-მ გამოუყო სტივს 15 მილიონი დოლარი რომ განახორციელოს პროექტი, რითაც დაიყებს ამკითხვაზე პასუხის ძიებას.


And I'll show you the 15 million dollar picture.	და მე გაჩვნებთ სურათს რომელიც 15 მილიონი ღირს.


This is a 78 year-old man who's lost the end of his fingertip.	ეს 78 წლის ადამიანია, რომელმაც თითის წვერი დაკარგა.


Remember that I mentioned before the children who lose their fingertips.	გახსოვთ, ადრე გითხარით ბავშვების შესახებ, რომლებმაც თითის წვერები დაკარგეს.


After treatment that's what it looks like.	აი როგორ გამოიყურება ეს მკურნალობის შემდეგ.


This is happening today.	ეს დღესაც ხდება.


This is clinically relevant today.	ეს დღეს კლინიკურადაა დამტკიცებული.


There are materials that do this. Here are the heart patches.	არის მატერიალები, რომლებიც ამას აკეთებს. არის სკერებლები გულისთვის.


But could you go a little further?	მაგრამ შეიძლება თუ არა წავიდეთ უფრო წინ?


Could you, say, instead of using material, can I take some cells along with the material, and remove a damaged piece of tissue, put a bio-degradable material on there?	შეიძლება თუ არა, მატერიალების გამოყენების ნაცვლად გამოვიყენოთ რამოდენიმე უჯრედი მატერიალთან ერთად, და მოვაშოროთ ქსოვილის დაზიანებული ნაწილები, მოვათავსოთ ბიო-გამხრწნელი მატერიალი?


You can see here a little bit of heart muscle beating in a dish.	აქ ვხედავთ გულის კუნთის პატარა ნაჭერს ჭურჭელში.


This was done by Teruo Okano at Tokyo Women's Hospital.	ეს ტერუო ოკანომ გააკეთა ტოკიოს ქალთა საავადმყოფოში.


He can actually grow beating tissue in a dish.	მას ფაქტიურად შეუძლია ჭურჭელში გამოზარდოს მფეთქავი უჯრედები.


He chills the dish, it changes its properties and he peels it right out of the dish.	ის აციებს ჭურჭელს და ის იცვლის მის თვისებებს, რის შემდეგაც გადმოაქვს ის ჭურჭლიდან.


It's the coolest stuff.	ეს ძალიან მაგარია.


Now I'm going to show you cell-based regeneration.	ახლა მინდა გაჩვენოთ უჯრედზე-დაფუძნებული რეგენერაცია.


And what I'm going to show you here is stem cells being removed from the hip of a patient.	და რაც მინდა გაჩვენოთ ეს არის ღეროვანი უჯრედები, რომლებიც პაციენტის ბარძაყიდანაა ამოღებული.


Again, if you're squeamish, you don't want to watch.	ისევ, თუ თქვენ სუსტად გრძნობთ თავს, არ უყუროთ.


But this one's kind of cool.	მაგრამ ეს ძალიან მაგარია.


So this is a bypass operation, just like what Al Gore had, with a difference.	ეს არის შუნტირების ოპერაცია, იმის მსგავსი როგორც ალ გორს ჰქონდა, ცოტა განსხვავებით.


In this case, at the end of the bypass operation, you're going to see the stem cells from the patient that were removed at the beginning of the procedure being injected directly into the heart of the patient.	ამ შემთხვევაში, შუნტირების ოპერაციის ბოლოში, თქვენ ნახავთ პაციენტის ღეროვან უჯრედებს რომლებიც ოპერაციის დასაწყისში იქნა ამოღებული მოთავსდება პირდაპირ პაციენტის გულში.


And I'm standing up here because at one point I'm going to show you just how early this technology is.	და მე აქ ვდგავარ იმიტომ, რომ გაჩვენოთ თუ რამდენად ნაადრევია ეს ტექნოლოგია ჯერ.


Here go the stem cells, right into the beating heart of the patient.	აი ღეროვანი უჯრედები, პირდაპირ პაციენტის მფეთქავ გულში.


And if you look really carefully, it's going to be right around this point you'll actually see a back-flush.	და თუ ყურადღებით დააკვირდებით, ის უნდა მოთავსდეს ამ წერტილის გარშემო თქვენ ხედავთ უკუ-დინებას.


You see the cells coming back out.	თქვენ ხედავთ ღეროვან უჯრედებს რომლებიც უკან ბრუნდება.


We need all sorts of new technology, new devices, to get the cells to the right place at the right time.	ჩვენ გვჭირდება უახლესი ტექნოლოგიები, ახალი მოწყობილობები, რომ მოვათავსოთ უჯრედები საჭირო ადგილას საჭირო დროს.


Just a little bit of data, a tiny bit of data.	სულ ცოტა ინფორმაცია, ინფორმაციის მცირე ნაწილი.


This was a randomized trial.	ეს შემთხვევითი ექსპერიმენტი იყო.


At this time this was an N of 20. Now there's an N of about 100.	მაშინ ასეთი იყო 20-დან ერთი. ახლა დაახლოებით 100 დან ერთი.


Basically, if you take an extremely sick patient and you give them a bypass, they get a little bit better.	ჩვეულებრივ, თუ ავიღებთ ექსტრემალურად ავადმყოფ პაციენტს და გავუკეთებთ შუნტირებას, ისინი ცოტათი უკეთესად იგრძნობენ თავს.


If you give them stem cells as well as their bypass, for these particular patients, they became asymptomatic.	თუ გამოვიყენებთ ღეროვან უჯრედებს შუნტირებასთან ერთად, ამ კონკრეტულ პაციენტებს სიმპტომები არ გამოუჩნდება.


These are now two years out.	ეს 2 წლის წინ იყო.


The coolest thing would be is if you could diagnose the disease early, and prevent the onset of the disease to a bad state.	უკეთესი იქნებოდა, რომ შესაძლებელი იყოს ამ ავადმყოფობების ადრეული დიაგნოსტიკა, და მოვახერხოთ ვიწინასწარმეტყველოთ ავადმყოფობები გართულებებით.


This is the same procedure, but now done minimally invasively, with only three holes in the body where they're taking the heart and simply injecting stem cells through a laparoscopic procedure.	ეს ისეთივე პროცედურაა, მაგრამ უკვე მინიმალური ქირურგიული ჩარევით, სულ რაღაც 3 ჭრილობა სხეულზე, ვპოულობთ გულს და ვნერგავთ ღეროვან უჯრედებს.


There go the cells.	აი უჯრედები.


We don't have time to go into all of those details, but basically, that works too.	ჩვენ არ გვაქვს დრო შევეხოთ უფრო მეტ დეტალებს, თუმცა ესეც უკვე მუშაობს.


You can take patients who are less sick, and bring them back to an almost asymptomatic state through that kind of therapy.	შეიძლება ავიღოთ ნაკლებად დაავადებული პაციენტი და დავაბრუნოთ ის ფაქტიურად უსიმპტომო მდგომარეობაში ამისთანა მკურნალობით.


Here's another example of stem-cell therapy that isn't quite clinical yet, but I think very soon will be.	აი კიდევ ერთი მაგალითი, როცა ვკურნავთ ღეროვანი უჯრედებით, მეთოდი ბოლომდე არ დახვეწილა ჯერ მაგრამ მალე იქნება.


This is the work of Kacey Marra from Pittsburgh, along with a number of colleagues around the world.	ეს არის კეისი მარას ნამუშევარი პიტსბურგიდან, კოლეგების ჯგუფთან ერთად მთელი მსოფლიოდან.


They've decided that liposuction fluid, which -- in the United States, we have a lot of liposuction fluid.	მათ გადაწყვიტეს, რომ ლიპოსაქციის შემდეგ დარჩენილი სითხე, აქ ა.შ.შ.-ში ხშირად იკეთებენ ლიპოსაქციას.


(Laughter) It's a great source of stem cells.	(სიცილი) ეს არის ღეროვანი უკრედების კარგი წყარო.


Stem cells are packed in that liposuction fluid.	ისინი ძალიან ბევრია ამ სითხეში.


So you could go in, you could get your tummy-tuck.	ასე რომ შეგიძლიათ მოხვიდეთ და შეითხელოთ მუცელი.


Out comes the liposuction fluid, and in this case, the stem cells are isolated and turned into neurons.	მიირება სითხე, ამ შემთხვევაში ღეროვანი უჯრედები იზოლირებულია და გადაქვცეულია ნეირონებად.


All done in the lab.	ყველაფერი ლაბორატორიაში კეთდება.


And I think fairly soon, you will see patients being treated with their own fat-derived, or adipose-derived, stem cells.	და მე ვფიქრობ, ძალიან მალე ჩვენ ვნახავთ პაციენტების განკურნებას მათივე ღეროვანი უჯრედებით, რომელიც მიიღეა მათივე ცხიმიდან ან ლიპოციტებიდან.


I talked before about the use of devices to dramatically change the way we treat disease.	მე უკვე ვამბობდი, რომ მოწყობილობების გამოყენება შეძლებს საგრძნობლად შეცვალოს პაციენტების მკურნალობის პროცესი


Here's just one example before I close up.	და კიდევ ერთი მაგალითი, მანამ სანამ დავასრულებ.


This is equally tragic.	ეს ისევე ტრაგიკულია.


We have a very abiding and heartbreaking partnership with our colleagues at the Institute for Surgical Research in the US Army, who have to treat the now 11,000 kids that have come back from Iraq.	ჩვენ ძალიან მყარი და იმედის გამაცრუებელი თანამშრომლობა გვაქვს ჩვენს კოლეგებთან ა.შ.შ-ს სამხედრო საჰაერო ძალების ქირურგიული კვლევების ინსტიტუტიდან. რომლებსაცუწევთ 11 000 ერაყიდან დაბრუნებული ჯარისკაცების მკურნალობა.


Many of those patients are very severely burned.	ბევრ მათგანს აქვს ძალიან მძიმე დამწვრობები.


And if there's anything that's been learned about burn, it's that we don't know how to treat it.	და თუ არის ის-რაც ჩვენ გავიგედ დამწვრობებზე, ეს არის ის, რომ ჩვენ არ ვიცით მათი მკურნალობა.


Everything that is done to treat burn -- basically we do a sodding approach.	ის რაც გაკეთდა დამწვრობის მკურნალობისთვის - უმთავრესად ჩვენ ვიყენებთ გადანერგვას


We make something over here, and then we transplant it onto the site of the wound, and we try and get the two to take.	ჯერ ჩვენ ვამზადებთ რაღაცას აქ და მერე ვნერგავთ დაზიანებულ ადგილზე და მერე ჩვენ ვცდილობთ მეორედ და მესამედ.


