And when you choose to connect with others under stress, you can create resilience.	სტრესის დროს როცა გადაწყვეტთ სხვებს დაუკავშირდეთ, შეგიძლიათ გაუმკლავდეთ სტრესს.


Now I wouldn't necessarily ask for more stressful experiences in my life, but this science has given me a whole new appreciation for stress.	მე ნამდვილად არ მოვითხოვდი უფრო მეტ სტრესს ჩემ ცხოვრებაში, მაგრამ მეცნიერებამ სტრესის სრულიად ახალი შეფასების შესაძლებლობა მომცა.


Stress gives us access to our hearts.	სტრესი გულთან დაახლოების შესაძლებლობას გვაძლევს.


The compassionate heart that finds joy and meaning in connecting with others, and yes, your pounding physical heart, working so hard to give you strength and energy.	თანაგრძნობით აღვსილი გული, სიხარულს განიცდის სხვებთან კონტაქტით. დიახ, თქვენი გული სწრაფად ფეთქავს და მძლავრად მუშაობს, რათა მოგანიჭოთ ენერგია და ძალა.


And when you choose to view stress in this way, you're not just getting better at stress, you're actually making a pretty profound statement.	როდესაც გადაწყვეტთ სტრესი ასე აღიქვათ, თქვენ არა მხოლოდ უკეთსები ხდებით სტრესში, თქვენ მნიშველოვან განაცხადსაც აკეთებთ.


You're saying that you can trust yourself to handle life's challenges.	თქვენ ამბობთ, რომ ენდობით საკუთარ თავს ცხოვრებისეულ პრობლემებთან გასამკლავებლად


And you're remembering that you don't have to face them alone.	და გახსოვთ, რომ მარტო არ ხართ მასთან გასამკლავებლად


Thank you.	მადლობა.


(Applause) Chris Anderson: This is kind of amazing, what you're telling us.	(აპლოდისმენტები) კრის ანდერსონი: საოცარ რამეს გვეუბნებით.


It seems amazing to me that a belief about stress can make so much difference to someone's life expectancy.	ჩემთვის გასაოცარია, რომ შეხედულებას სტრესთან დაკავშირებით შეუძლია ასეთი ზეგავლენის მოხდენა სიცოცლის ხანგრძლივობაზე.


How would that extend to advice, like, if someone is making a lifestyle choice between, say, a stressful job and a non-stressful job, does it matter which way they go?	როგორი რჩევა უნდა მივცეთ, ვიღაცას ვინც ცხოვრებისეულ გადაწყვეტილებას იღებს. მაგალითად სტრესულ და არასტრესულ სამსახურს შორის. აქვს მნიშვნელობა რომელ გზას აირჩევენ?


It's equally wise to go for the stressful job so long as you believe that you can handle it, in some sense?	სტრესული სამსახურის არჩევა ისეთივე აზრიანია, თუ გჯერათ, რომ მასთან გამკლავებას შეძლებთ?


KM: Yeah, and one thing we know for certain is that chasing meaning is better for your health than trying to avoid discomfort.	კ.მ. : დიახ, ერთი რაღაც, რაც ზუსტად ვიცით არის ის, რომ მნიშვნელობის ძიება უფრო სასიკეთოა ჯანმრთელობისთვის, ვიდრე დისკომფორტისთვის თავის დაღწევის მცდელობა.


And so I would say that's really the best way to make decisions, is go after what it is that creates meaning in your life and then trust yourself to handle the stress that follows.	ვიტყოდი, ეს საუკეთესო გზაა გადაწყვეტილებების მისაღებად. როცა მიხვდებით რა არის მნიშვნელოვანი თქვენს ცხოვრებაში და შემდეგ ენდობით საკუთარ თავს სტრესთან გასამკლავებლად.


CA: Thank you so much, Kelly. It's pretty cool.	კ.ა. : დიდი მადლობა კელი (აპლოდისმენტები)


We are going to take a quick voyage over the cognitive history of the 20th century, because during that century, our minds have altered dramatically.	ჩვენ სწრაფად მოვივლით მე-20 საუკუნის კოგნიტიურ ისტორიას, რადგან ამ ისტორიის მანძილზე, ჩვენი გონება დრამატულად შეიცვალა.


As you all know, the cars that people drove in 1900 have altered because the roads are better and because of technology.	როგორც იცით, 1900 წელს არსებული მანქანები შეიცვალა, უკეთესი გზების და ტექნოლოგიის გამო.


And our minds have altered, too.	ჩვენი გონებაც შეიცვალა.


We've gone from people who confronted a concrete world and analyzed that world primarily in terms of how much it would benefit them to people who confront a very complex world, and it's a world where we've had to develop new mental habits, new habits of mind.	კონკრეტული მსოფლიოს პირისპირ მყოფი ხალხიდან, რომელიც აანალიზებდა ამ მსოფლიოს, უპირველესად საკუთარი სარგებლის კუთხით, ჩვენ გადავიქეცით იმ ხალხად, რომელიც ძალიან რთული მსოფლიოს პირისპირაა. ესაა მსოფლიო, რომელშიც იძულებულები ვართ გამოვიმუშაოთ ახალი გონებრივი ჩვევები,


And these include things like clothing that concrete world with classification, introducing abstractions that we try to make logically consistent, and also taking the hypothetical seriously, that is, wondering about what might have been rather than what is.	რომელიც მოიცავს ისეთ რამეებს, როგორიცაა კონკრეტული მსოფლიოს კლასიფიცირება, აბსტრაქციების შემოტანა, რომლებიც ლოგიკურად თანმიმდევრული უნდა იყოს. და ასევე ჰიპოთეტური მსჯელობის სერიოზულად აღქმა. ანუ დაინტერესება, თუ რა შეიძლება ყოფილიყო, იმის ნაცვლად თუ რა არის.


Now, this dramatic change was drawn to my attention through massive I.Q. gains over time, and these have been truly massive.	ამ დრამატულმა ცვლილებამ ჩემი ყურადღება მიიქცია დროთა განმავლობაში ინტელექტის კოეფიციენტის მასიური ზრდის გამო და ეს ზრდა მართლაც მასიური იყო.


That is, we don't just get a few more questions right on I.Q. tests.	ანუ, ჩვენ არა მხოლოდ რამდენიმე დამატებით კითხვას ვცემთ სწორად პასუხს IQ ტესტებში,


We get far more questions right on I.Q. tests than each succeeding generation back to the time that they were invented.	არამედ იმაზე ბევრად მეტ კითხვას ვცემთ სწორ პასუხს, ვიდრე ყოველი შემდეგი თაობა, მაშინ როცა ეს ტესტები პირველად შეიქმნა.


Indeed, if you score the people a century ago against modern norms, they would have an average I.Q. of 70.	მართლაც, თუ საუკუნის წინ მცხოვრებ ხალხს დღევანდელ ნორმას შევადარებთ, მათი საშუალო IQ, 70-ის ტოლი იქნება.


If you score us against their norms, we would have an average I.Q. of 130.	თუ ჩვენს შედეგებს, მაშინდელ ნორმას შეგვადარებთ, საშუალო IQ-ს 130 მივიღებთ.


Now this has raised all sorts of questions.	ამან ბევრი კითხვა გააჩინა.


Were our immediate ancestors on the verge of mental retardation?	ჩვენი უახლოესი წინაპრები, გონებრივი ჩამორჩენილობის ზღვარზე ხომ არ იყვნენ?


Because 70 is normally the score for mental retardation.	რადგან 70 როგორც წესი გონებრივი ჩამორჩენილობის მაჩვენებელია.


Or are we on the verge of all being gifted?	ან იქნებ ჩვენ ვართ განსაკურებული ნიჭიერების ზღვარზე?


Because 130 is the cutting line for giftedness.	რადგან 130 ნიჭიერების ზღვარია.


Now I'm going to try and argue for a third alternative that's much more illuminating than either of those, and to put this into perspective, let's imagine that a Martian came down to Earth and found a ruined civilization.	მე შევეცდები მესამე ალტერნატივა შემოგთავაზოთ, რომელიც ბევრად უფრო აზრიანია, ვიდრე წინა ორი თვალსაჩინოებისთვის წარმოვიდგინოთ, რომ მარსიანელები ჩამოვიდნენ დედამიწაზე და იპოვეს განადგურებული ცივილიზაცია.


And this Martian was an archaeologist, and they found scores, target scores, that people had used for shooting.	ეს მარსიანელი არქეოლოგები იყვნენ და იპოვეს მიზანში სროლის შედეგები, რომელსაც ხალხი იყენებდა.


And first they looked at 1865, and they found that in a minute, people had only put one bullet in the bullseye.	პირელად მათ 1865 წლის შედეგი ნახეს და აღმოაჩინეს, რომ ერთ წუთში ადამიანი მიზანში მხოლოდ 1 ტყვიას ახვედრებდა.


And then they found, in 1898, that they'd put about five bullets in the bullseye in a minute.	შემდეგ, 1898 წლისაში, მათ აღმოაჩინეს, რომ ხალხი წუთში, დაახლოებით 5 ტყვიას ახვედრებდა მიზანში.


And then about 1918 they put a hundred bullets in the bullseye.	და შემდეგ დაახლოებით 1918 წელს - 100 ტყვია.


And initially, that archaeologist would be baffled.	პირველად არქეოლოგი შოკში იქნებოდა.


They would say, look, these tests were designed to find out how much people were steady of hand, how keen their eyesight was, whether they had control of their weapon.	იტყოდა, რომ ეს ტესტი ზომავს, თუ რამდენად მტკიცე ხელი აქვს ამ ხალხს, რამდენად კარგი მხედველობა, და როგორ აკონტროლებენ იარაღს.


How could these performances have escalated to this enormous degree?	როგორ შეიძლება მათი შედეგები, ამ დონეზე გაზდრილიყო?


Well we now know, of course, the answer.	ჩვენ კი, რა თქმა უნდა ვიცით პასუხი.


If that Martian looked at battlefields, they would find that people had only muskets at the time of the Civil War and that they had repeating rifles at the time of the Spanish-American War, and then they had machine guns by the time of World War I.	ამ მარსიანელს საბრძოლო ველზე რომ შეეხედა, ნახავდა რომ სამოქალაქო ომის პერიოდში მათ მხოლოდ მუშკეტები ჰქონდათ. შემდეგ, ესპანეთ-ამერიკის ომისას, მათ რევოლვერები ჰქონდათ შემდეგ, პირველი მსოფლიო ომისთვის მათ ჰქონდათ ტყვიამფრქვევები.


And, in other words, it was the equipment that was in the hands of the average soldier that was responsible, not greater keenness of eye or steadiness of hand.	ანუ, ხელსაწყო, რომელიც ჯარისკაცს ეჭირა, იყო კარგი მხედველობის და მტკიცე ხელის მიზეზი.


Now what we have to imagine is the mental artillery that we have picked up over those hundred years, and I think again that another thinker will help us here, and that's Luria.	ახლა ჩვენ უნდა წარმოვიდგინოთ გონებრივი არტილერია, რომელიც ამ 100 წლის მანძილზე დავაგროვეთ და ვფიქრობ ერთი მოაზროვნეც დაგვეხმარება, ეს ლურიაა.


Luria looked at people just before they entered the scientific age, and he found that these people were resistant to classifying the concrete world.	ლურია აკვირდებოდა ადამიანებს სანამ ისინი სამეცნიერო ხანაში შევიდოდნენ და მან აღმოაჩინა, რომ ეს ხალხი კონკრეტულ მსოფლიოს ვერ აკლასიფიცირებდნენ.


They wanted to break it up into little bits that they could use.	მისი პატარა ნაწილებად დახლეჩა უნდოდათ გამოსაყენებლად.


He found that they were resistant to deducing the hypothetical, to speculating about what might be, and he found finally that they didn't deal well with abstractions or using logic on those abstractions.	მან აღმოაჩინა, რომ ისინი ჰიპოთეტიურ მსჯელობასაც ვერ ახერხებდნენ, თუ რა შეიძლება ყოფილიყო. და საბოლოოდ აღმოაჩინა, რომ აბსტრაქტულ ლოგიკას რთულად იყენებდნენ.


Now let me give you a sample of some of his interviews.	გაგაცნობთ რამდენიმე ამონარიდს მისი ინტერვიუებიდან.


He talked to the head man of a person in rural Russia.	ის ესაუბრა სოფლის თავკაცს რუსეთში.


They'd only had, as people had in 1900, about four years of schooling.	მათ, როგორც 1900 წელს, ჰქონდათ დაახლოებით 4 კლასის განათლება.


And he asked that particular person, what do crows and fish have in common?	ლურიამ ჰკითხა: "რა საერთო აქვთ ყვავებს და თევზებს?"


And the fellow said, "Absolutely nothing.	კაცმა უპასუხა: "აბსოლუტურად არაფერი.


You know, I can eat a fish. I can't eat a crow.	თევზი შემიძლია ვჭამო, ყვავი - არა.


A crow can peck at a fish.	ყვავს შეუძლია თევზს ჩაუნისკარტოს,


A fish can't do anything to a crow."	თევზი კი ყვავს ვერაფერს უზამს."


And Luria said, "But aren't they both animals?"	ლურიამ უთხრა: "მაგრამ ეს ორივე ცხოველია, არა?"


And he said, "Of course not.	კაცმა უპასუხა: "რა თქმა უნდა, არა.


One's a fish.	ერთი თევზია,


The other is a bird."	მეორე კი - ჩიტი"


And he was interested, effectively, in what he could do with those concrete objects.	და მას ის აინტერესებდა, თუ რაში შეიძლეობდა ეს ორი კონკრეტული ობიექტი გამოეყენებინა.


And then Luria went to another person, and he said to them, "There are no camels in Germany.	შემდეგ ლურია სხვასთან მივიდა და უთხრა: "გერმანიაში აქლემები არ არიან.


Hamburg is a city in Germany.	ჰამბურგი ქალაქია გერმანიაში.


Are there camels in Hamburg?"	არიან აქლემები ჰამბურგში?"


And the fellow said, "Well, if it's large enough, there ought to be camels there."	კაცმა უპასუხა: "თუ დიდი ქალაქია, მაშინ იქნებიან აქლემები"


And Luria said, "But what do my words imply?"	ლურიამ: "მაგრამ ჩემი ნათქვამი რას მიანიშნებს?"


And he said, "Well, maybe it's a small village, and there's no room for camels."	მან კი: "შეიძლება პატარა სოფელია, სადაც აქლემების ადგილი არაა"


In other words, he was unwilling to treat this as anything but a concrete problem, and he was used to camels being in villages, and he was quite unable to use the hypothetical, to ask himself what if there were no camels in Germany.	სხვა სიტყვებით, ის ამას კონკრეტულ პრობლემისგან განსხვავებულად, ვერ აღიქვამდა. ის მიჩვეული იყო აქლემებს სოფელში და საკმაოდ სუსტი იყო ჰიპოთეტიურ მსჯელობაში, რომ საკუთარი თავისთვის ეკითხა, რა იქნებოდა გერმანიაში აქლემები რომ არ ყოფილიყო.


A third interview was conducted with someone about the North Pole.	მესამე ინტერვიუ ჩატარდა ჩრდილოეთ პოლუსის შესახებ


And Luria said, "At the North Pole, there is always snow.	ლურიამ ჰკითხა: "ჩრდილოეთ პოლუსზე ყოველთვის თოვლია.


Wherever there is always snow, the bears are white.	იქ სადაც ყოველთვის თოვლია, დათვები თეთრია.


What color are the bears at the North Pole?"	რა ფერის დათვებია ჩრდილოეთ პოლუსზე?"


And the response was, "Such a thing is to be settled by testimony.	და პასუხი იყო: "ამის გასაგებად, თვითმხილველი გვჭირდება.


