You can change the cells in your body, but what if you could change the cells in your offspring?	თქვენ შეგიძლიათ შეცვალოთ უჯრედები თქვენს ორგანიზმში, მაგრამ, თუ თქვენ შეგიძლიათ შეცვალოთ თქვენი შთამომავლის უჯრედები?


What if you could change the sperm and the ova, or change the newly fertilized egg, and give your offspring a better chance at a healthier life -- eliminate the diabetes, eliminate the hemophilia, reduce the risk of cancer?	თუ თქვენ შეგიძლიათ შეცვალოთ სპერმა და საკვერცხეები, ან შეცვალოთ ეხლახანს განაყოფიერებული საკვერცხე, და ამით თქვენს ნაყოფს მისცეთ მეტი შანსი ჯანმრთელი ცხოვრებისათვის – მოაშოროთ დიაბეტი, ან ჰემოფილია, შეამციროთ კიბოს რისკი?


Who doesn't want healthier children?	ვის არ უნდა ჯანმრთელი შვილები?


And then, that same analytic technology, that same engine of science that can produce the changes to prevent disease, will also enable us to adopt super-attributes, hyper-capacities -- that better memory.	კიდევ გველის ანალიტიური ტექნოლოგიები, ისევ სამეცნიერო საშუალებები, რომლებსაც შეუძლიათ აწარმოონ ცვლილებები დაავადების თავიდან ასაცილებლად, ასევე მოგვცემენ საშუალებას სუპერთვისებების შეძენისა. ზეშესაძლებლობები – მაგალითად უკეთესი მეხსიერება.


Why not have the quick wit of a Ken Jennings, especially if you can augment it with the next generation of the Watson machine?	რატომაც არ გავხდეთ მეტად გონიერები მაგალითად ანატოლი ვასერმანზე თუ მითუმეტესი გონების გაფართოება შეიძლება ახალი თაობის უოტსონის სუპერკომპიუტერით?


Why not have the quick twitch muscle that will enable you to run faster and longer?	რატომაც არ უნდა გვქონდეს სწრაფად შეკუმშვადი კუნთები, რომლებიც მოგცემენ საშუალებას ირბინოთ უფრო სწრაფად და დიდ ხანს?


Why not live longer?	რატომაც არ ვიცხოვროთ მეტ ხანს?


These will be irresistible.	ეს ძალიან მომხიბლავი იქნება.


And when we are at a position where we can pass it on to the next generation, and we can adopt the attributes we want, we will have converted old-style evolution into neo-evolution.	როდესაც დადგება მომენტი, როდესაც შევძლებთ ამის შემდეგი თაობისათვის გადაცემას და შევიძენთ იმ ცვლილებებს, რომლებსაც მოვისურვებთ, სწორედ მაშინ შევცვლით ჩვენ უბრალო ევოლუციას ნეო-ევოლუციით.


We'll take a process that normally might require 100,000 years, and we can compress it down to a thousand years -- and maybe even in the next 100 years.	ჩვენ განვახორციელებთ იმ პროცესს, რომელსაც ჩვეულებრივ შესაძლოა 100 000 წელი დაჭირდეს, და შევამცირებთ მას ათას წლამდე – შესაძლოა 100 წლამდეც კი.


These are choices that your grandchildren, or their grandchildren, are going to have before them.	აი ის შესაძლებლობები, რომლებიც თქვენს შვილიშვილებს ან მათ შვილიშვილებს ექნებათ განკარგულებაში


Will we use these choices to make a society that is better, that is more successful, that is kinder?	გამოვიყენებთ კი ჩვენ ამ შესაძლობლობებს, იმიასთვის, რომ გავხადოთ საზოგადოება უკეთესი, წარმატებული და უფრო მეტად კეთილი?


Or, will we selectively choose different attributes that we want for some of us and not for others of us?	თუ ჩვენ ავირჩევთ მხოლოდ ზოგიერთ თვისებას და მოვინდომებთ მივცეთ ისინი მხოლოდ რჩეულებს, მაგრამ არა დანარჩენებს?


Will we make a society that is more boring and more uniform, or more robust and more versatile?	გადავაქცევთ ჩვენ საზოგადოებას უფრო მოსაწყენად და ერთფეროვნად თუ უფრო მყარად და მრავალფეროვნად?


These are the kinds of questions that we will have to face.	აი როგორი ტიპის კითხვებზე გავცემთ პასუხს


And most profoundly of all, will we ever be able to develop the wisdom, and to inherit the wisdom, that we'll need to make these choices wisely?	და თუ წავალთ უფრო ღრმად, შევძლებთ ავირჩიოთ სიბრძნე და შემდეგ გადავცეთ ეს სიბრძნე, იმისათვის რომ გაკეთდეს ბრძნული არჩევანი?