In this case here, a new, wearable bio-reactor has been designed -- it should be tested clinically later this year at ISR -- by Joerg Gerlach in Pittsburgh.	ამ შემთხვევისთვის, არის შექმნილი ახალი ბიო-რეაქტორი -- ის კლინიკურად უნდა შემოწმდეს გვიან ამ წელს ISR-ში -- იორგ ჰერლახის მიერ პიტსბურგიდან.


And that bio-reactor will lay down in the wound bed.	და ეს ბიო-რეაქტორი თავსდება დამწვრობის ზედაპირზე.


The gun that you see there sprays cells.	პოსტოლეტიდან, რომესაც ხედავთ, ასხურებენ უჯრედებს.


That's going to spray cells over that area.	ის ასხურებს უჯრედებს ზედაპირზე.


The reactor will serve to fertilize the environment, deliver other things as well at the same time, and therefore we will seed that lawn, as opposed to try the sodding approach.	რეაქტორი იმუშავებს როგორც გარემოს გამაფხვიერებელი, და ამასთანავე შეასრულებს სხვა ფუქციებსაც, ასე და ამგვარად ჩვენ ვთესავთ ამ ნიადაგში იმის მაგივრად რომ გადმოვნერგოთ.


It's a completely different way of doing it.	ეს სრულიად განსხვავებული მეთოდია.


So my 18 minutes is up.	აი ჩემი 18 წუთიც უახლოვდება დასასრულს.


So let me finish up with some good news, and maybe a little bit of bad news.	ნება მომეცით დავასრულო კარგი სიახლეებით, და შესაძლოა ცოტა ცუდითაც.


The good news is that this is happening today.	კარგი სიახლე - ეს ის არის რაც ხდება დღეს.


It's very powerful work.	ეს მნიშვნელოვანი საქმეა.


Clearly the images kind of get that across.	გამოსახულებები, გარკვეულ წილად ნათელ წარმოდგენას ქმნიან ამაზე.


It's incredibly difficult because it's highly inter-disciplinary.	ეს ძალიან ძნელია დისციპლინათაშორისი განსხვავებების მაღალი დონის გამო.


Almost every field of science engineering and clinical practice is involved in trying to get this to happen.	ცოდნის თითქმის ყველა სფერო და კლინიკური პრაქტიკები ამოქმედდა ამის რეალიზაციისთვის.


A number of governments, and a number of regions, have recognized that this is a new way to treat disease.	ზოგიერთი მთავრობა და რეგიონების ჯგუფი აღიარებს, რომ ეს არის ავადმყოფობების მკურნალობის ახალი მეთოდი.


The Japanese government were perhaps the first, when they decided to invest first 3 billion, later another 2 billion in this field.	იაპონიის მთავრობა პირველი იყო ამაში, როცა მათ 3 მილიარდის ინვესტიცია ჩადეს, და მოგიანებით კიდევ 2 მილიარდი დაამატეს.


It's no coincidence.	ეს დამთხვევა არ არის.


Japan is the oldest country on earth in terms of its average age.	იაპონია - ყველაზე მოხუცი ქვეყანაა მსოფლიოში თუ საშუალო ასაკის თვალსაზრისით შევხედავთ.


They need this to work or their health system dies.	მათ ეს სჭირდებათ, თუ არა და მათი ჯანდაცვის სისტემა მოკვდება.


So they're putting a lot of strategic investment focused in this area.	ამიტომაც ისინი აკეთებენ დიდ კაპიტალდაბანდებებს ამ სფეროში.


The European Union, same thing.	ევროკავშირში - იგივეა.


China, the same thing.	ჩინეთში - იგივე.


China just launched a national tissue-engineering center.	ჩინეთმა ახლახან აამოქმედა ქსოვილების გამოკვლევის ეროვნული ცენტრი.


The first year budget was 250 million US dollars.	ბიუჯერი პირველ წელს იყო 250 მილიონი დოლარი.


In the United States we've had a somewhat different approach.	ა.შ.შ.-ში ჩვენ რაღაც სხვანაირი მიდგომა გვაქვს.


(Laughter) Oh, for Al Gore to come and be in the real world as president.	ჩვენ - (სიცილი) მართლა ელ გორი უნდა გახდეს ამერიკის პრეზიდენტი


We've had a different approach.	ჩვენ სხვა მიდგომა გვაქვს.


And the approach has basically been to just sort of fund things as they come along.	და მიდგომა უმთავრესად მდგომარეობს პროექტის ჩვეულებრივ მხარდაჭერაში ჩამოყალიბების დროს.


But there's been no strategic investment to bring all of the necessary things to bear and focus them in a careful way.	მაგრამ არ ყოფილა გრძელვადიანი ინვესტიციები, რომ შეგვექმნა ყველაფერი აუცილებელი და მიგვემართა საჭირო მხარეს.


And I'm going to finish up with a quote, maybe a little cheap shot, at the director of the NIH, who's a very charming man.	მე მინდა დავასრულო ციტატით, რომელმაც შეიძლება მტკივნეულად მოხვდეს ჯანმრთელობის ნაციონალური ინსტიტუტის დირექტორს, შესანიშნავ ადამიანს.


Myself and Jay Vacanti from Harvard went to visit with him and a number of his directors of his institute just a few months ago, to try and convince him that it was time to take just a little piece of that 27.5 billion dollars that he's going to get next year and focus it, in a strategic way, to make sure we can accelerate the pace at which these things get to patients.	მე და ჯეი ვაკანტი ჰარვარდიდან მივედით მასთა და კიდე მისი ინსტიტუტის რამდენიმე დირექტორთან ვიზიტით რამდენიმე თვის წინ. და ვცადეთ დაგვერწმუნებინა ის იმაში, რომ აეღოთ პატარა ნაწილი 27.5 მილიარდიდან, რომელსაც მიიღებს შემდეგ წელს და მიემართა ის სტრატეგიულად, რომ დავრწმუნებულიყავით, რომ შეგვიძლია დავაჩქაროთ პროცესი, რომ ეს ტექნოლოგია უფრო სწაფათ მივიდეს პაციენტამდე.


And at the end of a very testy meeting, what the NIH director said was, "Your vision is larger than our appetite."	და ამ ძალიან გამაღიზიანებელი ვიზიტის ბოლოს, ინსტიტუტის დირექტორმა თქვა: "თქვენი ხედვა უფრო მეტია ვიდა ჩვენი მადა"


I'd like to close by saying that no one's going to change our vision, but together we can change his appetite.	და მე დავასრულებ იმით, რომ არც ერთი ჩვენგანი არ ვაპირებთ შევიცვალოთ ხედვა, მაგრამ ერთად ჩვენ შეგვიძლია შევცვალოთ მისი მადა.


Thank you.	გმადლობთ.


A few months ago the Nobel Prize in physics was awarded to two teams of astronomers for a discovery that has been hailed as one of the most important astronomical observations ever.	რამდენიმე თვის წინ ნობელის პრემიით ფიზიკაში დაჯილდოვდა ასტრონომთა ორი ჯგუფი აღმოჩენისთვის რომელიც აღიარებულ იქნა როგორც ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ასტრონომიული ობსერვაცია ოდესმე.


And today, after briefly describing what they found, I'm going to tell you about a highly controversial framework for explaining their discovery, namely the possibility that way beyond the Earth, the Milky Way and other distant galaxies, we may find that our universe is not the only universe, but is instead part of a vast complex of universes that we call the multiverse.	და დღეს, მას შემდეგ რაც სიამაყით აღწერილ იქნა რა აღმოაჩინეს მათ, მე ვაპირებ მოგიყვეთ, საკმაოდ საკამათო საკითხის შესახებ ამ აღმოჩენის ასახსნელად, უფრო ზუსტად შესაძლებლობებზე რომ ძალიან შორს დედამიწიდან "რძიანი გზიდან" შორეული გალაქტიკებისკენ, ჩვენ შესაძლოა აღმოვაჩნოთ, რომ ჩვენი სამყარო, არ არის ერთადერთი არამედ ნაწილი, უკიდეგანო, კომპლექსური სამყაროსი, რომელსაც ვეძახით მულტი სამყაროს.


Now the idea of a multiverse is a strange one.	მულტი სამყაროს იდეა უცნაურია.


I mean, most of us were raised to believe that the word "universe" means everything.	ვგულისხმობ, თითქმის ყოველი ჩვენგანი გაიზარდა რწმენით, რომ სიტყვა "სამყარო" ნიშნავს ყველაფერს.


And I say most of us with forethought, as my four-year-old daughter has heard me speak of these ideas since she was born.	მე ვამბობ, უმეტესობა ჩვენგანს, თუმცა, ჩემ ოთხი წლის ქალიშვილს, დაბადებიდან ესმოდა ჩემი საუბარი ამ იდეებზე.


And last year I was holding her and I said, "Sophia, I love you more than anything in the universe."	შარშან მე ის მეჭირა და ვუთხარი, "სოფია, სამყაროში ყველაზე მეტად მიყვარხარ."


And she turned to me and said, "Daddy, universe or multiverse?"	ის მომიბრუნდა და მითხრა: "მამიკო. სამყაროში თუ მულტი სამყაროში?"


(Laughter) But barring such an anomalous upbringing, it is strange to imagine other realms separate from ours, most with fundamentally different features, that would rightly be called universes of their own.	(სიცილი) მაგრამ ამ ანომალური აღზრდის გარდა უცნაურია, წარმოიდგინო სხვა, ჩვენგან გამოყოფილი სამფლეობელოები, უმეტესად ფუნდამენტურად განსხვავებული მახასიათებლებით მათ სამართლიანად უნდა ვუწოდოთ, დამოუკიდებელი სამყაროები


And yet, speculative though the idea surely is, I aim to convince you that there's reason for taking it seriously, as it just might be right.	და კიდევ, სპეკულაციური, იდეა უთუოდ არის, განზრახული მაქვს დაგარწმუნოთ რომ არსებობს მიზეზი იმისა რათა სერიოზულად მივიღოთ, რომ ეს ყველაფერი უნდა იყოს მართალი.


I'm going to tell the story of the multiverse in three parts.	სამ ნაწილად მოგითხრობთ, მულტი სამყაროს შესახებ.


In part one, I'm going to describe those Nobel Prize-winning results and to highlight a profound mystery which those results revealed.	ერთ ნაწილში, აგიღწერთ ნობელის პრემიის მოგების შედეგებზე და მთავარ სიღრმისეულ მისტერიაზე რომელიც ამ შედეგებმა გამოავლინა.


In part two, I'll offer a solution to that mystery.	მეორე ნაწილში, მე წამოვაყენებ ამ მისტერიის გადაწყვეტას.


It's based on an approach called string theory, and that's where the idea of the multiverse will come into the story.	ის დაფუძნებულია სიმების თეორიის მიღწევაზე, და აქ არის მულტი სამყაროს იდეა რომელიც ჩაერთვება ამბავში.