If a wise person came from the North Pole and told me the bears were white, I might believe him, but every bear that I have seen is a brown bear."	თუ ბრძენი კაცი მოვა ჩრდილოეთ პლუსიდან და მეტყვის, რომ დათვები თეთრები იყვნენ, შეიძლება დავუჯერო, მაგრამ ყველა დათვი, რაც კი მინახავს ყავისფერია."


Now you see again, this person has rejected going beyond the concrete world and analyzing it through everyday experience, and it was important to that person what color bears were -- that is, they had to hunt bears.	ხედავთ, ახლაც, ამ კაცმაც ვერ შეძლო კონკრეტულ მსოფლიოს გაცდენოდა და სიტუაცია ყოველდღიური გამოცდილებით გააანალიზა. მისთვის მნიშვნელოვანი იყო, რა ფერის იყვნენ დათვები, რადგან დათვებზე ნადირობს.


They weren't willing to engage in this.	ისინი მზად არ იყვნენ ასეთ ანალიზში ჩასართავად.


One of them said to Luria, "How can we solve things that aren't real problems?	ერთ-ერთმა ლურიას უთხრა: "როგორ უნდა გადავჭრათ ის, რაც არაა რეალური პრობლემა?


None of these problems are real.	არცერთი ეს პრობლემა არაა რეალური.


How can we address them?"	როგორ უნდა მივუდგეთ?"


Now, these three categories -- classification, using logic on abstractions, taking the hypothetical seriously -- how much difference do they make in the real world beyond the testing room?	ეს სამი კატეგორია: კლასიფიკაცია, ლოგიკური აბსტრაქცია, ჰიპოთეტიკის სერიოზულად აღქმა, ტესტირების გარდა, რამდენად მნიშვნელოვანია რეალურ მსოფლიოში?


And let me give you a few illustrations.	ნება მომეცით პატარა ილუსტრაცია გავაკეთო.


First, almost all of us today get a high school diploma.	პირველ რიგში, თითქმის ყველა ჩვენგანი იღებს საშუალო განათლების ატესტატს.


That is, we've gone from four to eight years of education to 12 years of formal education, and 52 percent of Americans have actually experienced some type of tertiary education.	ჩვენ გადავედით ოთხიდან რვა კლასამდე განათლებიდან, 12 წლამდე ფორმალურ განათლებაზე და ამერიკელების 52%-ს გაუვლია რაღაც ტიპის უმაღლესი განათლება მაინც.


Now, not only do we have much more education, and much of that education is scientific, and you can't do science without classifying the world.	არა მხოლოდ უფრო ბევრად განათლებულები ვართ, არამედ ამ განათლების უდიდესი ნაწილი სამეცნიეროა და მეცნიერება არ მუშაობს მსოფლიოს კლასიფიცირების გარეშე.


You can't do science without proposing hypotheses.	მეცნიერება არ მუშაობს ჰიპოთეზების გარეშე.


You can't do science without making it logically consistent.	მეცნიერება არ მუშაობს ლოგიკური თანმიმდევრულობის გარეშე.


And even down in grade school, things have changed.	ბევრი რამ დაწყებითებშიც კი შეცვილია.


In 1910, they looked at the examinations that the state of Ohio gave to 14-year-olds, and they found that they were all for socially valued concrete information.	1910 წლის ოჰაიოს შტატის 14 წლისებისთვის მიცემულ საგამოცდო საკითხებში აღმოჩნდა რომ ყველა მათგანში სოციალურად ღირებული კონკრეტული ინფორმაცია იყო.


They were things like, what are the capitals of the 44 or 45 states that existed at that time?	მაგალითად როგორც: რა იყო იმდროისთვის არსებული 44, თუ 45 შტატის დედაქალაქი?


When they looked at the exams that the state of Ohio gave in 1990, they were all about abstractions.	როცა 1990 წლის ოჰაიოს საგამოცდო საკითხებს ჩახედეს, ყველა მათგანი აბსტრაქციებზე იყო.


They were things like, why is the largest city of a state rarely the capital?	როგორც მაგალითად: რატომაა, რომ უდიდესი ქალაქი იშვიათად წარმოადგენს დედაქალაქს?


And you were supposed to think, well, the state legislature was rural-controlled, and they hated the big city, so rather than putting the capital in a big city, they put it in a county seat.	და თქვენ უნდა მიმხვადრიყავით, რომ შტატის კანონმდებლობას სოფლის მოსახლეობა აკონტროლებდა და მათ ეზიზღებოდათ დიდი ქალაქები. ამიტომ დიდი ქალაქების ნაცვლად, დედაქალაქად საოლქო დასახლებას აქცევდნენ.


They put it in Albany rather than New York.	ასეთი იყო ალბანი ნიუ-იორკის ნაცვლად,


They put it in Harrisburg rather than Philadelphia.	ჰარისბურგს ფილადელფიის ნაცლად


And so forth.	და ა.შ.


So the tenor of education has changed.	ანუ, განათლების არსი შეიცვალა.


We are educating people to take the hypothetical seriously, to use abstractions, and to link them logically.	ჩვენ ჰიპოთეტიურ მსჯელობას ვასწავლით ხალხს, აბსტრაქციების გამოყენებას და მათ ლოგიკურ დაკავშირებას.


What about employment?	რაც შეეხება დასაქმებას.


Well, in 1900, three percent of Americans practiced professions that were cognitively demanding.	1900 წელს ამერიკელების 3% მუშაობდა ისეთ სფეროში, რომლებიც გონებივ მუშაობას მოითხოვდა.


Only three percent were lawyers or doctors or teachers.	მხოლოდ 3% იყო იურისტი, ექიმი, ან მასწავლებელი.


Today, 35 percent of Americans practice cognitively demanding professions, not only to the professions proper like lawyer or doctor or scientist or lecturer, but many, many sub-professions having to do with being a technician, a computer programmer.	დღეს ამერიკელების 35% მუშაობს გონებრივი დატვირთვის მომთხოვნ სფეროში, არა მხოლოდ იურისტის, ექიმის მეცნიერის, ან ლექტორისნაირ პოზიციებზე, არამედ ბევრი ქვეპროფესიით, როგორც ტექნიკოსი, პროგრამისტი.


A whole range of professions now make cognitive demands.	პროფესიების მთელი წყება ითხოვს დღეს გონებრივ დატვირთვას


And we can only meet the terms of employment in the modern world by being cognitively far more flexible.	და თანამდეროვე მსოფლიოში დასაქმების მოთხოვნებს მხოლოდ გონებრივად, ბევრად უფრო მოქნილები დავაკმაყოფილებთ


And it's not just that we have many more people in cognitively demanding professions.	ამის მიზეზი არა მხოლოდ ისაა, რომ ბევრად მეტი ხალხია გონებრივი დატვირთვის პროფესიებში,


The professions have been upgraded.	არამედ ის რომ პროფესიები დაიხვეწა.


Compare the doctor in 1900, who really had only a few tricks up his sleeve, with the modern general practitioner or specialist, with years of scientific training.	შეადარეთ 1900 წლის ექიმი რომელსაც მხოლოდ რამდენიმე უნარი ჰქონდა განკარგულებაში, თანამდეროვე ოჯახის ექიმს, ან სპეციალისტს, რომელსაც რამდენიმე წლიანი მეცნიერული მომზადება აქვს გავლილი.


Compare the banker in 1900, who really just needed a good accountant and to know who was trustworthy in the local community for paying back their mortgage.	შეადარეთ 1900 წლის ბანკირი, რომელიც მხოლოდ კარგი ბუღალტერი უნდა ყოფილიყო და ადგილობრივ დონეზე სცოდნოდა ვინ იყო სანდო იპოთეკური სესხის დასაფარად.


Well, the merchant bankers who brought the world to their knees may have been morally remiss, but they were cognitively very agile.	ბანკირები, რომლებმაც მსოფლიო დააჩოქეს, შეიძლება მორალურად მოიკოჭლებდნენ, მაგრამ გონებრივად ძალიან სხარტები იყვნენ.


They went far beyond that 1900 banker.	ისინი 1900 წლის დროინდელ ბანკირზე ბევრად წინ წავიდნენ.


They had to look at computer projections for the housing market.	მათ საბინაო ბაზრის კომპიუტერული პროგნოზები უნდა გაეანალიზებინათ.


They had to get complicated CDO-squared in order to bundle debt together and make debt look as if it were actually a profitable asset.	ისინი უნდა გარკვეულიყვნენ რთულ ვალდებულებებში, იმისთვის რომ ვალები ერთად შეეკრათ, და ის მომგებიან აქტივად გამოჩენილიყო.


They had to prepare a case to get rating agencies to give it a AAA, though in many cases, they had virtually bribed the rating agencies.	მათ საქმე ისე უნდა შეეფუთათ, რომ უმაღლესი შეფასება მიეღოთ სარეიტინგო სააგენტოებისგან თუმცა ბევრ შემთხვევაში, ისინი პრაქტიკულად სარეიტინგოების მოსყიდვას ახდენდნენ.


And they also, of course, had to get people to accept these so-called assets and pay money for them even though they were highly vulnerable.	მათ ასევე ხალხი უნდა დაერწმუნებინათ, რომ მათი ეს ე.წ. აქტივები მიეღოთ და ამისთვის ფული გადაეხადათ, დიდი რისკის მიუხედავად.


Or take a farmer today.	ან მაგალითად თანამედროვე ფერმერი


I take the farm manager of today as very different from the farmer of 1900.	მე ვთვლი რომ ფერმის თანამედროვე მმართველი ბევრად განსხვავდება 1900 წლის დროინდელი ფერმერისგან.


So it hasn't just been the spread of cognitively demanding professions.	ამიტომ, ეს უბრალოდ გონებრივი მუშაობის მომთხოვნი პრეფესიების გავრცელება არ ყოფილა.


It's also been the upgrading of tasks like lawyer and doctor and what have you that have made demands on our cognitive faculties.	ასევე ამოცანების გართულებამაც, იურისტებისთვის, ექიმებისთვის და სხვებისთვის, მოითხოვა გონებრივი შესაძლებლობები.


But I've talked about education and employment.	მე ვისაუბრე განათლებაზე და დასაქმებაზე,


Some of the habits of mind that we have developed over the 20th century have paid off in unexpected areas.	მაგრამ ზოგიერთმა გონებრივმა ჩვევამ, რომელიც მე-20 საუკუნის მანძილზე განგვივითარდა მოულოდნელ სფეროებშიც იჩინა თავი.


I'm primarily a moral philosopher.	მე პირველ რიგში მორალის ფილოსოფოსი ვარ.


I merely have a holiday in psychology, and what interests me in general is moral debate.	ფსოქოლოგია მიტაცებს და ზოგადად მორალური დებატი მაინტერესებს.


Now over the last century, in developed nations like America, moral debate has escalated because we take the hypothetical seriously, and we also take universals seriously and look for logical connections.	უკანასკნელი საუკუნის მანძილზე, ამერიკისნაირ განვითარებულ ქვეყნებში, მორალური დებატები გახშირდა, რადგან ჰიმპოთეტიურ მსჯელობას სერიოზულად აღვიქვამთ, ასევე უნივერსალიზმსაც და ლოგიკურ კავშირებს ვეძებთ.


When I came home in 1955 from university at the time of Martin Luther King, a lot of people came home at that time and started having arguments with their parents and grandparents.	როცა 1955 წელს უნივერსიტეტიდან შინ დავბრუნდი, მარტინ ლუთერ კინგის დროს, ბევრი დაბრუნდა სახლში იმ დროს და დაიწყო კამათი მშობლებთან და ბებია-ბაბუებთან.


My father was born in 1885, and he was mildly racially biased.	მამაჩემი 1885 წელს დაიბადა და მას ცოტა რასისტული განწყობები ჰქონდა.


As an Irishman, he hated the English so much he didn't have much emotion for anyone else.	როგორც ირლანდიელს მას იმდენად ეზიზღებოდა ინგლისელები, სხვაზე არავიზე დარჩა მეტი ემოცია,


(Laughter) But he did have a sense that black people were inferior.	(სიცილი) მაგრამ მას ჰქონდა განცდა, რომ შავკანიანები დაბლა მდგომები იყვნენ


And when we said to our parents and grandparents, "How would you feel if tomorrow morning you woke up black?"	და როცა ჩვენ მშობლებს და ბებია-ბაბუას ვკითხეთ: "რას იგრძნობდით, ხვალ დილით შავკანიანად რომ გაგეღვიძათ?"


they said that is the dumbest thing you've ever said.	მათ თქვეს, რომ ეს ყველაზე დიდი სისულელე იყო, რაც კი გვითქვამს.


Who have you ever known who woke up in the morning -- (Laughter) -- that turned black?	ვინ გინახავთ რომ დილით... (სიცილი) შავკანიანად გადაქცეულიყოს?


In other words, they were fixed in the concrete mores and attitudes they had inherited.	სხვა სიტყვებით, ისინი ჩაჭიდებულები იყვნენ კონკრეტულ მემკვიდრეობით მიღებულ მორალსა და დამოკიდებულებაზე.


They would not take the hypothetical seriously, and without the hypothetical, it's very difficult to get moral argument off the ground.	ჰიპოთეტიურ მსჯელობას სერიოზულად ვერ აღიქვამდნენ და ჰიპოთეტიურობის გარეშე ძალიან რთულია მორალური არგუმენტების დემონსტრირება.


You have to say, imagine you were in Iran, and imagine that your relatives all suffered from collateral damage even though they had done no wrong.	უნდა თქვათ: "წარმოიდგინე ირანში რომ იყო, წარმოიდგინე, რომ შენი უდანაშაულო ნათესავები დაზარალდნენ როგორც ომის გვერდითი ზიანი.


How would you feel about that?	რას იგრძნობდი ამ დროს?"


And if someone of the older generation says, well, our government takes care of us, and it's up to their government to take care of them, they're just not willing to take the hypothetical seriously.	და თუ ვინმე ძველი თაობიდან გეტყვით: "ჩვენი მთავრობა ზრუნავს ჩვენზე და მათი მთავრობის პასუხისმგებლობაა მათზე ზრუნვა." ნიშნავს რომ ისინი არ უდგებიან ჰიპოთეტიურ მსჯელობას სერიოზულად.


Or take an Islamic father whose daughter has been raped, and he feels he's honor-bound to kill her.	ან ავიღოთ მუსლიმი მამა, რომლის ქალიშვილიც გააუპატიურეს და ის ფიქრობს რომ ღირსების საქმეა და ვალდებულია ქალიშვილი მოკლას.


Well, he's treating his mores as if they were sticks and stones and rocks that he had inherited, and they're unmovable in any way by logic.	ის ისე უდგება საკუთარ მორალურ ტრადიციას, თითქოს ეს ჯოხები, ქვები და კლდეებია, რომელიც მემკვიდრეობით მიიღო და მათი ლოგიკურად შეცვლა შეუძლებელია.


They're just inherited mores.	ეს მხოლოდ მემკვიდრეობით მიღებული მორალური ტრადიციაა.


Today we would say something like, well, imagine you were knocked unconscious and sodomized.	დღეს ჩვენ ასეთ რამეს ვიტყოდით: "წარმოიდგინე გაგთიშეს და გაგაუპატიურეს.


Would you deserve to be killed?	ხარ თუ არა სიკვდილის ღირსი?"


And he would say, well that's not in the Koran.	და ის გიპასუხებდათ, ეს სცენარი ყურანში არაა.


That's not one of the principles I've got.	ასეთი პრინციპი მე არ მომეპოვება.


Well you, today, universalize your principles.	დღეს-დღეობით ჩვენ პრინციპების უნვერსალიზაციას ვახდენთ.