For better or worse, and sooner than you may think, these choices will be up to us.	კარგია ეს თუ ცუდი, და იმაზე უფრო სწრაფად ვიდრე თქვენ გგონიათ, ეს შესაძლებლობები გამოჩნდება ჩვენს წინაშე.


Thank you.	მადლობთ.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


Phyllis Rodriguez: We are here today because of the fact that we have what most people consider an unusual friendship.	ჩვენ დღეს ერთად ვართ იმ მიზეზით, რასაც ბევრი უცნაურ მეგობრობას დაარქმევდა.


And it is.	და ეს მართლაც ასეა.


And yet, it feels natural to us now.	თუმცა ჩვენ ეს ახლა ბუნებრივად მიგვაჩნია.


I first learned that my son had been in the World Trade Center on the morning of September 11th, 2001.	პირველად მე გავიგე, რომ ჩემი შვილი მსოფლიო სავაჭრო ცენტრში იყო 2001 წლის, 11 სექტემბერის დილას.


We didn't know if he had perished yet until 36 hours later.	ჩვენ ჯერ არ ვიცოდით, ის გარდაცვლილი იყო, თუ არა. მხოლოს 36 საათის შემდეგ შევიტყვეთ.


At the time, we knew that it was political.	იმ დროს ჩვენ ვიცოდით, რომ ეს პოლიტიკური საკითხი იყო.


We were afraid of what our country was going to do in the name of our son -- my husband, Orlando, and I and our family.	ჩვენ გვეშინოდა, რას იზამდა ჩვენი ქვეყანა, ჩვენი შვილის სახელით -- ჩემი ქმრის, ორლანდოს, ჩემი და ჩვენი ოჯახის.


And when I saw it -- and yet, through the shock, the terrible shock, and the terrible explosion in our lives, literally, we were not vengeful.	როცა მე ეს ვიხილე- ჯერ კიდევ შოკურ მდგომარეობაში, საზარელ შოკში, და ამ საზარელი აფეთქებისას ჩვენს ცხოვრებაში, არ ვიყავი შურისძიებით გამსჭვალული.


And a couple of weeks later when Zacarias Moussaoui was indicted on six counts of conspiracy to commit terrorism, and the U.S. government called for a death penalty for him, if convicted, my husband and I spoke out in opposition to that, publicly.	რამდენიმე კვირის შემდეგ, როდესაც ზაქარია მუსაუ დამნაშავედ ცნეს 6 გზის მონაწილედ შეთქმულებისა ტერორიზმის მოსაწყობად. და როდესაც ა.შ.შ.-ის მთავრობამ განაცხადა, რომ ბრალის დამტკიცების შემთხვევაში მას სიკვდილით დასჯიდნენ, მე და ჩემმა ქმარმა ხმამაღლა გამოვთქვით ჩვენი აზრი და საჯაროდ გამოვედით ამის წინააღმდეგ.


Through that and through human rights groups, we were brought together with several other victims' families.	ამის და ადამიანის უფლებათა დამცველი ჯგუფების საშუალებით ჩვენ შევხვდით სხვა მსხვერპლთა ოჯახებს.


When I saw Aicha in the media, coming over when her son was indicted, and I thought, "What a brave woman.	მე აიშა ტელევიზიით ვიხილე, როდესაც თავისი შვილი ეჭვმიტანილად აღიარეს. მე მაშინ ვიფიქრე "რა მამაცი ქალბატონია".


Someday I want to meet that woman when I'm stronger."	"ერთ დღეს, როდესაც უფრო ძლიერი ვიქნები, მინდა გავიცნო ეს ადამიანი"


I was still in deep grief; I knew I didn't have the strength.	ჯერ კიდევ მძიმედ ვგლოვობდი. ვიცოდი, რომ ამისთვის ძალა არ გამაჩნდა.


I knew I would find her someday, or we would find each other.	ვიცოდი, ერთ დღეს ვიპოვიდი, ან რომ ერთმანეთს ვიპოვიდით.


Because, when people heard that my son was a victim, I got immediate sympathy.	როდესაც ხალხი იგებდა, რომ ჩემი შვილი იყო მსხვერპლი, იმ წამსვე თანამიგრძნობდნენ.


But when people learned what her son was accused of, she didn't get that sympathy.	მაგრამ, როდესაც ხალხი იგებდა რაში დაადანაშაულეს მისი ვაჟი, მას არავინ უთანაგრძნობდა.


But her suffering is equal to mine.	მაგრამ მისი ტანჯვა ჩემის თანასწორია.