Finally, in part three, I'm going to describe a cosmological theory called inflation, which will pull all the pieces of the story together.	ბოლოს მესამე ნაწილში, აღვწერ კოსმოლოგიურ თეორიას რომელსაც ინფლაცია ეწოდება, რომელიც ისტორიის ყველა ნაწილს შეაერთებს,


Okay, part one starts back in 1929 when the great astronomer Edwin Hubble realized that the distant galaxies were all rushing away from us, establishing that space itself is stretching, it's expanding.	კარგი, პირველი ნაწილი იწყება 1929 წელს. როდესაც დიდ ასტრონომმა ედვინ ჰაბლმა გააცნობიერა რომ შორეული გალაქტიკები გვშორდებოდნენ ჩვენ, აქედან დაფუძნდა რომ თავად სივრცე იჭიმება, ის ფართოვდება.


Now this was revolutionary.	ეს რევოლუციური იყო,


The prevailing wisdom was that on the largest of scales the universe was static.	გაბატონებული მახვილგონივრული აზრით, უდიდეს მასშტაბებზე სამყარო იყო სტატიკური.


But even so, there was one thing that everyone was certain of: The expansion must be slowing down.	მაგრამ მაინც, არსებობდა ერთი რამ, რომელშიც ყველა დარწმუული იყო: გაფართოება უნდა შენელებულიყო.


That, much as the gravitational pull of the Earth slows the ascent of an apple tossed upward, the gravitational pull of each galaxy on every other must be slowing the expansion of space.	ისე როგორც, დედამიწის გრავიტაციული მიზიდულობა ანელებს ვაშლის მოძრაობას ზემოთ, ყოველი გალაქტიკის გრავიტაციულმა მიზიდულობამ, ერთმანეთის მიმართ უნდა შეანელოს სივრცის გაფართოება.


Now let's fast-forward to the 1990s when those two teams of astronomers I mentioned at the outset were inspired by this reasoning to measure the rate at which the expansion has been slowing.	ახლა მოდით გადმოვხტეთ 1990-იანებში როდესაც ასტრონომთა ამ ორმა ჯგუფმა როგორც თავიდან ვახსენე შთაგონებული იყვნენ ამ მიზეზით რათა გაეზომათ კოეფიციენტი რომლითაც გაფართოება უნდა შენელებულიყო.


And they did this by painstaking observations of numerous distant galaxies, allowing them to chart how the expansion rate has changed over time.	და მათ გააკეთეს ეს გულმოდგინე დაკვირვებებით მრავალრიცხვოვან შორეულ გალაქტიკებზე, იმის აღნიშვნით თუ როგორ იცვლებოდა დროის განმავლობაში გაფართოების კოეფიციენტი.


Here's the surprise: They found that the expansion is not slowing down.	აქ აღმოჩნდა მოულოდნელობა: მათ აღმოაჩინეს რომ გაფართოება კი არ ნელდება.


Instead they found that it's speeding up, going faster and faster.	არამედ, მათი აღმოჩენა იყო, რომ ის ჩქარდება, ფართოვდება უფრო სწრაფად და სწრაფად.


That's like tossing an apple upward and it goes up faster and faster.	ეს არის როგორც ვაშლის სწრაფვა ზემოთ და ის მიიწევს უფრო სწრაფად და სწრაფად.


Now if you saw an apple do that, you'd want to know why.	ახლა თუ დაინახეთ რომ ვაშლმა ეს გააკეთა, თქვენ გინდათ იცოდეთ რატომ.


What's pushing on it?	რა უბიძგებს მას?


Similarly, the astronomers' results are surely well-deserving of the Nobel Prize, but they raised an analogous question.	ამგვარად, ასტრონომების მიღებული შედეგები უეჭველად ღირსია, ნობელის პრემიის. მაგრამ მათ დაებადათ ანალოგიური კითხვა.


What force is driving all galaxies to rush away from every other at an ever-quickening speed?	რა ძალა უბიძგებს ყველა გალაქტიკას გაიფანტნონ ერთმანეთსგან აჩქარებულად?


Well the most promising answer comes from an old idea of Einstein's.	ყველაზე იმედის მომცემი პასუხი აინშტაინის ძველი იდეიდან მოდის.


You see, we are all used to gravity being a force that does one thing, pulls objects together.	ხედავთ, ჩვენ ყველა ვიყენებთ გრავიტაციას როგორც ძალას, რომელიც ერთ რამეს აკეთებს ობიექტებს კრავს ერთად,


But in Einstein's theory of gravity, his general theory of relativity, gravity can also push things apart.	მაგრამ აინშტაინის გრავიტაციის თეორიაში, მის ფარდობითობის ზოგად თეორიაში, გრავიტაციას ასევე შეუძლია ობიექტების განზიდვა,


How? Well according to Einstein's math, if space is uniformly filled with an invisible energy, sort of like a uniform, invisible mist, then the gravity generated by that mist would be repulsive, repulsive gravity, which is just what we need to explain the observations.	როგორ? აინშტაინის მათემატიკის მიხედვით, თუ სივრცე ერთგვაროვნად სავსეა შეუმჩნეველი ენერგიით, როგორც ერთგვაროვანი, შეუმჩნეველი ნისლი, ეს ნისლი წარმოქმნის გრავიტაციას რომელიც იქნება უკუგდებითი, გრავიტაციული განზიდვა ზუსტად ის რაც გვჭირდება რათა ამოვხსნათ ეს დაკვირვებები.


Because the repulsive gravity of an invisible energy in space -- we now call it dark energy, but I've made it smokey white here so you can see it -- its repulsive gravity would cause each galaxy to push against every other, driving expansion to speed up, not slow down.	რადგანაც გრავიტაციული განზიდვა იქნება შეუმჩნეველი სივრცის ენერგიისგან -- მას ვუწოდებთ ბნელ ენერგიას, მაგრამ მე ის თეთრ კვამლად წარმოვადგინე, რათა დაინახოთ -- ეს არის განმზიდავი გრავიტაცია რომელიც არის ყოველი გალაქტიკის ბიძგის მიზეზი, რომელიც გაფართოების აჩქარებას იწვევს. და არა შენელებას,


And this explanation represents great progress.	და ეს ამოხსნა დიდ პროგრესს წარმოადგენს.


But I promised you a mystery here in part one.	თუმცა მე მისტერიას დაგპირდით აქ პირველ ნაწილში.


Here it is.	აგერ ისიც.


When the astronomers worked out how much of this dark energy must be infusing space to account for the cosmic speed up, look at what they found.	როდესაც ასტრონომებმა გააცნობიერეს თუ რამდენად უნდა იყოს ბნელი ენერგია შერეული სივრცეს რათა გამოიწვიოს კოსმოსური აჩქარება, ნახეთ რა აღმოაჩინეს მათ,


This number is small.	რიცხვი პატარაა.


Expressed in the relevant unit, it is spectacularly small.	გამოხატულია მართებულ ერთეულში, ის შთამბეჭდავად პატარაა.


And the mystery is to explain this peculiar number.	მისტერია კი ამ კონკრეტული რიცხვის ახსნაში მდგომარეობს,


We want this number to emerge from the laws of physics, but so far no one has found a way to do that.	ჩვენ გვინდა რომ ეს რიცხვი გამოვლინდეს ფიზიკის კანონებში, მაგრამ ჯერ ვერავინ იპოვნა გზა ამის გასაკეთებლად.


Now you might wonder, should you care?	თქვენ შეიძლება გაგიკვირდეთ, რა განაღვლებს?


Maybe explaining this number is just a technical issue, a technical detail of interest to experts, but of no relevance to anybody else.	შეიძლება ამ რიცხვის ამოხსნა მხოლოდ ტექნიკური გამოსავალშია ტექნიკურ დეტალებში. რომელიც სპეცილისტების ინტერესშია, მაგრამ არა რელავენტური ნებისმიერისთვის.


Well it surely is a technical detail, but some details really matter.	რათქმაუნდა ეს ტექნიკური დეტალია, მაგრამ ზოგიერთი დეტალი მართლა ღირებულია,


Some details provide windows into uncharted realms of reality, and this peculiar number may be doing just that, as the only approach that's so far made headway to explain it invokes the possibility of other universes -- an idea that naturally emerges from string theory, which takes me to part two: string theory.	ზოგიერთი დეტალი წარმოადგენს ფანჯრებს რეალობის აღუწერელ სამფლობელოებში. და ეს კონკრეტული რიცხვი შეიძლება ზუსტად ისაა. როგორც ერთადერთი მიღწევა, რომელიც გაკეთდა მისი რეალურად ახსნსთვის ის ითხოვს სხვა სამყაროების არსებობის შესაძლებლობას -- იდეა რომელიც ბუნებრივად წარმოჩინდება სიმების თეორიიდან, აქედან გადავივარ მეორე ნაწილზე: სიმების თეორია,


So hold the mystery of the dark energy in the back of your mind as I now go on to tell you three key things about string theory.	მოკლედ მისტერია რომელსაც ბნელი ენერგია მოიცავს უკან თქვენ გონებაში ახლა რასაც ვაპირებ გითხრათ, არის სამი გასაღები სიმების თეორიაზე,


First off, what is it?	პირველი, რა არის ეს?


Well it's an approach to realize Einstein's dream of a unified theory of physics, a single overarching framework that would be able to describe all the forces at work in the universe.	ეს არის აინშტაინის ოცნების რეალიზებასთან მიახლოება ფიზიკის გამაერთიანებელ თეორიასთან, ერთი ყველაფრის მომცველი სტრუქტურა რომელიც შეძლებს აღწეროს ყველა ძალა რომლითაც მოქმედებს სამყარო.


And the central idea of string theory is quite straightforward.	სიმების თეორიის ცენტრალური იდეა სავსებით პირდაპირია.


It says that if you examine any piece of matter ever more finely, at first you'll find molecules and then you'll find atoms and subatomic particles.	ის ამბობს თუ კარგად გამოიკვლევთ მატერიის ნებისმიერ ნაწილს, ჯერ აღმოაჩენთ მოლეკულებს შემდეგ ატომებს და სუბატომურ ნაწილაკებს.


But the theory says that if you could probe smaller, much smaller than we can with existing technology, you'd find something else inside these particles -- a little tiny vibrating filament of energy, a little tiny vibrating string.	მაგრამ თეორია ამბობს, თუ შეისწავლი უფრო მცირე მასშტაბზე, ბევრად მცირეზე, ვიდრე შეუძლია ჩვენ არსებულ ტექნოლოგიას, აღმოაჩენთ რაღაცას ამ ნაწილაკებში -- პატარა, ციცქნა ვიბრირებად ენერგიის ძაფებს, პატარა, ვიბრირებად სიმებს.