You state them as abstractions and you use logic on them.	თქვენ აყალიბებთ მათ როგორც აბსტრაქციებს და შემდეგ მასზე ლოგიკას იყენებთ.


If you have a principle such as, people shouldn't suffer unless they're guilty of something, then to exclude black people you've got to make exceptions, don't you?	თუ გაქვთ პრინციპი, რომ ადამიანები არ უნდა დაზარალდნენ თუ მათ არაფერი დაუშავებიათ, მაშინ აქედან შავკანიანების გამორიცხვისთვის... უნდა გამორიცხოთ, ასე არაა?


You have to say, well, blackness of skin, you couldn't suffer just for that.	უნდა თქვათ, რომ კანის სიშავის გამო, მხოლოდ ამის გამო არ უნდა დაზარალდეთ.


It must be that blacks are somehow tainted.	შავკანიანები რაღაცაში დამნაშავეები უნდა იყვნენ.


And then we can bring empirical evidence to bear, can't we, and say, well how can you consider all blacks tainted when St. Augustine was black and Thomas Sowell is black.	შემდეგ ემპირიული მტკიცებულება შეიძლება წარმოვადგინოთ და ვთქვათ: როგორ უნდა ჩათვალოთ ყველა შავკანიანი დამნაშავედ? როცა წმ. ავგუსტინე შავკანიანი იყო და თომას სოუელიც.


And you can get moral argument off the ground, then, because you're not treating moral principles as concrete entities.	და ახლა უკვე შეგიძლიათ მორალური არგუმენტის დემონსტრორება, რადგან მორალურ პრინციპებს როგორც კონკრეტულ ობიექტებს არ განიხილავთ.


You're treating them as universals, to be rendered consistent by logic.	თქვენ მათ უნივერსალურად განიხილავთ, რომლებთან მიმართებაშიც თანმიმდევრული ლოგიკა უნდა გამოვიყენოთ.


Now how did all of this arise out of I.Q. tests?	ამ ყველაფრამდე IQ ტესტებიდან როგორ მივედით?


That's what initially got me going on cognitive history.	ესაა, რამაც პირველად კოგნიტიური ისტორიისკენ წამიყვანა.


If you look at the I.Q. test, you find the gains have been greatest in certain areas.	თუ IQ ტესტებს შეხედავთ, ნახავთ რომ ზოგიერთ სფეროში დიდი მიღწევები იყო.


The similarities subtest of the Wechsler is about classification, and we have made enormous gains on that classification subtest.	უექსლერის მსგავსებების ქვეტესტი კლასიფიცირებაზეა და ჩვენ დიდი მიღწევა გვაქვს ამ კლასიფიცირების ქვეტესტში.


There are other parts of the I.Q. test battery that are about using logic on abstractions.	IQ ტესტების სხვა ნაწილებიც, რომლებიც ლოგიკის და აბსტრაქციის გამოყენებაზეა.


Some of you may have taken Raven's Progressive Matrices, and it's all about analogies.	ზოგ თქვენგანს შეიძლება გაუვლია რევენის პროგრესული მატრიცები, ის ანალოგიებზეა.


And in 1900, people could do simple analogies.	1900 წელს ადამიანებს მარტივი ანალოგიების გაკეთება შეეძლოთ.


That is, if you said to them, cats are like wildcats.	თუ ეტყოდით: "კატები გვანან გარეულ კატებს


What are dogs like?	რას გვანან ძაღლები?"


They would say wolves.	ისინი გეტყოდნენ მგლებს.


But by 1960, people could attack Raven's on a much more sophisticated level.	მაგრამ 1960 წლისთვის ხალხს "რევენის" გავლა ბევრად უფრო რთულ დონეზე შეეძლო.


If you said, we've got two squares followed by a triangle, what follows two circles?	თუ ეტყოდით: "გაქვთ ორი კვადრატი და შემდეგ სამკუთხედი, რა მოსდევს ორ წრეს?"


They could say a semicircle.	ისინი ამბობდნენ ნახევარწრეს.


Just as a triangle is half of a square, a semicircle is half of a circle.	როგორც სამკუთხედი კვადრატის ნახევარია, ნახევარწრეც, წრის ნახევარია.


By 2010, college graduates, if you said two circles followed by a semicircle, two sixteens followed by what, they would say eight, because eight is half of 16.	2010 წლისთვის, კოლეჯ დამთავრებულებს თუ ეტყოდით: "ორი წრე და შემდეგ ნახევარწრე, ორი 16 და შემდეგ..?" ისინი იტყოდნენ რვა, რადგან რვა 16-ის ნახევარია.


That is, they had moved so far from the concrete world that they could even ignore the appearance of the symbols that were involved in the question.	ისინი ისე დაშორდნენ კონკრეტულ მსოფლიოს, რომ მათ კითხვაში არსებული ფორმების და სიმბოლოების იგნორირებაც კი შეუძლიათ,


Now, I should say one thing that's very disheartening.	ერთი გულდასაწყვეტი რამ უნდა ვთქვა.


We haven't made progress on all fronts.	ყველა ფრონტზე არ გვქონია პროგრესი.


One of the ways in which we would like to deal with the sophistication of the modern world is through politics, and sadly you can have humane moral principles, you can classify, you can use logic on abstractions, and if you're ignorant of history and of other countries, you can't do politics.	თანამედროვე მსოფლიოს სირთულესთან გამკლავების ერთ-ერთი გზა პოლიტიკაა და სამწუხაროდ, შეიძლება გქონდეთ მორალური პრინციპები შეგეძლოთ კლასიფიცირება, ლოგიკის გამოყენება აბსტრაქციებში, მაგრამ თუ თქვენ არ იცით თქვენი ისტორია და სხვა ქვეყნების ისტორია, პოლიტიკით ვერ დაკავდებით.


We've noticed, in a trend among young Americans, that they read less history and less literature and less material about foreign lands, and they're essentially ahistorical.	ჩვენ ახალგაზრდა ამერიკელებში შევნიშნეთ ტენდენცია, რომ ისინი ნაკლებ ისტორიას და ნაკლებ ლიტერატურას კითხულობენ და ნაკლებ მასალას ეცნობიან სხვა ქვეყნებზე. მათ ძირითადად არ იციან ისტორია.


They live in the bubble of the present.	ისინი თანამედროვეობის ჭურში ცხოვრობენ.


They don't know the Korean War from the war in Vietnam.	ისინი კორეის ომს ვერ არჩევენ ვიეტნამის ომისგან.


They don't know who was an ally of America in World War II.	მათ არ იციან ვინ იყო აშშ-ს მოკავშირე მეორე მსოფლიო ომში.


Think how different America would be if every American knew that this is the fifth time Western armies have gone to Afghanistan to put its house in order, and if they had some idea of exactly what had happened on those four previous occasions.	წარმოიდგინეთ რამდენად განსხვავებული იქნებოდა ამერიკა, ყველა ამერიკელს რომ სცოდნოდა, რომ ეს მეხუთედ შევიდა დასავლური არმიები ავღანეთში სიტუაციის მოსაწესრიგებლად და წარმოდგენა რომ ჰქონოდათ ზუსტად რა მოხდა წინა ოთხ შემთხვევაში.


(Laughter) And that is, they had barely left, and there wasn't a trace in the sand.	(სიცილი) მათ ძლივს გამოასწრეს ისე რომ კვალი არ დატოვეს.


Or imagine how different things would be if most Americans knew that we had been lied into four of our last six wars.	ან წარმოიდგინეთ რა სხვანაირად იქნებოდა ყველაფერი, ამერიკელების უმეტესობას რომ სცოდნოდა, რომ ჩვენი ბოლო 6 ომიდან, 4 ტყუილზე წამოვიწყეთ.


You know, the Spanish didn't sink the battleship Maine, the Lusitania was not an innocent vessel but was loaded with munitions, the North Vietnamese did not attack the Seventh Fleet, and, of course, Saddam Hussein hated al Qaeda and had nothing to do with it, and yet the administration convinced 45 percent of the people that they were brothers in arms, when he would hang one from the nearest lamppost.	იცით? ესპანელებს არ ჩაუძირავთ საბრძოლო გემი"მეინი" "ლუსიტანია" არ იყო უვნებელი ხომალდი, ის სამხედრო აღჭურვილობით იყო დატვირთული. ჩრდილოეთ ვიეტნამელები თავს არ დასხმიან მეშვიდე ფლოტს, და რა თქმა უნდა სადამ ჰუსეინი ვერ იტანდა ალ ქაედას და არაფერი ჰქონდა მათთან საერთო. ამის მიუხედავად აშშ-ს ადმინისტრაციამ დაარწმუნა მოსახლეობის 45%, რომ ისინი მოკავშირეები იყვნენ, როცა ის ნებისმიერ მათგანს უახლოეს განათების ბოძზე ჩამოკიდებდა.


But I don't want to end on a pessimistic note.	არ მინდა პესიმისტურ ნოტზე დავასრულო.


The 20th century has shown enormous cognitive reserves in ordinary people that we have now realized, and the aristocracy was convinced that the average person couldn't make it, that they could never share their mindset or their cognitive abilities.	მე-20 საუკუნემ ჩვეულებრივ ადამიანებში არსებული არნახული გონებრივი რეზერვები აჩვენა, რომელიც ახლა აღმოვაჩინეთ. არისტოკრატია დარწმუნებული იყო, რომ რიგით ადამიანს არ შეეძლო, რომ ისინი ვერასდროს გაიზიარებდნენ მათ აზროვნებას და გონებრივ შესაძლებლობებს.


Lord Curzon once said he saw people bathing in the North Sea, and he said, "Why did no one tell me what white bodies the lower orders have?"	ლორდ კურზონმა ერთხელ თქვა... მან დაინახა ჩრდილოეთ ზღვაში მოცურავე ხალხი და თქვა: "არავინ რატომ არ მითხრა რა თეთრი სხეულები აქვთ ქვედა ფენის წარმომადგენლებს?"


As if they were a reptile.	თითქოს ისინი რეპტილიები იყვნენ.


Well, Dickens was right and he was wrong. [Correction: Rudyard Kipling] [Kipling] said, "The colonel's lady and Judy O'Grady are sisters underneath the skin."	დიკენსი მართალი იყო და ის ცდებოდა. [შესწორება: რადიარდ კიპლინგი] [კიპლინგმა] თქვა: "პოლკოვნიკის ცოლი და ჯუდი ო'გრედი კან ქვეშ დები არიან"


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


An image is worth more than a thousand words, so I'm going to start my talk by stop talking and show you a few images that I recently captured.	ერთი სურათი ათასი სიტყვის ტოლფასია, ამიტომ ჩემს გამოსვლას ლაპარაკის ნაცვლად იმ სურათების ჩვენებით დავიწყებ, რომლებიც ახლახანს გადავიღე.


So by now, my talk is already 6,000 words long, and I feel like I should stop here.	აი, ახლა უკვე ჩემი გამოსვლა 6 000 სიტყვიანია და აჯობებს აქ გავჩერდე.


(Laughter) At the same time, I probably owe you some explanation about the images that you just saw.	(სიცილი) ამავდროულად, ალბათ ამ სურათებთან დაკავშირებით განმარტების გაკეთებაც მმართებს.


What I am trying to do as a photographer, as an artist, is to bring the world of art and science together.	ჩემი, როგორც ფოტოგრაფისა და ხელოვანის მთავარი მიზანი, ხელოვნებისა და მეცნიერების გაერთიანებაა.


Whether it is an image of a soap bubble captured at the very moment where it's bursting, as you can see in this image, whether it's a universe made of tiny little beads of oil paint, strange liquids that behave in very peculiar ways, or paint that is modeled by centrifugal forces, I'm always trying to link those two fields together.	იქნება ეს საპნის ბუშტის სურათი, რომელიც მისი გახეთქვის მომენტშია გადაღებული, როგორც ამას ეკრანზე ხედავთ, თუ ზეთის საღებავის პატარა ბუშტებით შექმნილი სამყარო, ან უცნაური სითხეები, რომლებსაც განსაკუთრებული თვისებები გააჩნიათ, ან თუნდაც ცენტრიდანული ძალებით მოდელირებული საღებავი, ყველა შემთხვევაში ვცდილობ, ამ ორი სფეროს ერთმანეთთან დაკავშირებას.


What I find very intriguing about those two is that they both look at the same thing: They are a response to their surroundings.	ყველაზე საინტერესო ისაა, რომ მათ ერთი რამ აკავშირებთ, ორივე გარემოცვაზე საპასუხო რეაქციას წარმოადგენს,


And yet, they do it in a very different way.	თუმცა, ეს ორივე სფეროში სხვადასხვანაირად ვლინდება.


If you look at science on one hand, science is a very rational approach to its surroundings, whereas art on the other hand is usually an emotional approach to its surroundings.	ერთის მხრივ, მეცნიერებას გარემოცვაზე რაციონალური მიდგომა ახასიათებს, ხოლო ხელოვნებისთვის კი, ემოციური მიდგომაა ბუნებრივი.


What I am trying to do is I'm trying to bring those two views into one so that my images both speak to the viewer's heart but also to the viewer's brain.	ჩემი ძალისხმევის არსი კი იმაში მდგომარეობს, რომ ეს ორი ხედვა ისე გავაერთიანო, რომ ჩემი სურათები მნახველის გულამდეც მივიდეს და გონებამდეც.


Let me demonstrate this based on three projects.	მოდი, ამ ყველაფერს სამი პროექტის მაგალითზე გაჩვენებთ.


The first one has to do with making sound visible.	პირველი, ხმების ვიზუალიზაციას ეხება.


Now as you may know, sound travels in waves, so if you have a speaker, a speaker actually does nothing else than taking the audio signal, transform it into a vibration, which is then transported through the air, is captured by our ear, and transformed into an audio signal again.	როგორც თქვენ იცით, ხმა ტალღებად ვრცელდება. ამიტომ, თუ გაქვთ დინამიკი, ერთადერთი რასაც ის აკეთებს, აუდიო სიგნალის მიღება და მისი რხევად გარდაქმნაა, რომელიც ჰაერის საშუალებით ვრცელდება, ჩვენს ყურამდე აღწევს და კვლავ აუდიო სიგნალად გარადაიქმნება.


Now I was thinking, how can I make those sound waves visible?	მე დავიწყე ფიქრი, თუ როგორ მომეხდინა ამ ტალღების ვიზუალიზაცია


So I came up with the following setup.	და შემდეგ მოწყობილობამდე მივედი.


I took a speaker, I placed a thin foil of plastic on top of that speaker, and then I added tiny little crystals on top of that speaker.	ავიღე დინამიკი და მის ზემოთ პლასტამასის თხელი ფოლგა დავამაგრე, შემდეგ კი, დინამიკის ზემოთ პატარა კრისტალები მოვათავსე.


And now, if I would play a sound through that speaker, it would cause the crystals to move up and down.	შესაბამისად, თუ ამ დინამიკში ხმა გაისმება, კრისტალები ზევით-ქვევით მოძრაობენ.


Now this happens very fast, in the blink of an eye, so, together with LG, we captured this motion with a camera that is able to capture more than 3,000 frames per second.	ეს ძალიან სწრაფად, თვალის დახამხამებაში ხდება, ამიტომ LG-სთან ერთად ეს მოძრაობა გადავიღეთ კამერით, რომელსაც წამში 3 000-ზე მეტი კადრის გადაღება შეუძლია.


Let me show you what this looks like.	მოდი გაჩვენებთ როგორ გამოიყურება.


(Music: "Teardrop" by Massive Attack) (Applause) Thank you very much.	(მუსიკა: "Teardrop", ჯგუფი Massive Attack) (აპლოდისმენტები) დიდი მადლობა.