And just like the strings on a violin, they can vibrate in different patterns producing different musical notes.	და როგორც სიმებს ვიოლინოზე, შეუძლია განსხვავებული სიხშირის ვიბრაცია რომელიც წარმოქმნის განსხვავებულ მუსიკალურ ნოტებს


These little fundamental strings, when they vibrate in different patterns, they produce different kinds of particles -- so electrons, quarks, neutrinos, photons, all other particles would be united into a single framework, as they would all arise from vibrating strings.	ამ პატარა ფუნდამენტური სიმების, სხვადასხვა სიხშირის ვიბრაცია, წარმოქმნის სხვადასხვა სახის ნაწილაკებს -- ელექტრონები კვარკები, ნეიტრონები, პროტონები, ყველა დანარჩენი ნაწილაკები იქნებიან გაერთიანებული, ერთადერთ სტრუქტურაში, რადგან ისინი ყველა წარმოიქმნებიან ვიბრირებადი სიმებისგან.


It's a compelling picture, a kind of cosmic symphony, where all the richness that we see in the world around us emerges from the music that these little, tiny strings can play.	დამაჯერებელი სურათია, ეს კოსმოსური სიმფონიის მაგვარია, სადაც ყველა სიმდიდრე რომელსაც ვხედავთ, სამყაროში ჩვენს ირგვლივ მომდინარეობს მუსიკიდან რომელსაც ეს პატარა, უმცირესი სიმები უკრავენ.


But there's a cost to this elegant unification, because years of research have shown that the math of string theory doesn't quite work.	მაგრამ აქ არის ნაკლი ამ ელეგანტური გაერთიანებისა, რადგანაც წლობით კვლევებმა აჩვენა, რომ სიმების თეორის მათემატიკა საკმარისად კარგად არ მუშაობს.


It has internal inconsistencies, unless we allow for something wholly unfamiliar -- extra dimensions of space.	მას შიდა შეუსაბამობები აქვს, სანამ ჩვენ არ დავუშვებთ რაღაც მთლიანად უჩვეულოს სივრცის დამატებით განზომილებებს.


That is, we all know about the usual three dimensions of space.	ეს არის ის რაც ჩვენ ყველამ ვიცით, ჩვეულებვრივი, სივრცის სამი განზომილება.


And you can think about those as height, width and depth.	თქვენ შეგიძლიათ მათი გააზრება როგორც სიმაღლე, სიგანე და სიღრმე.


But string theory says that, on fantastically small scales, there are additional dimensions crumpled to a tiny size so small that we have not detected them.	მაგრამ სიმების თეორია ამბობს, რომ ფანტასტიკურად პატარა მასშტაბებზე, არსებობს დამატებითი განზომილებები ჩახვეული პატარა ზომებში, იმდენად პატარა რომ ჩვენ ვერ ვაფიქსირებთ მათ.


But even though the dimensions are hidden, they would have an impact on things that we can observe because the shape of the extra dimensions constrains how the strings can vibrate.	თუმცა მაშინაც კი თუ შეუმჩნეველია ისინი, მათ უნდა ქონდეთ გავლენა იმ საგნებზე რომლებზეც შეგვიძლია დაკვირვება რადგანაც ექსტრა განზომილებების ფორმა განსაზღვრავს, თუ როგორ შეუძლიათ სიმებს ვიბრაცია.


And in string theory, vibration determines everything.	და სიმების თეორიაში, ვიბრაცია განსაზღვრავს ყველაფერს.


So particle masses, the strengths of forces, and most importantly, the amount of dark energy would be determined by the shape of the extra dimensions.	ნაწილაკების მასა, ძალების სიძლიერე, და ყველაზე მნიშვნელოვანი, ბნელი ენერგიის რაოდენობა შეიძლება განისაზღვროს ექსტრა განზომილებების ზომით.


So if we knew the shape of the extra dimensions, we should be able to calculate these features, calculate the amount of dark energy.	ასე რომ თუ გვეცოდინებოდა ექსტრა განზომილებების ფორმა, შეგვეძლებოდა გამოგვეთვალა ეს მახასიათებლები, გამოგვეთვალა ბნელი ენერგიის რაოდენობა,


The challenge is we don't know the shape of the extra dimensions.	გამოწვევა რომელიც არ ვიცით არის ექსტრა განზომილებების ფორმა,


All we have is a list of candidate shapes allowed by the math.	ყველაფერი რაც გაგვაჩნია არის კანდიდატი ფორმების სია მათემატიკით დაშვებული.


Now when these ideas were first developed, there were only about five different candidate shapes, so you can imagine analyzing them one-by-one to determine if any yield the physical features we observe.	როდესაც ეს იდეები თავდაპირველად ჩამოყალიბდნენ, არსებობდა მხოლოდ ხუთი განსხვავებული კანდიდატი შეგიძლიათ წარმოიდგინოთ მათი ანალიზი თითო თითოდ რათა განისაზღვროს მათი სარგებლიანობა ფიზიკურ მახასიათებლებს, რომლებსაც ვაკვირდებით.


But over time the list grew as researchers found other candidate shapes.	მაგრამ დროის განმავლობაში სია გაიზარდა მკვლევარებმა აღმოაჩინეს სხვა კანდიდატური ფორმები.


From five, the number grew into the hundreds and then the thousands -- A large, but still manageable, collection to analyze, since after all, graduate students need something to do.	ხუთიდან, რიცხვი გაიზარდა ასეულებამდე და შემდეგ ათასებამდე -- დიდი, მაგრამ ჯერ კიდევ მართვადი, კოლექცია რომელის ანალიზია საჭირო მას შემდეგ ხარისხის მქონე სტუდენტებს სჭირდებათ რაიმეს კეთება.


But then the list continued to grow into the millions and the billions, until today.	მაგრამ სიამ გააგრძელა ზრდა მილიონამდე და მილიარდამე დღესდღეობით.


The list of candidate shapes has soared to about 10 to the 500.	კანდიდატური ფორმების სიამ მოიმატა 10-დან 500-მდე


So, what to do?	მოკლედ რა უნდა გააკეთო?


Well some researchers lost heart, concluding that was so many candidate shapes for the extra dimensions, each giving rise to different physical features, string theory would never make definitive, testable predictions.	ზოგიერთმა მკვლევარმა გული აიცრუა, ექსტრა განზომილებების ამდენი კანდიდატური ფორმის გამო ყოველი მათგანი ნიშნავდა განსხვავებულ ფიზიკურ მახასიათებლებს, სიმების თეორია ვერასდროს შექმნიდა განსაზღვრულ, გადამოწმებად, ვარაუდებს.


But others turned this issue on its head, taking us to the possibility of a multiverse.	თუმცა სხვებს თავში მოუვიდათ ამ ყველაფრის გადაწყვეტის იდეა, რომელსაც გადავყავართ მულტი სამყაროს არსებობის შესაძლებლობაში.


Here's the idea.	აი იდეაც.


Maybe each of these shapes is on an equal footing with every other.	შესაძლოა ყოველი ფორმა თანაბრად საყრდენია ყოველ მათგანზე


Each is as real as every other, in the sense that there are many universes, each with a different shape, for the extra dimensions.	ყოველი მათგანი ერთნაირად რეალურია, იმ გაგებით რომ არსებობს მულტი სამყარო, ყოველი მათგანი განსხვავებული ექსტრა განზომილებების ფორმით.


And this radical proposal has a profound impact on this mystery: the amount of dark energy revealed by the Nobel Prize-winning results.	და ამ რადიკალური წინადადებას გააჩნია სიღრმისეული გავლენა წინამდებარე მისტერიაზე: ბნელი ენერგიის რაოდენობა, გამოვლინა ნობელის პრემიის მფლობელმა შედეგებმა.


Because you see, if there are other universes, and if those universes each have, say, a different shape for the extra dimensions, then the physical features of each universe will be different, and in particular, the amount of dark energy in each universe will be different.	რადგან თქვენ ხედავთ თუ არსებობს სხვა სამყაროები, და თუ ამ სამყაროებს თითოეულს აქვს, ვთქვათ, განსხვავებული ექსტრა განზომილებების ფორმა, მაშინ თითოეული სამყაროს ფიზიკური მახასიათებლები, იქნება განსხვავებული და უფრო ზუისტად, ბნელი ენერგიის რაოდენობა ყოველ სამყაროში იქნება განსხვავებული


Which means that the mystery of explaining the amount of dark energy we've now measured would take on a wholly different character.	რაც ნიშნავს რომ მისტერია ბნელი ენერგიის რაოდენობის ამოხსნისა, რომელიც გავზომეთ იქნება მთლიანად სხვნაირი ხასიათის


In this context, the laws of physics can't explain one number for the dark energy because there isn't just one number, there are many numbers.	ამ კონტექსტის მიხედვით, ფიზიკის კანონება არ შეუძლიათ ახსნან ბნელი ენერგიის ერთი რიცხვი იმიტომ რომ ეს მხოლოდ ერთია, არსებობს უამრავი რიცხვი.


Which means we have been asking the wrong question.	რაც ნიშნავს რომ ჩვენ ვსვამდით არასწორ კითხვას.


It's that the right question to ask is, why do we humans find ourselves in a universe with a particular amount of dark energy we've measured instead of any of the other possibilities that are out there?	სწორი კითხვა, რომელიც უნდა დასვა არის, რატომ ვარსებობთ, ჩვენ ადამიანები სამყაროში რომელსაც გააჩნია ეს კონკრეტული ოდენობის ბნელი ენერგია, რომელიც გავზომეთ ნაცვლად, სხვა ნებისმიერი შესაძლებლობისა რომელიც არსებობს?


And that's a question on which we can make headway.	ეს არის კითხვა რომელიც შეგვიძლია წავიმძღვაროთ.


Because those universes that have much more dark energy than ours, whenever matter tries to clump into galaxies, the repulsive push of the dark energy is so strong that it blows the clump apart and galaxies don't form.	რადგან ის სამყაროები რომლებსაც აქვთ, მეტი ბნელი ენერგია, ვიდრე ჩვენსას, როდესაც მატერია ცდილობს, შეიკრას გალაქტიკებად, ბნელი ენერგიის განმზიდავი ბიძგი ისეთი ძლიერია რომ შლის შეჯგუფებას და გალაქტიკები ვერ ფორმირდება.


And in those universes that have much less dark energy, well they collapse back on themselves so quickly that, again, galaxies don't form.	და იმ სამყაროებში, რომლებსაც აქვთ ბევრად ნაკლები ბნელი ენერგია, ისინი უკანვე კოლაფსირებენ ისე სწრაფად რომ ისევ გალაქტიკები ვერ ფორმირდება.


And without galaxies, there are no stars, no planets and no chance for our form of life to exist in those other universes.	გალაქტიკების გარეშე, არ არის ვარსკვლავები, პლანეტები და არც შანსი ჩვენი სახის სიცოცხლის არსებობისა სხვა სამყაროებში.