I agree, it looks pretty amazing.	გეთანხმებით, ეს შესანიშნავი სანახაობაა.


But I have to tell you a funny story.	მაგრამ ერთ სასაცილო ისტორიასაც მოგიყვებით.


I got an indoor sunburn doing this while shooting in Los Angeles.	ლოს ანჯელესში ამ პროცესის გადაღებისას, სახლიდან გაუსვლელად მივიღე ნამზეური.


Now in Los Angeles, you could get a decent sunburn just on any of the beaches, but I got mine indoors, and what happened is that, if you're shooting at 3,000 frames per second, you need to have a silly amount of light, lots of lights.	ცხადია, ლოს ანჯელესის სანაპიროებზე, გვარიანი დამწვრობის მიღება შეიძლება, თუმცა მე ეს სახლიდან გაუსვლელად მოვახერხე. ეს კი, შემდეგნაირად მოხდა, თუკი თქვენ წამში 3 000 კადრს იღებთ, საოცრად დიდი რაოდენობის განათება გესაჭიროებათ.


So we had this speaker set up, and we had the camera facing it, and lots of lights pointing at the speaker, and I would set up the speaker, put the tiny little crystals on top of that speaker, and we would do this over and over again, and it was until midday that I realized that I had a completely red face because of the lights pointing at the speaker.	ჩვენ კი დინამიკი გვქონდა დაყენებული მისკენ მიმართული კამერით და უამრავი განათებით, მე კი დინამიკს ვარეგულირებდი, და მასზე პატარა კრისტალებს ვამაგრებდი. ეს ძალიან ბევრჯერ გავიმეორეთ და თითქმის უკვე შუადღე იყო, როცა მივხვდი, რომ სახე მთლიანად გამწითლებოდა განათებისგან რომელიც პირდაპირ დინამიკს ეცემოდა.


What was so funny about it was that the speaker was only coming from the right side, so the right side of my face was completely red and I looked like the Phantom of the Opera for the rest of the week.	კიდევ უფრო სასცილო ისაა, რომ დინამიკთან სმარჯვენა მხარეს ვიდექი და სახის მხოლოდ მარჯვენა მხარე მქონდა გაწითლებული. მთელი კვირა "ოპერის აჩრდილს" ვგავდი.


Let me now turn to another project which involves less harmful substances.	მოდით, შემდეგ პროექტზე გადავიდეთ, რომლიც ნაკლებად მავნე შემადგენლობისაა.


Has anyone of you heard of ferrofluid?	რომელიმე თგვენგანს სმენია ფერომაგნიტური სითხის შესახებ?


Ah, some of you have. Excellent.	აა, რამდენიმე თქვენგანმა იცის.


Should I skip that part?	შესანიშნავია. გამოვტოვო ეს ნაწილი?


(Laughter) Ferrofluid has a very strange behavior.	(სიცილი) ფერომაგნიტურ სითხეს ძალიან უცნაური თვისება აქვს.


It's a liquid that is completely black.	ეს სითხე სრულიად შავია.


It's got an oily consistency.	ზეთოვანი კონსისტენცია აქვს


And it's got tiny little particles of metal in it, which makes it magnetic.	და ძალიან პატარა, ლითონის ნაწილაკებს შეიცავს, რომელიც მას მაგნიტურ უნარს სძენს.


So if I now put this liquid into a magnetic field, it would change its appearance.	ამიტომ, თუ მე ახლა ამ სითხეს მაგნიტურ ველში მოვათავსებ, ის პირვანდელ სახეს შეიცვლის.


Now I've got a live demonstration over here to show this to you.	აი, აქ მომზადებული მაქვს სადემონსტრაციოდ და აქვე გაჩვენებთ ამ პროცესს.


So I've got a camera pointing down at this plate, and underneath that plate, there is a magnet.	კამერას ამ ფირფიტას ვუმიზნებ. ფირფიტის ქვემოთ მაგნიტია მოთავსებული.


Now I'm going to add some of that ferrofluid to that magnet.	ახლა კი მაგნიტს, ცოტა ფერომაგნიტურ სითხეს დავასხამ.


Let's just slightly move it to the right and maybe focus it a little bit more. Excellent.	სულ ოდნავ გავწიოთ მარჯვნივ და უფრო კარგად მოვაქციოთ ფოკუსში.


So what you can see now is that the ferrofluid has formed spikes.	შესანიშნავია. აი, ახლა ხედავთ, რომ ფერომაგნიტურმა სითხემ ფორმა შეიცვალა და წვეტები გაუჩნდა.


This is due to the attraction and the repulsion of the individual particles inside the liquid.	ეს სითხის შიგნით არსებული ნაწილაკების მიზიდვის და განზიდვის გამო მოხდა.


Now this looks already quite interesting, but let me now add some watercolors to it.	მიუხედავად იმისა, რომ ასეც საკმაოდ საინტერესო ჩანს, მოდი მცირეოდენი წყლის საღებავიც დავამატოთ.


Those are just standard watercolors that you would paint with.	ეს ჩვეულებრივი წყლის საღებავებია, რომლითაც ვხატავთ.


You wouldn't paint with syringes, but it works just the same.	მართალია შპრიცებით არ ხატავთ, თუმცა შედეგი იგივე იქნება.


So what happened now is, when the watercolor was flowing into the structure, the watercolors do not mix with the ferrofluid.	ახლა ავხსნი რაც მოხდა. როცა წყლის საღებავი ჩავასხით სტრუქტურაში, ის ფერომაგნიტურ სითხესთან რეაქციაში არ შევიდა,


That's because the ferrofluid itself is hydrophobic.	რადგან ფერომაგნიტური სითხე ჰიდროფობიურია,


That means it doesn't mix with the water.	ანუ წყალში არ იხსნება.


And at the same time, it tries to maintain its position above the magnet, and therefore, it creates those amazing-looking structures of channels and tiny little ponds of colorful water paint.	ამასთან ერთად, ის მაგნიტის ზემოთ, თავისი პოზიციის შენარჩუნებას ცდილობს და ამის შედეგად წარმოიქმნება ეს საოცარი წყლის საღებავისგან წარმოქმნილი არხის სტრუქტურები და პატარა გუბეები.


So that was the second project.	აი, ეს იყო მეორე პროექტი.


Let me now turn to the last project, which involves the national beverage of Scotland.	ახლა გადავიდეთ ბოლო პროექტზე, რომელშიც... შოტლანდიის ეროვნულ სასმელი მონაწილეობს.


(Laughter) This image, and also this one, were made using whiskey.	(სიცილი) ეს სურათი და აი ესეც, ვისკის გამოყენებითაა დამზადებული.


Now you might ask yourself, how did he do that?	ალბათ საკუთარ თავს ჰკითხავთ, როგორ გააკეთა ეს?


Did he drink half a bottle of whiskey and then draw the hallucination he got from being drunk onto paper?	ნახევარი ბოთლი ვისკი დალია და შემდეგ სიმთვრალისგან მიღებული ჰალუცინაცია ფურცელზე გადმოიტანა?


I can assure you I was fully conscious while I was taking those pictures.	მინდა დაგარწმუნოთ, რომ ამ სურათების გადაღებისას, სრულიად ფხიზელი ვიყავი.


Now, whiskey contains 40 percent of alcohol, and alcohol has got some very interesting properties.	ვისკი 40% ალკოჰოლს შეიცავს, ალკოჰოლს კი ძალიან საინტერესო თვისებები აქვს.


Maybe you have experienced some of those properties before, but I am talking about the physical properties, not the other ones.	შეიძლება გამოგიცდიათ კიდეც მისი რამდენიმე თვისება, თუმცა მე მის ფიზიკურ თვისებებს ვგულისხმობ და არა სხვებს.


So when I open the bottle, the alcohol molecules would spread in the air, and that's because alcohol is a very volatile substance.	როცა ამ ბოთლს გავხსნი, ალკოჰოლის მოლეკულები ჰაერში გავცელდება, რადგანაც ალკოჰოლი აქროლადი ნივთიერებაა.


And at the same time, alcohol is highly flammable.	გარდა ამისა, იგი სწრაფად აალებადიცაა.


And it was with those two properties that I was able to create the images that you're seeing right now.	სწორედ ამ ორი თვისების საშუალებით შევძელი ამ სურათების შექმნა, რომელსაც ეკრანზე ხედავთ.


Let me demonstrate this over here.	მოდით აქვე მოვახდინოთ ამის დემონსტრირება.


And what I have here is an empty glass vessel.	თან მაქვს ცარიელი მინის ჭურჭელი.


It's got nothing in it.	მასში არაფერია.


And now I'm going to fill it with oxygen and whiskey.	ახლა ამ ჭურჭელს ჟანგბადითა და ვისკით გავავსებ.


Add some more.	ცოტაც დავამატოთ.


Now we just wait for a few seconds for the molecules to spread inside the bottle.	ახლა რამდენიმე წამი მოვიცადოთ, რომ მოლეკულები ბოთლში გავრცელდეს


And now, let's set that on fire.	და ცეცხლი წავუკიდოთ.


(Laughter) So that's all that happens.	(სიცილი) სულ ესაა, რაც ამ დროს ხდება.


It goes really fast, and it's not that impressive.	ეს ძალიან სწრაფი პროცესია და ამიტომ ისეთი თვალწარმტაცი არაა.


I could do it again to show it one more time, but some would argue that this is a complete waste of the whiskey, and that I should rather drink it.	მე შემიძლია კიდევ ერთხელ გაჩვენოთ იგივე, თუმცა ზოგიერთი თგვენგანი ალბათ შემედავება, რომ ეს ვისკის ფუჭი ხარჯვაა და სჯობს დავლიო.


But let me show you a slow motion in a completely darkened room of what I just showed you in this live demonstration.	მაგრამ მოდი, რაც აქ ნახეთ, იგივეს შენებული კადრით გაჩვენებთ, სრულიად ბნელ ოთახში.


So what happened is that the flame traveled through the glass vessel from top to bottom, burning the mix of the air molecules and the alcohol.	ახლა კი ავხსნათ რა მოხდა. ალი მინის ჭურჭელში, ზემოდან ქვემოთ გავრცელდა და ჰაერისა და ალკოჰოლის მოლეკულები დაწვა.


So the images that you saw at the beginning, they are actually a flame stopped in time while it is traveling through the bottle, and you have to imagine it was flipped around 180 degrees.	ასე რომ, სურათები, რომლებიც დასაწყისში გაჩვენეთ დროში გაჩერებული, ბოთლში მიმავალი ალია. და წარმოიდგინეთ 180 გრადუსით იყო შემობრუნებული..


So that's how those images were made.	სწორედ ასე შეიქმნა ეს სურათები.


(Applause) Thank you.	(აპლოდისმენტები) გმადლობთ.


So, I have now showed you three projects, and you might ask yourself, what is it good for?	ახლა მე თქვენ, სამი პროექტი გაჩვენეთ და ალბათ საკუთარ თავს ჰკითხავთ?


What's the idea behind it?	მერე რა? რა არის ამ პროექტების არსი?


Is it just a waste of whiskey?	ეს მხოლოდ ვისკის ხარჯვაა?


Is it just some strange materials?	თუ მხოლოდ უცნაური ნივთიერებები?


Those three projects, they're based on very simple scientific phenomena, such as magnetism, the sound waves, or over here, the physical properties of a substance, and what I'm trying to do is I'm trying to use these phenomena and show them in a poetic and unseen way, and therefore invite the viewer to pause for a moment and think about all the beauty that is constantly surrounding us.	ეს სამი პროექტი, ძალიან მარტივ მეცნიერულ მოვლენებზეა დამყარებული, როგორიცაა მიზიდულობა, ხმის ტალღები და ნივთირების ფიზიკური თვისებები და ჩემი ძალისხმევის არსი ისაა, რომ ვცდილობ ეს მოვლენები პოეტურ და იქამდე უხილავ ჭრილში ვაჩვენო. სწორედ ამიტომ მოვუწოდებ მაყურებლებს, რომ ერთი წამით მოდუნდით და იფიქრეთ იმ სილამაზეზე, რომელიც მუდმივად ჩვენ გარშემოა.


Thank you very much.	დიდი მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


Here's a question we need to rethink together: What should be the role of money and markets in our societies?	აი საკითხი, რომელიც ხელმეორედ უნდა გავიაზროთ: რა უნდა იყოს ფულის და ბაზრების როლი ჩვენს საზოგადოებებში?


Today, there are very few things that money can't buy.	დღეს ძალიან ცოტა რამ არსებობს, რისი ყიდვაც ფულით არ შეიძლება.


If you're sentenced to a jail term in Santa Barbara, California, you should know that if you don't like the standard accommodations, you can buy a prison cell upgrade.	თუ თქვენ პატიმრობა მოგისაჯეს სანტა ბარბარაში, კალიფორნიაში, უნდა იცოდეთ, რომ თუ არ მოგწონთ სტანდარტული კამერა, შეგიძლიათ შეიძინოთ გაუმჯობესებული პირობები


It's true. For how much, do you think?	ეს მართალია. თქვენი აზრით, რამდენად?


What would you guess?	როგორ ფიქრობთ?


Five hundred dollars?	ხუთასი დოლარი?


It's not the Ritz-Carlton. It's a jail!	ეს რიც-კარლტონი არაა.


Eighty-two dollars a night.	ეს ციხეა! 82 დოლარი ღამეში.


Eighty-two dollars a night.	82 დოლარი ღამეში.


If you go to an amusement park and don't want to stand in the long lines for the popular rides, there is now a solution.	თუ წახვალთ გასართობ პარკში და არ გსურთ გრძელ რიგში დგომა პოპულარული ატრაქციონებისთვის, ამჟამად არსებობს გამოსავალი.


In many theme parks, you can pay extra to jump to the head of the line.	ბევრ პარკში შეგიძლიათ გადაიხადოთ დამატებით, რომ რიგის თავში მოექცეთ.


They call them Fast Track or VIP tickets.	ისინი ამას სწრაფ გზას ან VIP ბილეთებს უწოდებენ.


And this isn't only happening in amusement parks.	და ეს მხოლოდ გასართობ პარკებში არ ხდება.


In Washington, D.C., long lines, queues sometimes form for important Congressional hearings.	ვაშინგტონში ხანდახან გრძელი რიგებია კონგრესის განხილვების დროს.


Now some people don't like to wait in long queues, maybe overnight, even in the rain.	ამჟამად ზოგიერთს არ მოსწონს გრძელ რიგში დგომა, შესაძლებელია მთელი ღამე, წვიმაში.


So now, for lobbyists and others who are very keen to attend these hearings but don't like to wait, there are companies, line-standing companies, and you can go to them.	ამიტომ ახლა ლობისტებისთვის, სხვებისთვის, ვისაც უნდა ამ განხილვებზე დასწრება, მაგრამ არ სურთ ლოდინი, არსებობს კომპანიები, რიგში დგომის კომპანიები, რომელთაც შეგიძლიათ მიმართოთ.


You can pay them a certain amount of money, they hire homeless people and others who need a job to stand waiting in the line for as long as it takes, and the lobbyist, just before the hearing begins, can take his or her place at the head of the line and a seat in the front of the room.	შეგიძლიათ გადაუხადოთ გარკვეული თანხა, ისინი კი ქირაობენ უსახლკაროებს და მათ, ვისაც სამსახური სჭირდება, რათა ისინი დადგნენ რიგში იმდენ ხანს, რამდენიც საჭიროა, ლობისტი კი სწორედ განხილვამდე დაიკავებს რიგის თავში საკუთარ ადგილს.


Paid line standing.	ანაზღაურებადი რიგში დგომა.


It's happening, the recourse to market mechanisms and market thinking and market solutions, in bigger arenas.	საბაზრო მექანიზმების, საბაზრო აზროვნების, საბაზრო გადაწყვეტების გამოყენება, უფრო დიდ მასშტაბშიც ხდება.


Take the way we fight our wars.	დააკვირდით ჩვენს ომებს.


Did you know that, in Iraq and Afghanistan, there were more private military contractors on the ground than there were U.S. military troops?	იცოდით, რომ ერაყში და ავღანეთში უფრო მეტი კერძო სამხედრო კონტრაქტორია, ვიდრე ამერიკის სამხედრო?


Now this isn't because we had a public debate about whether we wanted to outsource war to private companies, but this is what has happened.	ეს არ ხდება იმიტომ, რომ ჩვენ გვქონდა საჯარო განხილვები იმაზე, ნამდვილად გვინდა თუ არა მოვახდინოთ ომის აუთსორსინგი კერძო კომპანიებზე, არამედ ეს არის ის რეალობა, რაც მოხდა.


Over the past three decades, we have lived through a quiet revolution.	30 წლის განმავლობაში ჩვენ ვიცხოვრეთ მშვიდ რევოლუციაში.


We've drifted almost without realizing it from having a market economy to becoming market societies.	ჩვენ თითქმის შეუმჩნევლად გადავედით საბაზრო ეკონომიკიდან საბაზრო საზოგადოებაზე.


The difference is this: A market economy is a tool, a valuable and effective tool, for organizing productive activity, but a market society is a place where almost everything is up for sale.	აი განსხვავება: საბაზრო ეკონომიკა საშუალებაა, ძვირფასი და ეფექტური საშუალება, პროდუქტიული აქტივობების ორგანიზებისთვის; მაშინ როცა საბაზრო საზოგადოება არის ადგილი, სადაც თითქმის ყველაფერი იყიდება.


It's a way of life, in which market thinking and market values begin to dominate every aspect of life: personal relations, family life, health, education, politics, law, civic life.	ეს ცხოვრების წესია, სადაც საბაზრო აზროვნება და საბაზრო ღირებულებები იწყებს დომინირებას ცხოვრების ყველა ასპექტზე: პირადი ურთიერთობები, ოჯახი, ჯანმრთელობა, განათლება, პოლიტიკა, კანონი, სამოქალაქო ცხოვრება.


Now, why worry? Why worry about our becoming market societies?	რატომ ვიდარდოთ იმაზე, რომ საბაზრო საზოგადოება ვხდებით?


For two reasons, I think.	ვფიქრობ, ორი მიზეზის გამო.


One of them has to do with inequality.	პირველი, უთანასწორობაა.


The more things money can buy, the more affluence, or the lack of it, matters.	რაც უფრო მეტი რაღაცის ყიდვა შეუძლია ფულს, მით მეტად კრიტიკული ხდება, მისი ქონა არ ქონის საკითხი.


If the only thing that money determined was access to yachts or fancy vacations or BMWs, then inequality wouldn't matter very much.	ფულს რომ მხოლოდ იმის განსაზღვრა შეეძლოს, თუ ვის ექნება წვდომა იახტებზე, მოდურ დასვენებებზე, BMW-ებზე, მაშინ უთანასწორობას დიდი მნიშვნელობა არ ექნებოდა.


But when money comes increasingly to govern access to the essentials of the good life -- decent health care, access to the best education, political voice and influence in campaigns -- when money comes to govern all of those things, inequality matters a great deal.	მაგრამ, როცა ფული გადამწყვეტი ფაქტორი ხდება იმისა, თუ ვის ექნება წვდომა კარგი ცხოვრებისთვის აუცილებელ საჭიროებებზე: რიგიანი ჯანდაცვა, წვდომა საუკეთესო განათლებაზე, პოლიტიკური ხმა და ზეგავლენა კამპანიაზე... როცა ფული განკარგავს ამ ყველაფერს, უთანასწორობა მწვავეა.


And so the marketization of everything sharpens the sting of inequality and its social and civic consequence.	ამიტომ ყველაფრის მარკეტიზაცია, წაწვეტებულს ხდის უთანასწორობის ნესტარს და მის სოციალურ, სამოქალაქო შედეგს.


That's one reason to worry.	ეს შფოთვის ერთი მიზეზია.


There's a second reason apart from the worry about inequality, and it's this: with some social goods and practices, when market thinking and market values enter, they may change the meaning of those practices and crowd out attitudes and norms worth caring about.	გარდა უთანასწორობაზე დარდისა, არსებობს მეორე მიზეზი და აი ისიც: ზოგიერთ სოციალურ საქონელთან და წეს–ჩვეულებასთან მიმართებაში, როცა საბაზრო აზროვნება და საბაზრო ღირებულებები შემოდის საქმეში, ამან შეიძლება გამოიწვიოს მათი ცვლილება და განდევნოს ის დამოკიდებულებები, ნორმები, რომლეთა გაფრთხილებაც ნამდვილად ღირს.


I'd like to take an example of a controversial use of a market mechanism, a cash incentive, and see what you think about it.	მსურს მოვიყვანო საკამათო მაგალითი საბაზრო მექანიზმის გამოყენებისა: ესაა ფულადი სტიმული და მოდი ვნახოთ, თქვენ რას ფიქრობთ ამასთან დაკავშირებით.


Many schools struggle with the challenge of motivating kids, especially kids from disadvantaged backgrounds, to study hard, to do well in school, to apply themselves.	ბევრი სკოლა განიცდის სირთულეს, რომ მოტივაცია მისცენ ბავშვებს, განსაკუთრებით პატარებს ღარიბი ოჯახებიდან, რომ მათ კარგად ისწავლონ და წარმატებულები იყვნენ სკოლაში.


Some economists have proposed a market solution: Offer cash incentives to kids for getting good grades or high test scores or for reading books.	ზოგიერთმა ეკონომისტმა შემოგვთავაზა ამ საკითხის საბაზრო გადაწყვეტა: ფულადი სტიმული ბავშვებს, კარგი ნიშნების მისაღებად, ან მაღალი ქულებისთვის ტესტში, ან წიგნების წაკითხვისთვის.


They've tried this, actually.	ეს მიდგომა გამოცადეს კიდევაც.


They've done some experiments in some major American cities.	ჩატარდა ექსპერიმენტები ამერიკის რამოდენიმე მთავარ ქალაქში.


In New York, in Chicago, in Washington, D.C., they've tried this, offering 50 dollars for an A, 35 dollars for a B.	ნიუ იორკში, ჩიკაგოში, ვაშინგტონში. მათ შესთავაზეს ბავშვებს 50$ A ქულის მიღების შემთხვევაში, 35$ B–სთვის.


In Dallas, Texas, they have a program that offers eight-year-olds two dollars for each book they read.	დალასში, ტეხასში, პროგრამა სთავაზობს 8 წლის ბავშვებს 2$–ს თითო წაკითხულ წიგნში.


So let's see what -- Some people are in favor, some people are opposed to this cash incentive to motivate achievement.	შედეგად – ზოგი ამის მომხრეა, ზოგი კიდევ ეწინააღმდეგება ამ მიდგომას მიღწევის მოტივირებისთვის.


Let's see what people here think about it.	მოდით ვნახოთ რას ფიქრობთ აქ მყოფი ხალხი.


Imagine that you are the head of a major school system, and someone comes to you with this proposal.	წარმოიდგინეთ, რომ ხართ მთავარი სასკოლო სისტემის ხელმძღვანელი და ვიღაც მოდის თქვენთან ამ შემოთავაზებით.


And let's say it's a foundation. They will provide the funds.	დავუშვათ ეს არის ფონდი, რომელიც ჩადებს თანხებს პროექტში.


You don't have to take it out of your budget.	ანუ თქვენ არ მოგიწევთ ბიუჯეტის ხარჯვა.


How many would be in favor and how many would be opposed to giving it a try?	რამდენი დასთანხმდებოდით და რამდენი არ დაინტერესდებოდით შემოთავაზებით?


Let's see by a show of hands.	აბა დამანახეთ ხელები.


First, how many think it might at least be worth a try to see if it would work? Raise your hand.	პირველი, რამდენი თქვენგანი ფიქრობთ რომ შეიძლება ამის ცდა, რათა ვნახოთ გაამართლებს თუ არა?


And how many would be opposed? How many would -- So the majority here are opposed, but a sizable minority are in favor.	აიწიეთ ხელი. და რამდენი იქნებით წინააღმდეგი? მოკლედ, უმრავლესობა აქ მყოფი წინააღმდეგია, მაგრამ მნიშვნელოვანი უმცირესობა მომხრეა.


Let's have a discussion.	მოდი გავმართოთ დისკუსია.


Let's start with those of you who object, who would rule it out even before trying.	დავიწყოთ იდეის მოწინააღმდეგეებით, რომლებიც საცდელადაც კი არ ჩაატარებდნენ.


What would be your reason?	რა არის თქვენი არგუმენტი?


Who will get our discussion started? Yes?	ვინ დაიწყებს დისკუსიას?


Heike Moses: Hello everyone, I'm Heike, and I think it just kills the intrinsic motivation, so in the respect that children, if they would like to read, you just take this incentive away in just paying them, so it just changes behavior.	დიახ? ჰმ: გამარჯობა ყველას, მე ვარ ჰაიკა და მე ვფიქრობ, რომ ეს კლავს შინაგან მოტივაციას; ბავშვებთან მიმართებაში, თუ მათ უყვართ კითხვა, თქვენ ართმევთ ამ სტიმულს ფულის გადახდით, შესაბამისად ეს ცვლის ქცევას.


Michael Sandel: Takes the intrinsic incentive away.	მს: ართმევს შინაგან მოტივაციას.


What is, or should be, the intrinsic motivation?	რა არის, ან რა უნდა იყოს შინაგანი მოტივაცია?


HM: Well, the intrinsic motivation should be to learn.	ჰმ: შინაგანი მოტივაცია უნდა იყოს სწავლა.


MS: To learn. HM: To get to know the world.	მს: სწავლა. ჰმ: რომ გაიცნო სამყარო.


And then, if you stop paying them, what happens then?	და თუ შეწყვეტთ გადახდას, რა მოხდება შემდეგ?


Then they stop reading?	შემდეგ ისინი შეწყვეტენ კითხვას?


MS: Now, let's see if there's someone who favors, who thinks it's worth trying this.	მს: მოდი ვნახოთ მომხრეების აზრი, რომელი ფიქრობთ, რომ ცდა კარგი იდეაა?


Elizabeth Loftus: I'm Elizabeth Loftus, and you said worth a try, so why not try it and do the experiment and measure things?	ელ: მე ვარ ელიზაბეთ ლოფთუსი თქვენ თქვით რომ ცდა ღირს, მაშ რატომ არ ვცადოთ და ჩავატაროთ ექსპერიმენტი და გავზომოთ რაღაცეები?


MS: And measure. And what would you measure?	მს: და გავზომოთ... და რას გაზომავდით?


You'd measure how many -- EL: How many books they read and how many books they continued to read after you stopped paying them.	თქვენ გაზომავდით რამდენი... ელ: რამდენი წიგნი წაიკითხეს მათ და რამდენის კითხვა განაგრძეს, მას შემდეგ რაც აღარ გადაუხადეთ.


MS: Oh, after you stopped paying.	მს: ოჰ, მას შემდეგ რაც აღარ გადაუხადეთ.


All right, what about that?	კარგით, რას იტყვით?


HM: To be frank, I just think this is, not to offend anyone, a very American way.	ჰმ: გულახდილად, არავის ეწყინოს, მაგრამ ვფიქრობ ეს არის ამერიკული აზროვნება.


(Laughter) (Applause) MS: All right. What's emerged from this discussion is the following question: Will the cash incentive drive out or corrupt or crowd out the higher motivation, the intrinsic lesson that we hope to convey, which is to learn to love to learn and to read for their own sakes?	(სიცილი)(აპლოდისმენტები) მს: კარგით; რაც გამოჩნდა ამ დისკუსიიდან არის შემდეგი კითხვა: ფულადი სტიმული გააქრობს, გარყვნის, განდევნის უმაღლეს მოტივაციას, შინაგან გაკვეთილს, რომლის მიწოდებაც გვსურს როც არის ის, რომ ისწავლო სწავლის სიყვარული და რომ იკითხო საკუთარი თავისთვის?


And people disagree about what the effect will be, but that seems to be the question, that somehow a market mechanism or a cash incentive teaches the wrong lesson, and if it does, what will become of these children later?	და ადამიანები ვერ თანხმდებიან თუ რა ეფექტი ექნება ამ ყველაფერს, მაგრამ ეჭვის საფუძველს ქმნის ის, რომ რაღაცნაირად საბაზრო მექანიზმი, ან ფულადი სტიმული იძლევა ცუდ გაკვეთილს; და თუ ეს მართლა ასეა, რა ბედი ეწევათ ამ ბავშვებს მოგვიანებით?


I should tell you what's happened with these experiments.	მე უნდა გითხრათ რა მოხდა მსგავს ექსპერიმენტებში.


The cash for good grades has had very mixed results, for the most part has not resulted in higher grades.	ფულს მაღალი ქულებისთვის ჰქონდა შერეული შედეგები, უმეტესმა ნაწილმა არ გამოიწვია ქულების ამაღლება.


The two dollars for each book did lead those kids to read more books.	ორმა დოლარმა თითო წაკითხულ წიგნზე, ნამდვილად უბიძგა პატარებს წაეკითხათ მეტი წიგნი


It also led them to read shorter books.	და ასევე წაეკითხათ მცირე მოცულობის წიგნები.


(Laughter) But the real question is, what will become of these kids later?	(სიცილი) მაგრამ რეალური შეკითხვა არის, თუ როგორები იქნებიან ეს ბავშვები მოგვიანებით?


Will they have learned that reading is a chore, a form of piecework to be done for pay, that's the worry, or may it lead them to read maybe for the wrong reason initially but then lead them to fall in love with reading for its own sake?	ისწავლეს მათ, რომ კითხვა რუტინაა სამუშაოს ნაწილი, რომელიც უნდა შეასრულო ანაზღაურებისთვის, ან იქნებ ამან უბიძგოს მათ წაიკითხონ დასაწყისში არასწორი მიზეზით, მაგრამ მოგვიანებით შეუყვარდეთ კითხვა?


Now, what this, even this brief debate, brings out is something that many economists overlook.	ეს მოკლე დებატებიც კი წამოჭრის იმ საკითხს, რასაც ბევრი ეკონომისტი უგულებელყოფს.


Economists often assume that markets are inert, that they do not touch or taint the goods they exchange.	ეკონომისტებს ხშირად მიაჩნიათ, რომ ბაზრები ინერტულია. რომ ისინი არ ეხებიან/აფუჭებენ საქონელს, რომელსაც ისინი ცვლიან.


Market exchange, they assume, doesn't change the meaning or value of the goods being exchanged.	მათი აზრით საბაზრო გაცვლა–გამოცვლა, არ ცვლის გადაცვლილი საქონლის მნიშვნელობას და ღირებულებას.


This may be true enough if we're talking about material goods.	შეიძლება ეს მართალი იყოს, თუ ჩვენ ვსაუბრობთ მატერიალურ საქონელზე.


If you sell me a flat screen television or give me one as a gift, it will be the same good.	თუ მომყიდით ბრტყელეკრანიან ტელევიზორს, ან მაჩუქებთ მას, ეს იქნება ერთი და იგივე საქონელი.


It will work the same either way.	ის ორივე შემთხვევაში ერთანირად იმუშავებს.