So we find ourselves in a universe with the particular amount of dark energy we've measured simply because our universe has conditions hospitable to our form of life.	ასე რომ ჩვენ საკუთარი თავი აღმოვაჩინეთ სამყაროში რომელსაც აქვს კონკრეტული ოდენობის ბნელი ენერგია, რომელიც გავზომეთ უბრალოდ იმიტომ რომ, ჩვენ სამყაროს გააჩნია ჩვენი სიცოცხლის ფორმისთვის საჭირო გარემოებანი.


And that would be that.	ესეც ასე.


Mystery solved, multiverse found.	საიდუმლო ამოხსნილია, მულტი სამყარო აღმოჩენილია.


Now some find this explanation unsatisfying.	თუმცა ზიგიერთს ამ ახსნამ არ დააკმაყოფილა.


We're used to physics giving us definitive explanations for the features we observe.	ჩვენ ვიყენებთ ფიზიკას რომელიც გვაძლევს გადამწყვეტ ახსნა-განმარტებებს იმ მახასიათებლებზე რომლებსაც ვაკვირდებით.


But the point is, if the feature you're observing can and does take on a wide variety of different values across the wider landscape of reality, then thinking one explanation for a particular value is simply misguided.	თუმცა ამოსავალი წერტილი არის ის თუ მახასიათებლები რომელსაც აკვირდებით შესაძლებელია ავიღოთ, მრავალფეროვან განსხვავებულ ღირებულებებზე რეალობის ფართო ლანდშაფტზე, მაშინ ერთ ახსნა-განმარტება კონკრეტული ღირებულებისთვის უბრალოდ შეცდომაა.


An early example comes from the great astronomer Johannes Kepler who was obsessed with understanding a different number -- why the Sun is 93 million miles away from the Earth.	ადრეული მაგალითი მომდინარეობს დიდი ასტრონომისგან იოჰანეს კეპლერისგან რომელიც შეპყრობილი იყო რათა გაეგო სხვა ციფრი -- რატომაა მზე 93 მილიონი მილის მოშორებით დედამიწისგან.


And he worked for decades trying to explain this number, but he never succeeded, and we know why.	ის მუშაობდა ათწლეულების მანძილზე და ცდილობდა ამოეხსნა ეს რიცხვი, მაგრამ მან წარმატება ვერ მოიპოვა, და ჩვენ ვიცით რატომაც.


Kepler was asking the wrong question.	კეპლერი არასწორ კითხვას სვავდა.


We now know that there are many planets at a wide variety of different distances from their host stars.	ჩვენ ახლა უკვე ვიცით რომ არსებობს ბევრი პლანეტა ფართო მრავალფეროვანი, განსხვავებული მანძილებით დაშორებული მშობელ ვარსკვლავთან.


So hoping that the laws of physics will explain one particular number, 93 million miles, well that is simply wrongheaded.	იმ იმედით რომ ფიზიკის კანონები ახსნის ერთ კონკრეტულ რიცხვს, 93 მილიონი მილს, არის უბრალოდ მცდარი


Instead the right question to ask is, why do we humans find ourselves on a planet at this particular distance, instead of any of the other possibilities?	ნაცვლად ამისა სწორი კითხვაა რატომ ვარსებობთ ჩვენ პლანეტაზე ამ კონკრეტული მანძილი დაშორებით, ნაცვლად სხვა ნებისმიერი შესაძლებლობისა?


And again, that's a question we can answer.	და ისევ, ეს არის კითხვა რომელსაც შეგვიძლია ვუპასუხოთ.


Those planets which are much closer to a star like the Sun would be so hot that our form of life wouldn't exist.	ის პლანეტები, რომელიც არიან უფრო ახლოს თავის ვარსკვლავთან იქნებიან ისეთი ცხელი რომე ჩვენი სახის სიცოცხლე ვერ იარსებებს.


And those planets that are much farther away from the star, well they're so cold that, again, our form of life would not take hold.	და ის პლანეტები არიან უფრო შორს ვარსკვლავიდან, ისეთი ცივები არიან რომ, ისევ ჩვენი სახის სიცოცხლე ვერ იქნება.


So we find ourselves on a planet at this particular distance simply because it yields conditions vital to our form of life.	ჩვენ არმოვაჩინეთ საკუთარი თავი პლანეტაზე რომელიც არის კონკრეტული მანძილით დაშორებული, უბრალოდ იმიტომ რომ ის აწარმოებს გარემოებებს, რომელიც არის არსებითი, ჩვენი სახის სიცოცხლისთვის.


And when it comes to planets and their distances, this clearly is the right kind of reasoning.	და როცა საქმე ეხება პლანეტებს და მათ მანძილებს, ეს ნამდვილად არის სწორი მსჯელობა


The point is, when it comes to universes and the dark energy that they contain, it may also be the right kind of reasoning.	ამოსავალი წერტილი როცა, საქმე მიდგება სამყაროებზე და ბნელ ენერგიაზე, რომლებსაც ისინი შეიცავენ, ასევე შეიძლება იყოს სწორი მსჯელობა.


One key difference, of course, is we know that there are other planets out there, but so far I've only speculated on the possibility that there might be other universes.	ერთი ძირითადი განსხვავება, რათქმაუნდა, არის რომ, ჩვენ ვიცით რომ არსებობს სხვა პლანეტები, და მე მხოლოდ ვივარაუდე შესძლებლობები იმისა რომ სხვა სამყაროები შესაძლოა არსებობს.


So to pull it all together, we need a mechanism that can actually generate other universes.	ყველაფერს რომ თავი მოვუყაროთ, ჩვენ გვჭირდება მექანიზმი რომელსაც შეეძლება სხვა სამყაროების წარმოება.


And that takes me to my final part, part three.	და სწორედ ეს გადამიყვანს ფინალურ, მესამე ნაწილში.


Because such a mechanism has been found by cosmologists trying to understand the Big Bang.	რადგანაც ასთი მექანიზმი იქნა აღმოჩენილი კოსმოლოგების მიერ, რომლებიც ცდილობდნენ გაეგოთ დიდი აფეთქება.


You see, when we speak of the Big Bang, we often have an image of a kind of cosmic explosion that created our universe and set space rushing outward.	თქვენ იცით, როცა ჩვენ ვსაუბრობთ დიდ აფეთქებაზე, ჩვენ წარმოვიდგენთ სურათს რაღაც კოსმოსური აფეთქებისა რომელმაც შექმნა ჩვენი სამყარო და გამოიწვია სივრცის გაფართოება.


But there's a little secret.	თუმცა აქ პატარა საიდუმლოა.


The Big Bang leaves out something pretty important, the Bang.	დიდი აფეთქება, რაღაც მნიშვნელოვანს უყურადღებოდ ტოვებს, აფეთქება.


It tells us how the universe evolved after the Bang, but gives us no insight into what would have powered the Bang itself.	ის გვეუბნება როგორ განვითარდა სამყარო აფეთქების შემდეგ, მაგრამ არ გვძლევს შევაღწიოთ იქ თუ რამ გამოიწვია თავად აფეთქება.


And this gap was finally filled by an enhanced version of the Big Bang theory.	ეს ხვრელი საბოლოოდ ამოივსო დიდი აფეთქების თეორიის გაფართოებული ვერსიით.


It's called inflationary cosmology, which identified a particular kind of fuel that would naturally generate an outward rush of space.	მას ქვია ინფლაციური კოსმოლოგია, რომელიც იდენტიფიცირებულია როგორც კონკრეტული სახის საწვავი რომელიც ბუნებირვად წარმოქმნის სივრცის აჩქარებულ გაფართოებას.


The fuel is based on something called a quantum field, but the only detail that matters for us is that this fuel proves to be so efficient that it's virtually impossible to use it all up, which means in the inflationary theory, the Big Bang giving rise to our universe is likely not a one-time event.	საწვავი დაფუძნებულია, იმაზე რასაც ვუწოდებთ კვანტურ ველს, მაგრამ მხოლოდ ერთი დეტალი რომელიც მნიშვნელოვანია ჩვენთვის რომ საწვავი იმდენად ეფექტურია რომ ფაქტიურად შეუძლებელია რომ სულ გამოყენებულ იქნას, რაც ნიშნავს ინფლაციურ თეორიაში, რომ ჩვენი სამყაროს წარმოშობა დიდი აფეთქებისგან არ არის ერთჯერადი მოვლენა.


Instead the fuel not only generated our Big Bang, but it would also generate countless other Big Bangs, each giving rise to its own separate universe with our universe becoming but one bubble in a grand cosmic bubble bath of universes.	ნაცვლად ამისა, საწვავმა წარმოქმნა არამხოლოდ ჩვენი დიდი აფეთქება, არამედ ის წარმოშობდა ურიცხვ სხვა დიდ აფეთქებებს ყოველ მათგანი წარმოქმნის დამოუკიდებელ სამყაროებს ჩვენი სამყარო იქნება ერთი ბუშტი უზარმაზარ კოსმოსური ბუშტების აბაზანაში.


And now, when we meld this with string theory, here's the picture we're led to.	და ახლა, როცა გავაერთიანებთ მას სიმების თეორიასთან, ასეთ სურათს მივიღებთ.


Each of these universes has extra dimensions.	ყოველ ამ სამყაროს აქვს დამატებითი განზომილებები,


The extra dimensions take on a wide variety of different shapes.	ექსტრა განზომილებებს გააჩნია, მრავალფეროვანი, განსხვავებული ფორმები.


The different shapes yield different physical features.	განსხვავებული ფორმები აწარმოებენ განსხვავებულ ფიზიკურ მახასიათებლებს.


And we find ourselves in one universe instead of another simply because it's only in our universe that the physical features, like the amount of dark energy, are right for our form of life to take hold.	და ჩვენ აღმოვაჩინეთ საკუთარი თავი ამ სამყაროში, და არა სხვაში უბრალოდ იმიტომ რომ, მხოლოდ ჩვენ სამყაროში არის ფიზიკური მახასიათებლები, როგრიცაა ბნელი ენერგიის ოდენობა, ისეთი რომ ჩვენი სახის სიცოცხლე დაუშვას.


And this is the compelling but highly controversial picture of the wider cosmos that cutting-edge observation and theory have now led us to seriously consider.	ეს არის მყარი მაგრამ დიდად საკამათო სურათი კოსმოსის დიდ მასშტაბებზე. ამ თანამედროვე დაკვირვებებმა და თეორიამ მიმართულება მოგვცა სერიოზულად განგვეხილა.


One big remaining question, of course, is, could we ever confirm the existence of other universes?	ერთი დიდი დარჩენილი კითხვა რათქმაუნდა არის, შევძლებთ კი ოდესმე დავადასტუროთ სხვა სამყაროების არსებობა?


Well let me describe one way that might one day happen.	ნება მიბოძეთ აღვწერო გზა იმისა თუ როგორ შეიძლება ერთ დღეს ეს მოხდეს.