But the same may not be true if we're talking about nonmaterial goods and social practices such as teaching and learning or engaging together in civic life.	მაგრამ ეს შეიძლება არ იყოს ასე, თუ ვსაუბრობთ არამატერიალურ საქონელზე და სოციალურ წესებზე, როგორებიცაა სწავლება და სწავლა; ან სამოქალაქო ცხოვრებაში ერთიან ჩაბმაზე.


In those domains, bringing market mechanisms and cash incentives may undermine or crowd out nonmarket values and attitudes worth caring about.	ამ სფეროებში საბაზრო მექანიზმმა და ფულადმა სტიმულმა შეიძლება დააქვეითოს, ან გააძევოს ის არასაბაზრო ღირებულებები და დამოკიდებულებები, რომელთა გაფრთხილება მნიშვნელოვანია.


Once we see that markets and commerce, when extended beyond the material domain, can change the character of the goods themselves, can change the meaning of the social practices, as in the example of teaching and learning, we have to ask where markets belong and where they don't, where they may actually undermine values and attitudes worth caring about.	როცა ვხედავთ, რომ ბაზრების და კომერციის მატერიალური სფეროს მიღმა გავრცელებამ, შეიძლება შეცვალოს საქონლის ნიშან–თვისებები, შეიძლება შეცვალოს სოციალური ჩვევების მნიშვნელობა, როგორც სწავლება სწავლის მაგალითში ვახსენეთ, ჩვენ უნდა დავსვათ კითხვა, თუ სად არის ბაზრების ადგილი და სად არა. სად შეიძლება მათ შეასუსტონ ღირებულებები, დამოკიდებულებები, რომელთა გაფრთხილებაც საჭიროა.


But to have this debate, we have to do something we're not very good at, and that is to reason together in public about the value and the meaning of the social practices we prize, from our bodies to family life to personal relations to health to teaching and learning to civic life.	მაგრამ რომ გავმართოთ დისკუსია, ჩვენ უნდა გავაკეთოთ ისეთი რამ, რაშიც მოვიკოჭლებთ, და ესაა ერთიანი საჯარო მსჯელობა ღირებულებაზე და სოციალური წესების მნიშვნელობაზე, რომელთაც დიდად ვაფასებთ. დაწყებული ჩვენი სხეულებიდან, საოჯახო ცხოვრებამდე, პირად ურთიერთობებამდე, ჯანმრთელობამდე სწავლებამდე და სწავლამდე, სამოქალაქო ცხოვრებამდე.


Now these are controversial questions, and so we tend to shrink from them.	ამჟამად ეს გახლავთ საკამათო საკითხები და ჩვენ ვცდილობთ მათთვის თავის არიდებას.


In fact, during the past three decades, when market reasoning and market thinking have gathered force and gained prestige, our public discourse during this time has become hollowed out, empty of larger moral meaning.	მართლაც, სამი ათწლეულის განმავლობაში, როცა საბაზრო ლოგიკამ და აზროვნებამ გააერთიანა ძალები და მოიპოვა პრესტიჟი, ჩვენი საზოგადოებრივი მსჯელობა ამ დროის განმავლობაში დაცარიელდა, მას გამოეცალა მორალური მნიშვნელობა.


For fear of disagreement, we shrink from these questions.	აზრთა სხვადასხვაობის შიშის გამო, ჩვენ გავურბივართ ამ საკითხებს.


But once we see that markets change the character of goods, we have to debate among ourselves these bigger questions about how to value goods.	მაგრამ როცა ვხედავთ, რომ ბაზრებმა შეცვალეს საქონლის თვისება, ჩვენ უნდა განვიხილოთ ერთმანეთში ეს სერიოზული საკითხები, თუ როგორ შევაფასოთ საქონელი.


One of the most corrosive effects of putting a price on everything is on commonality, the sense that we are all in it together.	ერთ–ერთი მწვავე ეფექტი, ყველაფერზე ფასის დადებისა არის ერთიანობის დაფასება, განცდა, რომ ჩვენ ყველანი ერთად ვართ ამ ამბავში.


Against the background of rising inequality, marketizing every aspect of life leads to a condition where those who are affluent and those who are of modest means increasingly live separate lives.	მზარდი უთანასწორობის ფონზე, ცხოვრების ყველა ასპექტის საბაზრო კანონებზე მორგება, ხელს უწყობს გარემოებას, სადაც მდიდრები და ღარიბები უფრო და უფრო განსხვავებული ცხოვრებით ცხოვრობენ.


We live and work and shop and play in different places.	ჩვენ განსხვავებულ ადგილებში ვცხოვრობთ, ვმუშაობთ, ვყიდულობთ, ვთამაშობთ.


Our children go to different schools.	ჩვენი ბავშვები სხვადასხვა სკოლებში დადიან.


This isn't good for democracy, nor is it a satisfying way to live, even for those of us who can afford to buy our way to the head of the line.	ეს არ არის კარგი დემოკრატიისთვის და ასევე არ წარმოადგენს დამაკმაყოფილებელ ცხოვრების სტილს, იმათთვისაც კი, ვისაც შესაძლებლობა აქვს იყიდოს საკუთარი ბილეთი რიგის დასაწყისში.


Here's why.	აი რატომაც,


Democracy does not require perfect equality, but what it does require is that citizens share in a common life.	დემოკრატია არ ითხოვს იდეალურ თანასწორობას, არამედ ის ითხოვს მოქალაქეების მიერ გაზიარებულ თანაცხოვრებას.


What matters is that people of different social backgrounds and different walks of life encounter one another, bump up against one another in the ordinary course of life, because this is what teaches us to negotiate and to abide our differences.	მნიშვნელოვანია, რომ სხვადასხვა სოციალური წარმომავლობის და ფენის ადამიანები ერთმანეთს ხვდებიან, ერთმანეთის პირისპირ აღმოჩნდებიან ჩვეულებრივი ცხოვრების გზაზე; რადგან ეს არის ის, რაც გვასწავლის შეთანხმებას და განსხვავებების მიღებას.


And this is how we come to care for the common good.	ეს არის ის, რატომაც ვიწყებთ საერთო კეთილდღეობაზე ზრუნვას.


And so, in the end, the question of markets is not mainly an economic question.	და ბოლოს, ბაზრების საკითხი არ წარმოადგენს ძირითადად ეკონომიკურ საკითხს.


It's really a question of how we want to live together.	ეს არის საკითხი იმაზე, თუ როგორ გვსურს ერთად ცხოვრება.


Do we want a society where everything is up for sale, or are there certain moral and civic goods that markets do not honor and money cannot buy?	გვინდა საზოგადოება, სადაც ყველაფერი იყიდება, თუ არსებობს გარკვეული მორალური და სამოქალაქო საქონელი, რომელსაც ბაზრები არ ითვალისწინებენ და რომლის ყიდვაც ფულს არ შეუძლია?


Thank you very much.	დიდი მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


Well, as Chris pointed out, I study the human brain, the functions and structure of the human brain.	როგორც ქრისმა აღნიშნა, მე შევისწავლი ადამიანის ტვინს -- ადამიანის ტვინის ფუნქციებსა და სტრუქტურას.


And I just want you to think for a minute about what this entails.	და მე მინდა წუთიერად დაფიქრდეთ, თუ რას ნიშნავს ეს.


Here is this mass of jelly, three-pound mass of jelly you can hold in the palm of your hand, and it can contemplate the vastness of interstellar space.	აი ეს ჟელეს მასაა - სამი ფუნტი ჟელე, რომელიც შეგიძლიათ მოათავსოთ ხელისგულზე, და მას ძალუძს გაიაზროს ვარსკვლავთშორისი სივრცის სიდიადე.


It can contemplate the meaning of infinity and it can contemplate itself contemplating on the meaning of infinity.	მას შეუძლია გაიაზროს უსასრულობის არსი და მას შეუძლია გაათვითცნობიეროს საკუთარი თავი, რომელიც აცნობიერებს უსასრულობას.


And this peculiar recursive quality that we call self-awareness, which I think is the holy grail of neuroscience, of neurology, and hopefully, someday, we'll understand how that happens.	და ეს უცნაური, რეკურსიული თვისებაა, რომელსაც ჩვენ თვითშეგნებას ვუწოდებთ, რომელიც, ჩემი აზრით, არის წმინდა გრაალი ნეირობიოლოგიისა და ნევროლოგიისა, და რომელსაც, იმედია, როდესმე ამოვხსნით.


OK, so how do you study this mysterious organ?	კარგი, და როგორ უნდა შევისწავლოთ ეს იდუმალუ ორგანო?


I mean, you have 100 billion nerve cells, little wisps of protoplasm, interacting with each other, and from this activity emerges the whole spectrum of abilities that we call human nature and human consciousness.	ანუ, გვაქვს 100 მილიარდი ნერვული უჯრედი, პროტოპლაზმის მცირე ფრაგმენტები, რომლებიც ურთიერთქმედებენ და ამ ურთიერთქმედებიდან იბადება შესაძლებლობათა მთელი სპექტრი, რომელსაც ჩვენ ადამიანის ბუნებას და ადამიანის ცნობიერებას ვუწოდებთ.


How does this happen?	როგორ ხდება ეს ყველაფერი?


Well, there are many ways of approaching the functions of the human brain.	არსებობს ტვინის ფუნქციების შესწავლის მრავალი გზა.


One approach, the one we use mainly, is to look at patients with sustained damage to a small region of the brain, where there's been a genetic change in a small region of the brain.	ერთი გზა, რომელსაც ჩვენ უმეტესწილად მივმართავთ, არის ტვინის მცირე მიდამოებზე მდგრადი დაზიანებების მქონე პაციენტების დაკვირვება, იქ, სადაც მცირე მიდამოზე მოხდა გენეტიკური ცვლილება.


What then happens is not an across-the-board reduction in all your mental capacities, a sort of blunting of your cognitive ability.	რის შემდეგაც მოხდება არა სრული დაქვეითება ყველა თქვენი გონებრივი შესაძლებლობებისა - ასე ვთქვათ, თქვენი კოგნიტიური შესაძლებლობების მოდუნება,


What you get is a highly selective loss of one function, with other functions being preserved intact, and this gives you some confidence in asserting that that part of the brain is somehow involved in mediating that function.	არამედ ერთი რომელიმე ფუნქციის ძალზე სელექტიური მოშლა იმ დროს, როდესაც სხვა ფუნქციები ხელუხლებელი რჩება, და ეს გვაძლევს საფუძველს ვივარაუდოთ, რომ ტვინის ეს ნაწილი, რაღაცნაირად, შუამდგომლობს ამ ფუნქციის შესრულებას.


So you can then map function onto structure, and then find out what the circuitry's doing to generate that particular function.	ასე რომ, შემდეგ თქვენ შეგიძლიათ მოახდინოთ ფუნქციის პროეცირება სტრუქტურაზე და გამოიკვლიოთ, როგორ მოქმედებენ მისი ურთიერთკავშირები, რომ შექმნან ეს მოცემული ფუნქცია.


So that's what we're trying to do.	სწორედ ამის გაკეთებას ვცდილობთ.


So let me give you a few striking examples of this.	ნება მიბოძეთ წარმოგიდგინოთ ამის რამდენიმე გასაოცარი მაგალითი.


In fact, I'm giving you three examples, six minutes each, during this talk.	უფრო სწორედ, ამ ლექციაში მე გაჩვენებთ სამ ექვსწუთიან მაგალითს.


The first example is an extraordinary syndrome called Capgras syndrome.	პირველი მაგალითი არის საოცარი სინდრომი სახელად კაპგრას (Capgra) სინდრომი.


If you look at the first slide there, that's the temporal lobes, frontal lobes, parietal lobes, OK -- the lobes that constitute the brain.	თუ შეხედავთ პირველ სლაიდს, დაინახავთ საფეთქლის, შუბლისა და თხემის წილებს - წილებს, რომელთაგანაც შედგება ტვინი.


And if you look, tucked away inside the inner surface of the temporal lobes -- you can't see it there -- is a little structure called the fusiform gyrus.	და შიგნით, თხემის წილის შიდა ზედაპირის ქვეშ -- აქ მას ვერ დაინახავთ -- არის მცირე სტრუქტურა სახელად ღერძისებრი ნაოჭი (Fusiform Gyrus).


And that's been called the face area in the brain, because when it's damaged, you can no longer recognize people's faces.	რომელსაც უწოდეს ტვინის სახის არე, რადგან როდესაც ის ზიანდება, თქვენ ვეღარ ცნობთ ხალხს სახეზე.


You can still recognize them from their voice and say, "Oh yeah, that's Joe," but you can't look at their face and know who it is, right?	თქვენ ძველებურად იცნობთ მათ ხმაზე და იტყვით, დიახ, ეს ჯოა, მაგრამ თქვენ ვერ შეძლებთ შეხედოთ სახეზე და თქვათ ვინ არის.


You can't even recognize yourself in the mirror.	თქვენ საკუთარ თავსაც კი ვერ იცნობთ სარკეში.


I mean, you know it's you because you wink and it winks, and you know it's a mirror, but you don't really recognize yourself as yourself.	ანუ თქვენ გეცოდინებათ რომ ეს თქვენ ხართ, რადგან როდესაც თვალს ჩააპაჭუნებთ ისიც ჩააპაჭუნებს, და თქვენ იცით, რომ სარკეში იყურებით, მაგრამ თქვენ რეალურად თქვენს თავს ვერ იცნობთ.


OK. Now that syndrome is well known as caused by damage to the fusiform gyrus.	ეს სინდრომი კარგად არის ცნობილი, როგორც შედეგი ღერძისებრი ნაოჭის დაზიანებისა.


But there's another rare syndrome, so rare, in fact, that very few physicians have heard about it, not even neurologists.	მაგრამ არის სხვა, იშვიათი სინდრომიც; ისეთი იშვიათი, რომ ძალიან ცოტა ექიმს სმენია მის შესახებ, ნევროლოგებს შორისაც კი.


This is called the Capgras delusion, and that is a patient, who's otherwise completely normal, has had a head injury, comes out of coma, otherwise completely normal, he looks at his mother and says, "This looks exactly like my mother, this woman, but she's an impostor.	მას ეწოდება კაპგრასის დელუზია (Capgras delusion) და ეს არის პაციენტი, რომელიც სხვა მხრივ სრულიად ნორმალურია, მან გადაიტანა თავის ტრავმა, გამოვიდა კომადან, სხვამხრივ სრულიად ნორმალური, ის უყურებს დედამისს და ამბობს, "ეს ქალი ზუსტად დედაჩემივით გამოიყურება, მაგრამ ის მიმბაძველია --


She's some other woman pretending to be my mother."	ის ვიღაც სხვა ქალია, რომელიც თავს დედაჩემად ასაღებს."


Now, why does this happen?	რატომ ხდება ასეთი რამ?


Why would somebody -- and this person is perfectly lucid and intelligent in all other respects, but when he sees his mother, his delusion kicks in and says, it's not mother.	რატომ ემართება ეს ვინმეს -- და ეს პიროვნება სრულიად გონებანათელი და ინტელიგენტურია ყველა სხვა მიმართებაში, მაგრამ როდესაც ხედავს დედამისს, მას ეწყება ილუზია და იძახის, რომ ეს დედამისი არ არის.


Now, the most common interpretation of this, which you find in all the psychiatry textbooks, is a Freudian view, and that is that this chap -- and the same argument applies to women, by the way, but I'll just talk about guys.	ამის ყველაზე გავრცელებული ინტერპრეტაცია, რომელსაც ყველა ფსიქიატრიულ სახელმძღვანელოში წააწყდებით, არის ფრეიდისეული ახსნა, ანუ ეს ყმაწვილი -- და სხვათა შორის იგივე არგუმენტი ესადაგება ქალებსაც, მაგრამ ბიჭებზე ვისაუბრებ --


When you're a little baby, a young baby, you had a strong sexual attraction to your mother.	როდესაც თქვენ იყავით პატარა ბავშვი, თქვენ გქონდათ ძლიერი სექსუალური ლტოლვა დედათქვენის მიმართ.