The inflationary theory already has strong observational support.	ინფლაციურ თეორიას უკვე აქვს ძლიერი დაკვირვებითი მხარდაჭერა.


Because the theory predicts that the Big Bang would have been so intense that as space rapidly expanded, tiny quantum jitters from the micro world would have been stretched out to the macro world, yielding a distinctive fingerprint, a pattern of slightly hotter spots and slightly colder spots, across space, which powerful telescopes have now observed.	რადგანაც თეორია წინასწარმეტყველებს რომ დიდი აფეთქება, უნდა ყოფილიყო ისეთი ინტენსიური რომ სივრცე სწრაფად გაფართოებულიყო. პაწაწინა კვანტური რხევა მიკრო სამყაროდან გაიწლელებოდა მაკრო სამყაროში. დატოვებდა დამახასიათებელ ანაბეჭდს, ოდნავ უფრო ცხელი და ცივი ლაქების ნიმუშს, კოსმოსში, რომელსაც ძლიერი ტელესკოპები ახლა აკვირდებიან.


Going further, if there are other universes, the theory predicts that every so often those universes can collide.	წავიდეთ უფრო შირს, თუ არსებობს სხვა სამყაროები, თეორია წინასწარმეტყველებს, რომ ყველას, ხშირად შეუძლიათ შეეჯახონ ერთმანეთს,


And if our universe got hit by another, that collision would generate an additional subtle pattern of temperature variations across space that we might one day be able to detect.	და თუ ჩვენი სამყარო მიეჯახება სხვას, ეს შეჯახება გამოიწვევს დამატებით სათუთი ნიმუშის სივრცის ტემპერატურული ვარიაციების გაჩენას შესაძლოა ჩვენ ერთ დღეს შევძლოთ მისი დაფიქსირება.


And so exotic as this picture is, it may one day be grounded in observations, establishing the existence of other universes.	და ისევე ეგზოტიური როგორც ეს სურათია შესაძლოა იყოს მტკიცე დაკვირვებებით, რომელიც დაამკვიდრებს აზრს რომ სხვა სამყაროები არსებობს.


I'll conclude with a striking implication of all these ideas for the very far future.	დასკვნას ვაკეთებ ყველა ამ აზრთა გასაოცარი თანამონაწილეობით ძალიან შორეულ მომავალში.


You see, we learned that our universe is not static, that space is expanding, that that expansion is speeding up and that there might be other universes all by carefully examining faint pinpoints of starlight coming to us from distant galaxies.	ხედავთ, ჩვენ გავიგეთ რომ ჩვენი სამყარო სტატიკური არაა, სივრცე ფართოვდება, რომ გაფართოება აჩქარებას განიცდის და შესაძლოა არსებობდეს სხვა სამყაროები ყველაფერი ეს მკრთალი ვარსკვლავური სინათლის ფრთხილი დაკვირვებით რომლებიც შორეული გალაქტიკებიდან მოდიან.


But because the expansion is speeding up, in the very far future, those galaxies will rush away so far and so fast that we won't be able to see them -- not because of technological limitations, but because of the laws of physics.	თუმცა რადგან გაფართოება ჩქარდება, ძალიან შორეულ მომავალში, ეს გალაქტიკები გაიფანტებიან იმდენად შორს და სწრაფად რომ ჩვენ აღარ შეგვეძლება მათი დანახვა -- არა ტექნოლოგიური ლიმიტის გამო, არამედ ფიზიკის კანონების გამო.


The light those galaxies emit, even traveling at the fastest speed, the speed of light, will not be able to overcome the ever-widening gulf between us.	სინათლე რომელსაც ის გალაქტიკები ასხივებენ უსწრაფესი სიჩქარით მოგზაურობითაც კი, სინათლის სიჩქარით. არ შეეძლებათ დაძლიონ სულ უფრო გაფართოებადი უფსრკული ჩვენ შორის.


So astronomers in the far future looking out into deep space will see nothing but an endless stretch of static, inky, black stillness.	შორეულ სივრცეში მომზირალი ასტრონომები, შორეულ მომავალში ვერაფერს დაინახავენ, გარდა უსასრულო სტატიკური, შავი სიჩუმესა.


And they will conclude that the universe is static and unchanging and populated by a single central oasis of matter that they inhabit -- a picture of the cosmos that we definitively know to be wrong.	და ისინი დაადგენენ რომ სამყარო სტატიკური და უცვლელია და დასახლებულია, ერთადერთი ცენტრალური მატერიის ოაზისით სადაც ისინი სახლობენ -- კოსმოსის სურათი რომელიც ჩვენ კარგად ვიცით, იქნება არასწორი.


Now maybe those future astronomers will have records handed down from an earlier era, like ours, attesting to an expanding cosmos teeming with galaxies.	შეიძლება მომავალ ასტრონომებს ქონდეთ ჩანაწერი რომელიც შემორჩენილი იქნება ადრეული ერიდან როგორიც ჩვენია, რომელიც დაამოწმებს გაფართოებად კოსმოსს გალაქტიკებით სავსე,


But would those future astronomers believe such ancient knowledge?	მაგრამ განა ის მომავალი ასტრონომები დაიჯერებენ ასეთ უძველეს ცოდნას?


Or would they believe in the black, static empty universe that their own state-of-the-art observations reveal?	თუ დაიჯერებენ შავ, სტატიკურ ცარიელ სამყაროს რომელსაც მათი თანამედროვე კვლევები გამოავლენს?


I suspect the latter.	მე უკანასკნელს ვეჭვობ.


Which means that we are living through a remarkably privileged era when certain deep truths about the cosmos are still within reach of the human spirit of exploration.	რაც ნიშნავს რომ ჩვენ ვცხოვრობთ განსაკუთრებულად პრივილეგირებულ ეპოქაში როცა ზოგიერთი ღრმა ჭეშმარიტება კოსმოსის შესახებ ჯერ ისევ მისაწვდომია ადამიანური ცნობისმოყვარე სულისთვის


It appears that it may not always be that way.	როგორც ჩანს, ეს სულ ასე არ იქნება.


Because today's astronomers, by turning powerful telescopes to the sky, have captured a handful of starkly informative photons -- a kind of cosmic telegram billions of years in transit.	რადგანაც დღევანდელი ასტრონომებმა, თავიანთი ძლიერი ტელესკოპების ცისკენ შეტრიალებით, დაიჭირეს ერთი მუჭა ინფორმაციული ფოტონებისა -- კოსმოსური ტელეგრამის მსგავსი მილიარდობით წელი მგზავრობაში მყოფი.


and the message echoing across the ages is clear.	და ამ შეტყობინების ექო ეპოქების განმავლობაში ნათელია.


Sometimes nature guards her secrets with the unbreakable grip of physical law.	ზოგჯერ ბუნება ყარაულობს თავის საიდუმლოებებს ფიზიკური კანონების მტკიცე ჩაჭერით,


Sometimes the true nature of reality beckons from just beyond the horizon.	ზოგჯერ რეალობის ჭეშმარიტი ბუნება დასტურს აძლევს ჰორიზონტის მიღმიდან.


Thank you very much.	ძალიან დიდი მადლობა.


(Applause) Chris Anderson: Brian, thank you.	(აპლოდისმენტები) კრის ანდერსონი: ბრაიან, მადლობ.


The range of ideas you've just spoken about are dizzying, exhilarating, incredible.	მთელი რიგი იდეები რომელზეც ახლა ისაუბრე თავბრუდამხევია, მასტიმულირებელი და დაუჯერებელი..


How do you think of where cosmology is now, in a sort of historical side?	როგორ ფიქრობ სად იმყოფება ახლა კოსმოლოგია, ისტორიული თვათახედვიდან?


Are we in the middle of something unusual historically in your opinion?	ვართ ჩვენ რაიმე უჩვეულოს შუაში, ისტორიულად, შენი აზრით?


BG: Well it's hard to say.	ბრაიან გრინი: ძნელი სათქმელია.


When we learn that astronomers of the far future may not have enough information to figure things out, the natural question is, maybe we're already in that position and certain deep, critical features of the universe already have escaped our ability to understand because of how cosmology evolves.	როდესაც შევიტყვეთ რომ შორეული მომავლის ასტრონომებს შეიძლება არ ქონდეთ საკმარისი ინფორმაცია, რაღაცეების გამოსარკვევად, ბუნებრივი კითხვაა, შესაძლოა ჩვენ უკვე ვართ ამ პოზიციაში და გარკვეული სამყაროს სიღრმისეული კრიტიკული მახასიათებლები უკვე გაგვექცა, ჩვენი ამოხსნის შესაძლებლობებიდან რადგანაც როგორც კოსმოლოგია ვითარდება,


So from that perspective, maybe we will always be asking questions and never be able to fully answer them.	ამ პერსპექტივიდან, შეიძლება ჩვენ მუდამ ვსვამდეთ კითხვებს და ვერასდროს შევძლოთ ბოლომდე გავცეთ პასუხები.


On the other hand, we now can understand how old the universe is.	მეორეს მხრივ, ჩვენ ახლა გავიგეთ სამყაროს ასაკი.


We can understand how to understand the data from the microwave background radiation that was set down 13.72 billion years ago -- and yet, we can do calculations today to predict how it will look and it matches.	ჩვენ გვესმის როგორ გავიგოთ ფონური მიკროტალღური რადიაციის მონაცემები ეს მოხდა 13,72 მილიარდი წლის წინ -- და კიდევ ჩვენ შეგვიძლია გამოთვლა დღეს რათა ვიწინასწარმეტყველოთ, როგორ გამოიყურება ის და ის ემთხვევა.


Holy cow! That's just amazing.	საოცარია! ეს მართლაც შესანიშნავია.


So on the one hand, it's just incredible where we've gotten, but who knows what sort of blocks we may find in the future.	მოკლედ ერთის მხრივ ეს მართლაც შესანიშნავია, რაც ჩვენ მივიღეთ, მაგრამ ვინ იცის რა სახის შეფერხებები შეიძლება შეგვხვდეს მომავალში.


CA: You're going to be around for the next few days.	კრის ანდერსონი: თქვენ იტრიალებთ რამდენიმე დღის მანძილზე.


Maybe some of these conversations can continue.	შესაძლოა ეს საუბრები გაგრძელდეს.


Thank you. Thank you, Brian. (BG: My pleasure.) (Applause)	მადლობა. მადლობა ბრაიან (ბგ: სიამოვნებით.) (აპლოდისმენტები)


What you have here is an electronic cigarette.	მე ხელში მაქვს ელექტრონული სიგარეტი.


It's something that, since it was invented a year or two ago, has given me untold happiness.	და მას შემდეგ რაც ის შექმნეს დაახლოებით ერთი-ორი წლის წინ, მოაქვს ჩემთვის ენითაუწერელი ბედნიერება.