This is the so-called Oedipus complex of Freud.	ეს ეგრეთ წოდებული ფრეიდისეული ოიდიპოსის კომპლექსია.


I'm not saying I believe this, but this is the standard Freudian view.	მე არ ვამბობ, რომ ამის მჯერა, მაგრამ ეს სტანდარტული ფრეიდისეული მიდგომაა.


And then, as you grow up, the cortex develops, and inhibits these latent sexual urges towards your mother.	შემდეგ, თქვენს ზრდასთან ერთად ვითარდება ტვინის ქერქი და ახშობს ამ ლატენტურ სექსუალურ ლტოლვას დედისადმი.


Thank God, or you would all be sexually aroused when you saw your mother.	მადლობა ღმერთს, თორემ დედის დანახვაზე ყველანი სექსუალურად აღვიგზნებოდით.


And then what happens is, there's a blow to your head, damaging the cortex, allowing these latent sexual urges to emerge, flaming to the surface, and suddenly and inexplicably you find yourself being sexually aroused by your mother.	და ხდება შემდეგი -- ღებულობთ თავის ტრავმას და გიზიანდებათ ქერქი, რის შედეგადაც ეს ლატენტური ლტოლვა გარეთ აღწევს, და უეცრად და აუხსნელად თქვენ გიჩნდებათ სექსუალური ლტოლვა თქვენი დედისადმი.


And you say, "My God, if this is my mom, how come I'm being sexually turned on?	და თქვენ იძახით "ღმერთო ჩემო, ეს თუ დედაჩემია, როგორ მაქვს სექსუალური ლტოლვა მის მიმართ?


She's some other woman. She's an impostor."	ის ვიღაც სხვა ქალია. ის მიმბაძველია."


It's the only interpretation that makes sense to your damaged brain.	ეს ერთადერთი აზრიანი ახსნაა თქვენი დაზიანებული ტვინისთვის.


This has never made much sense to me, this argument.	ამ არგუმენტს მე არასოდეს სერიოზულად არ აღვიქვამდი.


It's very ingenious, as all Freudian arguments are -- (Laughter) -- but didn't make much sense because I have seen the same delusion, a patient having the same delusion, about his pet poodle.	ის ძალიან გონებამახვილურია, როგორც ყველა ფრეიდისეული არგუმენტი -- (სიცილი) -- მაგრამ დიდი აზრი მასში არ დევს, რადგან მე მინახავს მსგავსი დელუზია, რომელსაც პაციენტი განიცდიდა მისი პუდელის მიმართ.


(Laughter) He'll say, "Doctor, this is not Fifi. It looks exactly like Fifi, but it's some other dog." Right?	(სიცილი) ის ამბობს, "ექიმო, ეს ფიფი არ არის, ის ზუსტად ფიფისავით გამოიყურება, მაგრამ ვიღაც სხვა ძაღლია."


Now, you try using the Freudian explanation there.	გასაგებია? ახლა თქვენ შეეცადეთ მოარგოთ ამას ფრეიდისეული ახსნა.


(Laughter) You'll start talking about the latent bestiality in all humans, or some such thing, which is quite absurd, of course.	(სიცილი) მაშინ უნდა დავიწყოთ საუბარი ფარულ ზოოფილიაზე ყოველ ადამიანში, ან რაიმე მსგავსზე, რაც, რა თქმა უნდა, აბსურდია.


Now, what's really going on?	მაშ რა ხდება სინამდვილეში?


So, to explain this curious disorder, we look at the structure and functions of the normal visual pathways in the brain.	რომ ავხსნათ ეს საინტერესო დისფუნქცია, ჩვენ ვაკვირდებით ტვინში ნორმალური ვიზუალური ბილიკების სტრუქტურასა და ფუნქციებს.


Normally, visual signals come in, into the eyeballs, go to the visual areas in the brain.	ჩვეულებრივ, ვიზუალური სიგნალები შედიან თვალში და მიემართებიან ტვინის ვიზუალურ არეში.


There are, in fact, 30 areas in the back of your brain concerned with just vision, and after processing all that, the message goes to a small structure called the fusiform gyrus, where you perceive faces.	თქვენი ტვინის უკანა ნაწილში არის 30 არე, დაკავებული მხოლოდ მხედველობით და ამ ყველაფრის დამუშავების შემდეგ გზავნილი მიდის მცირე სტრუქტურაში, სახელად ღერძისებრი ნაოჭი, სადაც თქვენ ანსხვავებთ სახეებს.


There are neurons there that are sensitive to faces.	იქ მოთავსებულია ნეირონები, რომლებიც მგრძნობიარეები არიან სახეების მიმართ.


You can call it the face area of the brain, right?	თქვენ მას შეიძლება ტვინის სახეების არე უწოდოთ.


I talked about that earlier.	ამაზე ადრე ვისაუბრე.


Now, when that area's damaged, you lose the ability to see faces, right?	და როდესაც ეს არე ზიანდება, თქვენ კარგავთ სახეების გარჩევის უნარს.


But from that area, the message cascades into a structure called the amygdala in the limbic system, the emotional core of the brain, and that structure, called the amygdala, gauges the emotional significance of what you're looking at.	მაგრამ ამ არედან გზავნილი მიემართება სტრუქტურაში სტრუქტურაში, სახელად ამიგდალა, ლიმბურ სისტემაში, ტვინის ემოციონალურ ბირთვში. და ეს სტრუქტურა, სახელად ამიგდალა, განსაზღვრავს ემოციონალურ დატვირთვას იმისა, რასაც ხედავთ.


Is it prey? Is it predator? Is it mate?	ნადავლია? მტაცებელი? თუ სექსუალური პარტნიორი?


Or is it something absolutely trivial, like a piece of lint, or a piece of chalk, or a -- I don't want to point to that, but -- or a shoe, or something like that? OK?	თუ არის აბსოლუტურად ტრივიალური რამ, როგორიცაა ძაფი? ან ცარცი, ან არ ვიცი -- არ მინდა ამის თქმა, მაგრამ – ფესხაცმელი ან რაიმე მსგავსი.


Which you can completely ignore.	გასაგებია? რაიმე, რასაც შეგიძლიათ სრული იგნორირება გაუწიოთ.


So if the amygdala is excited, and this is something important, the messages then cascade into the autonomic nervous system.	და თუ ამიგდალა აღგზნებულია, და ეს რაღაც მნიშვნელოვანია, გზავნილები მიემართებიან ავტონომიურ ნერვულ სისტემაში.


Your heart starts beating faster.	თქვენი გული იწყებს სწრაფად ცემას,


You start sweating to dissipate the heat that you're going to create from muscular exertion.	გეწყებათ ოფლიანობა, რათა გააბნიოთ სითბო, რომელიც კუნთების დაძაბვის შედეგად გამოგეყოფათ.


And that's fortunate, because we can put two electrodes on your palm and measure the change in skin resistance produced by sweating.	და ეს ძალიან კარგია, რადგან ჩვენ შეგვიძლია მოვათავსოთ ორი ელექტროდი თქვენს ხელისგულზე და გავზომოთ კანის წინღობის ცვლილება, გამოწვეული ოფლიანობით.


So I can determine, when you're looking at something, whether you're excited or whether you're aroused, or not, OK?	ანუ მე შემიძლია დავადგინო, როდესაც უყურებთ რაიმეს, ხართ თქვენ აღელვებული, ხართ აღგზნებული თუ არა ხართ.


And I'll get to that in a minute.	და ამ თემას ერთ წუთში მივუბრუნდები.


So my idea was, when this chap looks at an object, when he looks at his -- any object for that matter, it goes to the visual areas and, however, and it's processed in the fusiform gyrus, and you recognize it as a pea plant, or a table, or your mother, for that matter, OK?	ჩემი იდეა იყო შემდეგი -- როდესაც ეს ყმაწვილი უყურებს საგანს, ნებისმიერ საგანს, ინფორმაცია მიდის ვიზუალურ არეში და მუშავდება ღერძისებღ ნაოჭში და თქვენ ამ საგანში ამოიცნობთ ლობიოს მარცვალს, ან მაგიდას, ან, ამ შემთხვევაში, დედათქვენს.


And then the message cascades into the amygdala, and then goes down the autonomic nervous system.	და შემდეგ გზავნილი მიემართება ამიგდალასკენ, რის შემდეგაც მიდის ავტონომიურ ნერვულ სისტემაში.


But maybe, in this chap, that wire that goes from the amygdala to the limbic system, the emotional core of the brain, is cut by the accident.	მაგრამ შესაძლოა ამ ყმაწვილის შემთხვევაში, ეს მავთული რომელიც მიდის ამიგდალადან ლიმბურ სისტემისკენ -- ტვინის ემოციონალური ბირთვისკენ -- ტრამვის შედეგად არის გადაჭრილი.


So because the fusiform is intact, the chap can still recognize his mother, and says, "Oh yeah, this looks like my mother."	და რადგან ღერძისებრი ნაოჭი ხელუხლებელია, მას კვლავ შეუძლია ამოიცნოს დედამისი, და თქვას "დიახ, ის ზუსტად დედაჩემივით გამოიყურება",


But because the wire is cut to the emotional centers, he says, "But how come, if it's my mother, I don't experience a warmth?"	მაგრამ რადგან მავთული ემოციონალური ბირთვისკენ გადაჭრილია, ის ფიქრობს "მაგრამ თუ ის დედაჩემია, რატომ არ განვიცდი სითბოს?"


Or terror, as the case may be? Right?	ან შიშს, გამომდინარე გარემოებებიდან?


(Laughter) And therefore, he says, "How do I account for this inexplicable lack of emotions?	(სიცილი) და შესაბამისად ის იძახის "რას მივაწერო ეს აუხსნელი ემოციათა არქონა?


This can't be my mother.	ეს არ შეიძლება დედაჩემი იყოს.


It's some strange woman pretending to be my mother."	ეს ვიღაც სხვა ქალია, რომელიც დედაჩემად მაჩვენებს თავს."


How do you test this?	როგორ შეიძლება ამის შემოწმება?


Well, what you do is, if you take any one of you here, and put you in front of a screen, and measure your galvanic skin response, and show pictures on the screen, I can measure how you sweat when you see an object, like a table or an umbrella. Of course, you don't sweat.	თუ ეხლა ნებისმიერ თქვენთაგანს დავსვამთ ეკრანის წინ, გავზომავთ თქვენo კანის გალვანურ რეაქციას და ეკრანზე განახებთ სურათებს, მე შემეძლება გავზომო, რა დონეზე ოფლიანობთ როდესაც უყურებთ რაიმეს, მსგავსად მაგიდისა ან ქოლგისა -- რა თქმა უნდა, თქვენ არ იოფლიანებთ.


If I show you a picture of a lion, or a tiger, or a pinup, you start sweating, right?	მაგრამ თუ განახებთ ლომის ან ვეფხვის სურათს, თქვენ დაიწყებთ ოფლიანობას.


And, believe it or not, if I show you a picture of your mother -- I'm talking about normal people -- you start sweating.	და გინდ დაიჯერეთ გინდ არა, თუ მე თქვენ გაჩვენებთ დედათქვენის სურათს -- მე ნორმალურ ადამიანებზე ვსაუბრობ -- თქვენ დაიწყებთ ოფლიანობას.


You don't even have to be Jewish.	ამისათვის ისიც კი არაა საჭირო, რომ ებრაელი იყოთ.


(Laughter) Now, what happens if you show this patient?	(სიცილი) და რა მოხდება იმ შემთხვევაში,


You take the patient and show him pictures on the screen and measure his galvanic skin response.	თუკი თქვენ ამ პაციენტს აჩვენებთ სურათებს და გაზომავთ მისი კანის გალვანურ რეაქციას.


Tables and chairs and lint, nothing happens, as in normal people, but when you show him a picture of his mother, the galvanic skin response is flat.	მაგიდებისა და სკამების შემთხვევაში არაფერი მოხდება, როგორც ნორმალურ ადამიანებში, მაგრამ როდესაც თქვენ მას აჩვენებთ დედამისის სურათს, კანის გალვანური რეაქცია არის ნულოვანი.


There's no emotional reaction to his mother, because that wire going from the visual areas to the emotional centers is cut.	მას არ აქვს არანაირი ემოციონალური რეაქცია დედამისზე, რადგან ის მავთული, რომელიც მიდიოდა ვიზუალური არედან ემოციონალური ცენტრისკენ, გადაჭრილია.


So his vision is normal because the visual areas are normal, his emotions are normal -- he'll laugh, he'll cry, so on and so forth -- but the wire from vision to emotions is cut and therefore he has this delusion that his mother is an impostor.	ასე რომ, მისი მხედველობა ნორმაშია, რადგან ვიზუალური არე დაუზიანებელია, მისი ემოცები ნორმაშია -- ის გაიცინებს, იტირებს და ასე შემდეგ -- მაგრამ მავთული მხედველობიდან ემოციებამდე გადაჭრილია და შესაბამისად მას აქვს დელუზია, რომ დედამისი მიმბაძველია.


It's a lovely example of the sort of thing we do: take a bizarre, seemingly incomprehensible, neural psychiatric syndrome and say that the standard Freudian view is wrong, that, in fact, you can come up with a precise explanation in terms of the known neural anatomy of the brain.	ეს მშვენიერი მაგალითია იმისა, რითიც ჩვენ ვართ დაკავებულები -- ვიღებთ უცნაურ, ერთი შეხედვით აუხსნელ, ნეირო-ფსიქიატრიულ სინდრომს და ვამბობთ, რომ სტანდარტული ფრეიდისეული შეხედულება მცდარია, და რომ შეგიძლიათ წარმოადგინოთ ზუსტი ახსნა ტვინის ნეიროლოგიური ანატომიის ცნობილ ფარგლებში.


By the way, if this patient then goes, and mother phones from an adjacent room -- phones him -- and he picks up the phone, and he says, "Wow, mom, how are you? Where are you?"	სხვათა შორის, თუ ამ პაციენტს დედამისი დაურეკავს გვერდითა ოთახიდან, ის აიღებს ყურმილს და იტყვის "უი, დე, როგორ ხარ?


There's no delusion through the phone.	სად ხარ ეხლა?" ტელეფონით დელუზიას ადგილი არ აქვს.


Then, she approaches him after an hour, he says, "Who are you?	და თუ შემდეგ დედამისი ნახავს მას ერთ საათში, ის კითხავს "ვინ ხარ?


You look just like my mother." OK?	ზუსტად დედაჩემივით გამოიყურები."


The reason is there's a separate pathway going from the hearing centers in the brain to the emotional centers, and that's not been cut by the accident.	ამის მიზეზია ის, რომ არსებობს განსხვავებული გზა, მიმავალი ტვინის სმენითი ცენტრებიდან ემოციონალური ცენტრებისკენ და ის ხელუხლებელი დარჩა ტრავმის შედეგად.


So this explains why through the phone he recognizes his mother, no problem.	ამით აიხსნება, რატომ ცნობს ის დედამისს ტელეფონზე, უპრობლემოდ.


When he sees her in person, he says it's an impostor.	იგი მიმბაძველი მაშინ გონია, როდესაც პირადად უყურებს მას.


OK, how is all this complex circuitry set up in the brain?	როგორ არის ეს რთული ქსელი გაბმული ტვინში?


Is it nature, genes, or is it nurture?	არის ეს ადამიანის ბუნება, გენეტიკა თუ აღზრდა?