(Laughter) A little bit of it, I think, is the nicotine, but there's something much bigger than that; which is, ever since, in the UK, they banned smoking in public places, I've never enjoyed a drinks party ever again.	(სიცილი) ნაწილობრივ ნიკოტინის გამო, თუმცა არის უფრო სერიოზული მიზეზიც. მას შემდეგ რაც ბრიტანეთში, საზოგადოებრივ ადგილებში აკრძალეს მოწევა, მე აღარ მომწონდა წვეულებებზე სიარული.


(Laughter) And the reason, I only worked out just the other day, which is: when you go to a drinks party and you stand up and hold a glass of red wine and you talk endlessly to people, you don't actually want to spend all the time talking.	(სიცილი) მიზეზი არის იმაში - სულ რაღაც გუშინ მივხვდი ამას - რომ როდესაც წვეულებაზე ხარ, დგახარ და გიჭირავს ხელში წითელი ღვინით სავსე ბოკალი და გაუჩერებლად საუბრობ ხალხთან, არ გინდება გაუჩერბლად საუბარი.


It's really, really tiring.	ეს ძალიან, ძალიან დამღლელია.


Sometimes you just want to stand there silently, alone with your thoughts.	ზოგჯერ გინდება სიჩუმეში ყოფნა, მარტოს საკუთარ ფიქრებთან.


Sometimes you just want to stand in the corner and stare out of the window.	ან დადგე კუთხეში და იყურო ფანჯრიდან.


Now the problem is, when you can't smoke, if you stand and stare out of the window on your own, you're an antisocial, friendless idiot.	მაგრამ პრობლემა იმაშია, რომ თუ არ ეწევი, დგახარ მარტო და იყურები ფანჯარაში, გავხარ მარტოხელა იდიოტს.


(Laughter) If you stand and stare out of the window on your own with a cigarette, you're a fucking philosopher.	(სიცილი) მაგრამ თუ დგახარ მარტო, იყურები ფანჯრდან და ეწევი სიგარეტს, გავხარ ფილოსოფოსს.


(Laughter) (Applause) So the power of reframing things cannot be overstated.	(სიცილი) (აპლოდისმენტები) უნარი შევაფასოთ საგნები განსხვავებული კუთხით დასაფასებელია.


What we have is exactly the same thing, the same activity, but one of them makes you feel great and the other one, with just a small change of posture, makes you feel terrible.	ორი მსგავსი, ფაქტობრივად იდენტური ქმედება მაგრამ ერთი ამაღლებს განწყობას ხოლო მეორე, საკმარისია მასში შევიტანოთ პატარა ცვლილება დგები საშინელ ხასიათზე.


And I think one of the problems with classical economics is, it's absolutely preoccupied with reality.	მე ვფიქრობ კლასიკური ეკონომიკის ერთ-ერთი ძირითადი პრობლემა არის გაჭედვა (გაშეშება, ჩაციკვლა) რეალობაზე.


And reality isn't a particularly good guide to human happiness.	რეალობა კი არ არის საუკეთესო გამცილებელი ადამიანების ბედნიერების გზაზე.


Why, for example, are pensioners much happier than the young unemployed?	მაგალითად რატომ, არიან თუ არა პენსიონრები უფრო ბედნიერნი ვიდრე ახალგაზრდა უმუშევრები?


Both of them, after all, are in exactly the same stage of life.	ისინი ორივე არიან ცხოვრების ერთ ეტაპზე, ერთი და იგივე საფეხურზე.


You both have too much time on your hands and not much money.	ორივეს აქვს უამრავი დრო და ცოტა ფული.


But pensioners are reportedly very, very happy, whereas the unemployed are extraordinarily unhappy and depressed.	სტატისტიკაზე დაყრდნობით კი პენსიონრები გაცილებით უფრო ბედნიერნი არიან, იმ დროს როცა ახალგაზრდა უმუშევრები არიან ძალიან უბედურნი და დეპრესიულნი.


The reason, I think, is that the pensioners believe they've chosen to be pensioners, whereas the young unemployed feel it's been thrust upon them.	მიზეზი ვფიქრობ არის იმაში რომ პენსიონრები ფიქრობენ რომ ეს მათი არჩევანია, მაშინ როცა უმუშევრები ფიქრობენ რომ ეს მათი ნების წინააღმდეგ ხდება.


In England, the upper-middle classes have actually solved this problem perfectly, because they've re-branded unemployment.	ინგლისში საშუალო ფენის წარმომადგენლებმა იპოვეს არაჩვეულებრივი გამოსავალი, მათ გადააფასეს უმუშევრობის გაგება.


If you're an upper-middle-class English person, you call unemployment "a year off."	თუ შენ ხარ ინგლისელი საშუალო კლასის წარმომადგენელი, შენ შეგიძლია უმუშევრობას დაარქვა ერთწლიანი შვებულება.


(Laughter) And that's because having a son who's unemployed in Manchester is really quite embarrassing.	(სიცილი) ამიტომაც თუ გყავს უმუშევარი შვილი მაგალითად მანჩესტერში ეს დიდი სირცხვილია


But having a son who's unemployed in Thailand is really viewed as quite an accomplishment.	მაგრამ თუ გყავს უმუშევარი შვილი ტაილანდში ეს მიღწევად ეთვლება.


(Laughter) But actually, the power to re-brand things -- to understand that our experiences, costs, things don't actually much depend on what they really are, but on how we view them -- I genuinely think can't be overstated.	(სიცილი) უნარი რომ შეხედო მოვლენებს სხავასხვა კუთხიდან -- გამოცდილებას, დანახარჯებს, საგნებს არ არის დამოკიდებული იმაზე თუ რას წარმოადგენს ეს მოვლენები რეალობაში, არამედ იმაზე თუ როგორ ვხედავთ ჩვენ მათ -- მე გულწრფელად ვფიქრბ რომ ეს თვისება დასაფასებელია.


There's an experiment I think Daniel Pink refers to, where you put two dogs in a box and the box has an electric floor.	არის ასეთი ექსპერიმენტი რომელიც თუ არ ვცდები დანიელ პინკმა ახსენა, როდესაც ორ ძაღლს სვამენ ყუთში, რომელსაც ელექტრო იატაკი აქვს.


Every now and then, an electric shock is applied to the floor, which pains the dogs.	დროდადრო ამ იატაკში გადის ელექტროენერგია რომელიც ტკივილს აყენებს ძაღლებს.


The only difference is one of the dogs has a small button in its half of the box.	ერთი განსხვავებაა მხოლოდ, ერთ ძაღლს თავის კუთხეში აქვს პატარა ღილაკი.


And when it nuzzles the button, the electric shock stops.	და როდესაც მიაწვება ღილაკს, დენი ჩერდება


The other dog doesn't have the button.	მეორე ძაღლს კი ეს ღილაკი არა აქვს.


It's exposed to exactly the same level of pain as the dog in the first box, but it has no control over the circumstances.	ორივე ძაღლს თანაბარი ტკივილი ადგება მაგრამ მას არ აქვს გავლენა გარემოებაზე. როგორც წესი პირველი ძაღლი შედარებით კმაყოფილია,


The second dog lapses into complete depression.	მეორე კი ვარდება სრულ დეპრესიაში.


The circumstances of our lives may actually matter less to our happiness than the sense of control we feel over our lives.	ჩვენი ცხოვრების გარემოებამ შეიძლება ნაკლები გავლენა იქონიოს ჩვენს ბედნიერებაზე ვიდრე კონტროლის შეგრძნებამ რაც გვაქვს ჩვენს ცხოვრებაზე.


It's an interesting question.	ეს საინტერესო შეკითხვაა.


We ask the question -- the whole debate in the Western world is about the level of taxation.	ჩვენ ვდაობთ - მთელი დასავლური სამყარო დაობს გადასახადების სიდიდეზე.


But I think there's another debate to be asked, which is the level of control we have over our tax money, that what costs us 10 pounds in one context can be a curse; what costs us 10 pounds in a different context, we may actually welcome.	მაგრამ მე ვფიქორბ ამ საკითხის მეორე მხარეზე უნდა ვიდავოთ, რა დონეზე ვაკონტროლებთ ჩვენ ჩვენი გადასახადებით შეგროვილ თანხას. ერთ კონტექსტში 10 ფუნტი შეიძლება მოგვეჩვენოს საშინელებად (წყევლად). მაგრამ განსხვავებულ კონტექსტში, იგივე 10 ფუნტს დავხარჯავთ სიხარულით.


You know, pay 20,000 pounds in tax toward health, and you're merely feeling a mug.	თქვენ იცით, რომ თუ ჩვენ გადავიხდით 20 000 ფუნტს ჯანდაცვისთვის ვგრძნობთ თავს გაძარცვულად,


Pay 20,000 pounds to endow a hospital ward, and you're called a philanthropist.	მაგრამ თუ შევწირავთ იგივე თანხას საავადმყოფოს საჭიროებისთვის ვგრძნობთ თავს ფილანტროპად.


I'm probably in the wrong country to talk about willingness to pay tax.	მგონი არასწორ ქვეყანაში ვარ იმისათვის რომ ვისაუბრო გადასახადებს გადახდაზე.


(Laughter) So I'll give you one in return: how you frame things really matters.	(სიცილი) კიდევ ერთი მაგალითი, როგორი მნიშვნელობა აქვს მიწოდების ფორმას.


Do you call it "The bailout of Greece"?	ამას დაუძახებთ საბერძნეთის გადარჩენას


Or "The bailout of a load of stupid banks which lent to Greece"?	თუ იმ სულელი ბანკების გადარჩენას რომელმაც საბერძნეთს ფული ასესხა,


(Laughter) Because they are actually the same thing.	ეს ერთი და იგივეა,


What you call them actually affects how you react to them, viscerally and morally.	მაგრამ რასაც დაარქმევთ ამას პრინციპში განსაზღვრავს ის თუ როგორ მოქმედებთ, როგორ რეაგირებთ ამ ფაქტზე რაციონალურად და მორალურად.


I think psychological value is great, to be absolutely honest.	მე ვფიქრობ ფსიქოლოგიური ფასეულობა ძალიან მნიშვნელოვანია


One of my great friends, a professor called Nick Chater, who's the Professor of Decision Sciences in London, believes we should spend far less time looking into humanity's hidden depths, and spend much more time exploring the hidden shallows.	ჩემი ერთ-ერთი საუკეთესო მეგობარი, პროფესორი ნიკ ჩარტერი, რომელიც არის ლონდონში გადაწყვეტილების მიღების თეორიის სპეციალისტი, ფიქრობს რომ ჩვენ ნაკლები დრო უნდა დავუთმოთ ადამიანში დაფარული სიღრმეების ძებნას და მეტი დრო დავუთმოთ, იმას რაც არ არის ღრმად მაგრამ დამალულია.


I think that's true, actually.	მე ვფიქრობ რომ ეს მართალია.


I think impressions have an insane effect on what we think and what we do.	მე ვფიქრობ რომ სუბიექტურ შეხედულებას აქვს უზარმაზარი ეფექტი იმაზე, რასაც ჩვენ ვფიქრობთ და რასაც ვაკეთებთ.


But what we don't have is a really good model of human psychology -- at least pre-Kahneman, perhaps, we didn't have a really good model of human psychology to put alongside models of engineering, of neoclassical economics.	მაგრამ რაც ჩვენ არ გვაქვს არის ადამიანის ფსიქიკის რეალურად კარგი მოდელი. ყოველ შემთხვევაში კანემანამდე, ჩვენ არ გვქონდა ადამიანის ფსიქოლოგიის კარგი მოდელი რომ შეგვედარებინა ინჟინერიის ან ნეოკლასიკური ეკონომიკის მოდელისთვის.


So people who believed in psychological solutions didn't have a model.	ასე რომ, ადამიანებს რომელთაც სჯეროდათ ფსიქოლოგიურ გადაწყვეტილების არ ჰქონდათ მოდელი


We didn't have a framework.	ჩვენ არ გვქონდა სამოქმედო ჩარჩო.


This is what Warren Buffett's business partner Charlie Munger calls "a latticework on which to hang your ideas."	ეს არის ის, რასაც უორენ ბაფეტის ბიზნეს პარტნიორი, ჩარლი მანგერი ეძახის "რკინის ბადე, სადაც უნდა ჩამოკიდოთ თქვენი იდეები." ინჟინრებს, ეკონომისტებს, კლასიკურ ეკონომისტებს


Engineers, economists, classical economists all had a very, very robust existing latticework on which practically every idea could be hung.	ჰქონდა ძალიან მყარი რკინის ბადე სადაც შეიძლებოდა პრაქტიკულად ყველა იდეის დაკიდება.


We merely have a collection of random individual insights without an overall model.	ჩვენ უბრალოდ გვაქვს სხვადასხვა ინდივიდების იდეები საერთო მოდელის გარეშე.


And what that means is that, in looking at solutions, we've probably given too much priority to what I call technical engineering solutions, Newtonian solutions, and not nearly enough to the psychological ones.	და ეს ნიშნავს რომ გამოსავლის ძიებაში, შეფასებისას გადავაჭარბეთ რასაც ვეძახით ტექნიკურ გადაწყვეტილებებს, ნიუტონურ გადაწყვეტილებებს და არ დავაფასეთ ფსიქოლოგიური გადაწყვეტილებები.


You know my example of the Eurostar: six million pounds spent to reduce the journey time between Paris and London by about 40 minutes.	თქვენ ალბათ გახსოვთ მაგალითი რომელიც მე მოვყევი - ევროსტართან დაკავშირებით. 6 მილიონი ფუნტი დაიხარჯა მგზავრობის დროის შესამცირებლად პარიზსა და ლონდონს შორის, რომელიც 40 წუთია.


For 0.01 percent of this money, you could have put wi-fi on the trains, which wouldn't have reduced the duration of the journey, but would have improved its enjoyment and its usefulness far more.	ამ თანხის მხოლოდ 0.01 პროცენტით შეიძლებოდა უკაბელო ინტერნეტის დაყენება მატარებელში, რომელიც მართალია არ შეამცირებდა მგზავრობის ხანგრძლივობას, მაგრამ უფრო გასართობი და სასარგებლო იქნებოდა მგზავრობაში გატარებული დრო.


For maybe 10 percent of the money, you could have paid all of the world's top male and female supermodels to walk up and down the train handing out free Château Pétrus to all the passengers.	ალბათ ამ თანხის 10 პროცენტი, ეყოფოდა რომ აგვენაზღაურებინა მსოფლიოს საუკეთესო ტოპ მოდელი გოგოები და ბიჭები რომ ევლოთ ვაგონებს შორის და მგზავრებისთვის უფასოდ დაერიგებინათ შატო პეტრუსი.


(Laughter) You'd still have five million pounds in change, and people would ask for the trains to be slowed down.	და დაგრჩებოდათ 5 მილიონი ფუნტი ხურდაში, და მგზავრები მოითხოვდნენ რომ უფრო ნელა ევლო მატარებელს.


(Laughter) Why were we not given the chance to solve that problem psychologically?	(სიცილი) რატომ არ მოგვეცა საშუალება რომ გადაგვეჭრა ეს პრობლემა ფსიქოლოგიურად?


I think it's because there's an imbalance, an asymmetry in the way we treat creative, emotionally driven psychological ideas versus the way we treat rational, numerical, spreadsheet-driven ideas.	მე ვფიქრობ იმიტომ რომ დისბალანსი და ასიმეტრიაა, იმაში თუ როგორი დამოკიდებულება გვაქვს ჩვენ შემოქმედებით, კრეატიულ, ემოციით ნაკარნახევ ფსიქოლოგიურ იდეებს და რაციონალურ, ციფრებით განმტკიცებულ, ცხრილების მსგავს იდეებ შორის.


If you're a creative person, I think, quite rightly, you have to share all your ideas for approval with people much more rational than you.	თუ შენ ხარ კრეატიული ადამიანი, ვფიქრობ ხშირად გიწევს შენი იდეების გაზიარება და დამტკიცება ადამიანებთან რომლებიც გაცილებით რაციონალურნი არიან ვიდრე შენ.


You have to go in and have a cost-benefit analysis, a feasibility study, an ROI study and so forth.	უნდა გქონდეს მოგება-ზარალის ანალიზი ინვესტიციის უკან ამოღების გეგმა და ა.შ.


And I think that's probably right.	და ვფიქრობ რომ ეს მართალიც არის.


But this does not apply the other way around.	მაგრამ მეორეს მხრივ ეს არ მუშაობს.


People who have an existing framework -- an economic framework, an engineering framework -- feel that, actually, logic is its own answer.	ადამიანები რომელთაც აქვთ სამოქმედო ჩარჩო, ეკონომიკური ჩარჩო, ინჟინერული ჩარჩო, ფიქრობენ რომ მხოლოდ ლოგიკაა ერთადერთი სწორი პასუხი.


What they don't say is, "Well, the numbers all seem to add up, but before I present this idea, I'll show it to some really crazy people to see if they can come up with something better."	მაგრამ ისინი არ ამბობენ "ნუ... ციფრებთან დაკავშირებით ყველაფერი კარგადაა, მაგრამ მოდი მანამდე მე წავიღებ ამ იდეას და ვაჩვენებ მართლა გადარეულ ხალხს რომ შეხედონ, იქნებ მათ უკეთესად შეუძლიათ ამის გაკეთება."


And so we -- artificially, I think -- prioritize what I'd call mechanistic ideas over psychological ideas.	და ჩვენ, მე ვფიქრობ ხელოვნურად პრიორიტეტს ვანიჭებთ როგორც მე ამას ვეძახი მექანიკურ იდეებს, ფსიქოლოგიური იდეების ნაცვლად.


An example of a great psychological idea: the single best improvement in passenger satisfaction on the London Underground, per pound spent, came when they didn't add any extra trains, nor change the frequency of the trains; they put dot matrix display boards on the platforms -- because the nature of a wait is not just dependent on its numerical quality, its duration, but on the level of uncertainty you experience during that wait.	აი, მაგალითი არაჩვეულებრივი ფსიქოლოგიური იდეის: ლონდონის მეტროში, მგზავრთა კმაყოფილების გაუმჯობესებისთვის არ დაუმატებიათ მატარებლები, არც არსებული გააუმჯობესეს, არამედ დააყენეს ციფრული დისპლეი პლატფორმებზე. იმიტომ რომ ლოდინის ბუნება ამგვარია რომ ის დამოკიდებულია არა ხანგრძლივობაზე და ციფრებზე, არამედ გაურკვევლობაზე ამ ლოდინის განმავლობაში.


Waiting seven minutes for a train with a countdown clock is less frustrating and irritating than waiting four minutes, knuckle biting, going, "When's this train going to damn well arrive?"	7 წუთი ლოდინი უკანადათვლით საათზე უფრო მარტივია ვიდრე 4 წუთი ლოდინი და ფრჩხილების კვნეტა და ფიქრი იმაზე: "როდის მოვა ეს ჯანდაბა მატარებელი?"


Here's a beautiful example of a psychological solution deployed in Korea.	აი, კიდევ ერთი კარგი მაგალითი ფსიქოლოგიური გადაწყვეილების, კორეიდან. შუქნიშნის წითელი ფერი აღჭურვეს უკუთვლის მოწყობილობით


It's proven to reduce the accident rate in experiments.	და დამტკიცდა რომ საგზაო საავარიო შემთხვევები შემცირდა.


Why?	რატომ? იმიტომ რომ სიბრაზე, მოუთმენლობა და გაღიზიანება


Because road rage, impatience and general irritation are massively reduced when you can actually see the time you have to wait.	მნიშვნელოვნად იკლებს, როდესაც იცი რამდენი დაგრჩა კიდევ მოსაცდელი.


In China, not really understanding the principle behind this, they applied the same principle to green traffic lights -- (Laughter) which isn't a great idea.	ჩინეთში, სადაც ბოლომდე ვერ გაიგეს ამ მოდელის პრინციპი იგივე უკუთვლის მოწყობილობა დაუყენეს მწვანე ფერსაც. (სიცილი) რომელიც ნამდვილად არ იყო კარგი იდეა.


You're 200 yards away, you realize you've got five seconds to go, you floor it.	თუ დაგრჩა 200 იარდი შუქნიშნამდე და ხედავ რომ გაქვს დარჩენილი 5 წამი, აჭერ გაზს ბოლომდე.


(Laughter) The Koreans, very assiduously, did test both.	(სიცილი) კორეელებმა სცადეს ორივე ვარიანტი.


The accident rate goes down when you apply this to red traffic lights; it goes up when you apply it to green traffic lights.	ავტოავარიის შემთხვევები იკლებს თუ მხოლოდ წითელ ფერს დაუყენებ უკუთვლის მოწყობილობას და იმატებს თუ უყენებ მწვანე ფერს.


This is all I'm asking for, really, in human decision making, is the consideration of these three things.	გადაწყვეტილების მიღების პროცესში, ყურადსაღებია ეს სამი ფაქტორი.


I'm not asking for the complete primacy of one over the other.	მე არ ვამბობ რომ ერთს უნდა მიენიჭოს უპირატესობა მეორესთან შედარებით.


I'm merely saying that when you solve problems, you should look at all three of these equally, and you should seek as far as possible to find solutions which sit in the sweet spot in the middle.	მე უბრალოდ ვამბობ, რომ როდესაც თქვენ ჭრით რაიმე პრობლემას თანაბარი ყურადღება უნდა დაეთმოს სამივეს და რამდენადაც შესაძლებელია გამოსავალი უნდა ეძიოთ ამ სამი ფაქტორის გადაკვეთის წერტილთან ახლოს.