And we approach this problem by considering another curious syndrome called phantom limb.	და ჩვენ შეგვიძლია მივუდგეთ ამ პრობლემას, თუ განვიხილავთ სხვა უცნაურ სინდრომს სახელად მოჩვენებითი, ფანტომური კიდური.


And you all know what a phantom limb is.	და თქვენ ყველას მოგეხსენებათ, რას წარმოადგენს ფანტომური კიდური.


When an arm is amputated, or a leg is amputated, for gangrene, or you lose it in war -- for example, in the Iraq war, it's now a serious problem -- you continue to vividly feel the presence of that missing arm, and that's called a phantom arm or a phantom leg.	როდესაც ხდება ხელისა ან ფეხის ამპუტაცია, განგრენის მიზეზით, ან, მაგალითად, ომში კარგავთ მათ, მაგალითად ერაყის ომში -- ეს დღესდღეობით სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენს -- თქვენ ძველებურად მკაფიოდ შეიგრძნობთ ამ ნაკლული ხელის თავის ადგილზე ყოფნას, და ამას ეწოდება მოჩვენებითი (ფანტომური) ხელი ან მოჩვენებითი ფეხი.


In fact, you can get a phantom with almost any part of the body.	ფაქტიურად ფანტომის ეფექტი შესაძლოა გავრცელდეს სხეულის ნებისმიერ ნაწილზე.


Believe it or not, even with internal viscera.	და გინდ დაიჯერეთ, გინდ - არა, შინაგან ორგანოებზეც კი.


I've had patients with the uterus removed -- hysterectomy -- who have a phantom uterus, including phantom menstrual cramps at the appropriate time of the month.	მე მყოლია პაციენტები ამოჭრილი საშვილოსნოთი -- ჰისტერექტომიით -- რომლებსაც ქონდათ მოჩვენებითი საშვილოსნო, მოჩვენებითი მენსტრუალური სპაზმებით თვის შესაბამის რიცხვებში.


And in fact, one student asked me the other day, "Do they get phantom PMS?"	და ერთხელ ერთმა სტუდენტმა მკითხა, თუ უვითარდებათ მათ მოჩვენებითი პმს?


(Laughter) A subject ripe for scientific enquiry, but we haven't pursued that.	(სიცილი) სამეცნიერო კვლევის კიდევ ერთი საგანი, რომლითაც ჯერ არ დავკავებულვართ.


OK, now the next question is, what can you learn about phantom limbs by doing experiments?	მაშ ასე, შემდეგი შეკითხვა ასეთია -- რა შეიძლება ვისწავლოთ მოჩვენებითი კიდურების შესახებ ექსპერიმენტების გზით?


One of the things we've found was, about half the patients with phantom limbs claim that they can move the phantom.	ერთი რამ, რაც აღმოვაჩინეთ, მოჩვენებითი კიდურების მქონე პაციენტთა მიახლოებით ნახევარი ამტკიცებს, რომ მათ ძალუძთ ამოძრაონ ფანტომი.


It'll pat his brother on the shoulder, it'll answer the phone when it rings, it'll wave goodbye.	ის მოუთათუნებს მის ძმას მხარზე, ის უპასუხებს ტელეფონს, დაუქნევს ხელს დასამშვიდობებლად.


These are very compelling, vivid sensations.	და ეს ძალზე დამაჯერებელი და ცხადი შეგრძნებებია.


The patient's not delusional.	პაციენტი არ განიცდის დელუზიას.


He knows that the arm is not there, but, nevertheless, it's a compelling sensory experience for the patient.	მან იცის, რომ ხელი ადგილზე არ არის, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, ეს ძალზე დამაჯერებელი სენსორული შეგრძნებაა მისთვის.


But however, about half the patients, this doesn't happen.	მაგრამ პაციენტთა დაახლოებით ნახევარ შემთხვევაში ამას ადგილი არ აქვს.


The phantom limb -- they'll say, "But doctor, the phantom limb is paralyzed.	ისინი ამბობენ "ექიმო, ჩემი მოჩვენებითი კიდური პარალიზებულია.


It's fixed in a clenched spasm and it's excruciatingly painful.	ის გაშეშებულია სპაზმში და მტანჯველად მტკივნეულია.


If only I could move it, maybe the pain will be relieved."	მისი განძრევა რომ შემეძლოს, შესაძლოა ტკივილი გაივლიდა.


Now, why would a phantom limb be paralyzed?	მაშ, რატომ შეიძლება მოჩვენებითი კიდური იყოს პარალიზებული?


It sounds like an oxymoron.	ეს ოკზუმორონივით ჟღერს.


But when we were looking at the case sheets, what we found was, these people with the paralyzed phantom limbs, the original arm was paralyzed because of the peripheral nerve injury.	მაგრამ როდესაც ვეცნობოდით მათ ისტორიებს, აღმოვაჩინეთ, რომ ეს ხალხი პარალიზებული მოჩვენებითი კიდურებით, ნამდვილი კიდური პარალიზებული იყო პერიფერული ნერვის დაზიანების შედეგად,


The actual nerve supplying the arm was severed, was cut, by say, a motorcycle accident.	ნამდვილი ნერვი იყო გაწყვეტილი, მაგალითად გადაჭრილი მოტოციკლზე უბედური შემთხვევისას.


So the patient had an actual arm, which is painful, in a sling for a few months or a year, and then, in a misguided attempt to get rid of the pain in the arm, the surgeon amputates the arm, and then you get a phantom arm with the same pains, right?	და პაციენტს ნამდვილი ხელი ჰქონდა მარყუჟში რამოდენიმე თვით, ან წლით და შემდეგ, ტკივილის შეწყვეტის უშედეგო ცდაში, ქირურგი ახდენს ხელის ამპუტირებას, რის შედეგადაც ვიღებთ მოჩვენებით ხელს იგივე ტკივილებით.


And this is a serious clinical problem.	და ეს სერიოზული კლინიკური პრობლემაა.


Patients become depressed.	პაციენტები ვარდებიან დეპრესიაში.


Some of them are driven to suicide, OK?	ზოგიერთი მათგანი თვითმკვლელობამდეც კი მიდის.


So, how do you treat this syndrome?	მაშ, როგორ ვუმკურნალოთ ამ სინდრომს?


Now, why do you get a paralyzed phantom limb?	უპირველესად, რატომ ვღებულობთ პარალიზებულ მოჩვენებით კიდურს?


When I looked at the case sheet, I found that they had an actual arm, and the nerves supplying the arm had been cut, and the actual arm had been paralyzed, and lying in a sling for several months before the amputation, and this pain then gets carried over into the phantom itself.	როდესაც ისტორიები შევისწავლე, აღმოვაჩინე, რომ მათ ქონდათ ნამდვილი ხელი და ხელის უზრუნველმყოფი ნერვები იყო გადაჭრილი, ნამდვილი ხელი ხდებოდა პარალიზებული, და ამპუტირებამდე რამდენიმე თვე არტაშანში ყოფნის შედეგად, ეს ტკივილი გადაეცემოდა მოჩვენებით ხელს.


Why does this happen?	რატომ ხდება ეს?


When the arm was intact, but paralyzed, the brain sends commands to the arm, the front of the brain, saying, "Move," but it's getting visual feedback saying, "No."	როდესაც კიდური იყო ხელუხლებელი, მაგრამ პარალიზებული, ტვინი უგზავნიდა ბრძანებებს ხელს, ტვინის წინა ნაწილი, იძახდა "გაინძერი", მაგრამ ღებულობდა ვიზუალურ გამოხმაურებას – "არა".


Move. No. Move. No. Move. No.	გაინძერი. არა. გაინძერი. არა. გაინძერი.


And this gets wired into the circuitry of the brain, and we call this learned paralysis, OK?	არა. და ეს აღიბეჭდებოდა ტვინის კავშირების ქსელში და ჩვენ ამას ვუწოდებთ ნასწავლ დამბლას.


The brain learns, because of this Hebbian, associative link, that the mere command to move the arm creates a sensation of a paralyzed arm.	ტვინი სწავლობს ამას ჰების (Hebb) ასოციატიური ჯაჭვის გამო, რომ უბრალო ბრძანებაც კი ხელის ასამოძრავებლად, იწვევს პარალიზებული ხელის შეგრძნებას.


And then, when you've amputated the arm, this learned paralysis carries over into your body image and into your phantom, OK?	და მას შემდეგ, რაც მოახდენთ ხელის ამპუტირებას, ნასწავლი დამბლა ვრცელდება თქვენს – თქვენი სხეულის გამოსახულებაში და შედეგად თქვენს ფანტომში.


Now, how do you help these patients?	მაშ, როგორ ვუშველოთ ამ პაციენტებს?


How do you unlearn the learned paralysis, so you can relieve him of this excruciating, clenching spasm of the phantom arm?	როგორ დავავიწყებინოთ ნასწავლი დამბლა, რომ მოვაშოროთ ეს მტანჯველი, მოკრუნჩხული სპაზმი ამ მოჩვენებითი ხელიდან?


Well, we said, what if you now send the command to the phantom, but give him visual feedback that it's obeying his command, right?	ჩვენ ვიფიქრეთ, რა მოხდება, თუ პაციენტი გაუგზავნის ბრძანებას მის ფანტომს, მაგრამ მას მიეწოდება ვიზუალური გამოხმაურებას, თითქოს ეს ბრძანება სრულდება?


Maybe you can relieve the phantom pain, the phantom cramp.	იქნებ ამით შეწყდეს ფანტომური ტკივილი, ფანტომური კრუნჩხვა.


How do you do that? Well, virtual reality.	როგორ მოვახერხოთ ეს? ვირტუალური რეალობით.


But that costs millions of dollars.	მაგრამ ეს მილიონობით დოლარი ღირს.


So, I hit on a way of doing this for three dollars, but don't tell my funding agencies.	ამიტომ მივაგენი გზას, როგორ გამეკეთებინა ეს სამ დოლარად, ოღონდ არ უთხრათ ეს ჩემს დამფინანსებელ სააგენტოებს.


(Laughter) OK? What you do is you create what I call a mirror box.	(სიცილი) ამისათვის ვაკეთებთ, როგორც მე მას ვუწოდებ, სარკისებრ ყუთს.


You have a cardboard box with a mirror in the middle, and then you put the phantom -- so my first patient, Derek, came in.	ვიღებთ კარტონის ყუთს, შუაში სარკით, და ათავსებთ ფანტომს – მაშ ასე, შემოვიდა ჩემი პირველი პაციენტი, დერეკი.


He had his arm amputated 10 years ago.	მას ხელის ამპუტირება 10 წლის წინ ჩაუტარეს.


He had a brachial avulsion, so the nerves were cut and the arm was paralyzed, lying in a sling for a year, and then the arm was amputated.	მას მხრის ავულსიის შედეგად ნერვები გადაჭრილი ჰქონდა და ხელი იყო პარალიზებული, მოთავსებული არტაშანში ერთი წლით და შემდეგ ამპუტირებული.


He had a phantom arm, excruciatingly painful, and he couldn't move it.	მას ჰქონდა მოჩვენებითი ხელი, მტანჯველი ტკივილით და მას არ შეეძლო მისი ამოძრავება.


It was a paralyzed phantom arm.	ეს იყო პარალიზებული მოჩვენებითი ხელი.


So he came there, and I gave him a mirror like that, in a box, which I call a mirror box, right?	მაშ ასე, ის შემოვიდა და მე მას მივაწოდე ასეთი სარკე ყუთში, რასაც მე სარკისებრ ყუთს ვუწოდებ, ხომ?


And the patient puts his phantom left arm, which is clenched and in spasm, on the left side of the mirror, and the normal hand on the right side of the mirror, and makes the same posture, the clenched posture, and looks inside the mirror. And what does he experience?	პაციენტი ათავსებს მოჩვენებით მარცხენა ხელს, რომელიც არის მოკრუნჩხული და სპაზმში, სარკის მარცხენა მხარეს, და ნორმალურ ხელს სარკის მარჯვენა მხარეს და იჭერს იგივე პოზას, მოკრუნჩხულ პოზას, იყურება სარკეში და რას შეიგრძნობს?


He looks at the phantom being resurrected, because he's looking at the reflection of the normal arm in the mirror, and it looks like this phantom has been resurrected.	ის ხედავს, რომ ფანტომი აღდგენილია, რადგან ის უყურებს ნორმალური ხელის ანარეკლს სარკეში და ეს გამოიყურება ისე, თითქოს მოჩვენებით ხელი აღდგენილია


"Now," I said, "now, look, wiggle your phantom -- your real fingers, or move your real fingers while looking in the mirror."	"ახლა", ვუთხარი, "ახლა აათამაშე შენი მოჩენებითი – ან გაამოძრავე ისინი და თან უყურე სარკეს."


He's going to get the visual impression that the phantom is moving, right?	ის მიიღებს ვიზუალურ შთაბეჭდილებას, რომ ფანტომი მოძრაობს.


That's obvious, but the astonishing thing is, the patient then says, "Oh my God, my phantom is moving again, and the pain, the clenching spasm, is relieved."	ეს აშკარაა, მაგრამ გამაოგნებელი ისაა, რომ პაციენტი იძახის "ღმერთო ჩემო, ჩემი ფანტომი კვლავ ინძრევა და ტკივილი, ეს მოკრუნჩხული სპაზმი გაქრა."


And remember, my first patient who came in -- (Applause) -- thank you. (Applause) My first patient came in, and he looked in the mirror, and I said, "Look at your reflection of your phantom."	და გახსოვდეთ, ჩემი პირველი პაციენტი -- (აპლოდისმენტები) - გმადლობთ. (აპლოდისმენტები) როდესაც მოვიდა ჩემი პირველი პაციენტი და ჩაიხედა ყუთში, და მე მას ვუთხარი "შეხედე შენი ფანტომის ანარეკლს."


And he started giggling, he says, "I can see my phantom."	მან ხითხითი დაიწყო და იძახდა "მე ვხედავ ჩემს ფანტომს."


But he's not stupid. He knows it's not real.	მაგრამ ის არ იყო სულელი. მან იცოდა, რომ ეს არ იყო რეალური.


He knows it's a mirror reflection, but it's a vivid sensory experience.	იცოდა, რომ ეს სარკის ანარეკლი იყო, მაგრამ ეს ნათელი სენსორული შეგრძნებაა.


Now, I said, "Move your normal hand and phantom."	ახლა, მე ვუთხარი, "აამოძრავე შენი ნორმალური და მოჩვენებითი ხელები."


He said, "Oh, I can't move my phantom. You know that. It's painful."	მან მიპასუხა "მე არ შემიძლია ვამოძრავო ფანტომი.


I said, "Move your normal hand."	ხომ იცით. ეს მტკივნეულია." მე მას ვუთხარი "აამოძრავე ნორმალური ხელი."


And he says, "Oh my God, my phantom is moving again. I don't believe this!	და მან მიპასუხა, "ღმერთო ჩემო, ჩემი ფანტომი კვლავ ინძრევა, თვალებს ვერ ვუჯერებ!


And my pain is being relieved." OK?	და ტკივილმაც გამიარა"


And then I said, "Close your eyes."	და შემდეგ ვუთხარი "დახუჭე თვალები."


He closes his eyes.	მან დახუჭა თვალები.


"And move your normal hand."	"და აამოძრავე შენი ნორმალური ხელი."


"Oh, nothing. It's clenched again."	"ოჰ, არაფერი -- ის კვლავ მოკრუნჩხულია."


"OK, open your eyes."	"კარგი, ახლა გაახილე თვალები."


"Oh my God, oh my God, it's moving again!"	"ღმერთო ჩემო, ღმერთო ჩემო, ის კვლავ მოძრაობს!"


So, he was like a kid in a candy store.	ის იქცეოდა ბავშვივით, ტკბილეულობის მაღაზიაში.