So we met in November 2002, and Aicha will now tell you how that came about.	ასე, რომ ჩვენ ერთმანეთს 2002 წლის ნოემბერში შევხვდით. აიშა მოგითხრობთ ეს როგორ მოხდა.


(Translator) Aicha el-Wafi: Good afternoon, ladies and gentlemen.	დღე მშვიდობისა, ქალბატონებო და ბატონებო.


I am the mother of Zacarias Moussaoui.	მე ვარ ზაქარია მუსაუს დედა.


And I asked the Organization of Human Rights to put me in touch with the parents of the victims.	მე ვთხოვე ადამიანის უფლებათა დამცველ ორგანიზაციებს დავეკავშირებინე გარდაცვლილთა მშობლებთან.


So they introduced me to five families.	ასე გამაცნეს მათ ხუთი ოჯახი.


And I saw Phyllis, and I watched her.	მე დავინახე ფილისი და ვაკვირდებოდი.


She was the only mother in the group.	ის იყო ერთადერთი დედა ამ ჯგუფში.


The others were brothers, sisters.	სხვები დები და ძმები იყვნენ.


And I saw in her eyes that she was a mother, just like me.	და მის თვალებში დავინახე, რომ ისიც ისეთივე დედა იყო, როგორც მე.


I suffered a lot as a mother.	მე, როგორც დედამ, ძალიან ვიტანჯე.


I was married when I was 14.	მე 14 წლის გავთხოვდი.


I lost a child when I was 15, a second child when I was 16.	15 წლისამ ბავშვი დავკარგე. 16 წლისამ მეორე შვილი.


So the story with Zacarias was too much really.	ასე, რომ ზაქარიას ამბავი მართლაც, რომ ძალიან ზედმეტი ოყო ჩემთვის.


And I still suffer, because my son is like he's buried alive.	და მე დღემდე განვიცდი, რადგან ჩემი შვილი ცოცხლად დამარხულს გავს.


I know she really cried for her son.	მე ვიცი, რომ ფილიმა მართლა იტირა თავისი შვილისთვის.


But she knows where he is.	მაგრამ მან იცის სად არის თავისი შვილი.


My son, I don't know where he is.	მე კი არ ვიცი სად არის ჩემი ვაჟი.


I don't know if he's alive. I don't know if he's tortured.	არც ის ვიცი, ცოცხალია, თუ არა, ნაწამებია, თუ არა.


I don't know what happened to him.	არ ვიცი, რა მოუვიდა.


So that's why I decided to tell my story, so that my suffering is something positive for other women.	სწორედ ამიტომ გადავწყვიტე ჩემი ამბის მოყოლა, რომ ჩემი განცდები ყოფილიყო რაღაც დადებითი სხვა დედებისთვის.


For all the women, all the mothers that give life, you can give back, you can change.	რადგან ყველა ქალმა, რომელმაც შობა, შეუძლია რაღაცის დაბრუნება, შეუძლია ცვლილების მოტანა.


It's up to us women, because we are women, because we love our children.	ეს ჩვენზეა, ქალებზე, რადგან ჩვენ ქალები ვართ, რადგან ჩვენ გვიყვარს ჩვენი შვილები.


We must be hand-in-hand and do something together.	ჩვენ ხელები უნდა ჩავჭიდოთ ერთმანეთს და ერთად ვაკეთოთ საქმე.


It's not against women, it's for us, for us women, for our children.	ეს არ არის ქალთა წინააღმდეგ, ეს ჩვენთვისაა, ქალებისთვის, ჩვენი შვილებისთვის.


I talk against violence, against terrorism.	მე ვგმობ ძალადობას, ტერორიზმს.


I go to schools to talk to young, Muslim girls so they don't accept to be married against their will very young.	მე სკოლებში დავდივარ, რათა ახალგაზრდა მუსლიმ გოგოებს ვუთხრა, რომ არ გათხოვდნენ ძალიან ახალგაზრდები და საკუთარი სურვილის წინააღმდეგ.


So if I can save one of the young girls, and avoid that they get married and suffer as much as I did, well this is something good.	თუ მე შევძელი და ერთ გოგოს ცხოვრება მაინც გადავარჩინე და ავაცილე მას თავიდან ადრე გათხოვება და წვალება, როგორც ეს ჩემს შემთხვევაში იყო, მაშინ რაღაც კარგი მიქნია.


This is why I'm here in front of you.	აი რატომ ვარ მე დღეს თქვენს წინაშე.


PR: I would like to say that I have learned so much from Aicha, starting with that day we had our very first meeting with other family members -- which was a very private meeting with security, because it was November 2002, and, frankly, we were afraid of the super-patriotism of that time in the country -- those of us family members.	მე მინდა გითხრათ, რომ მე ძალიან ბევრი რამ ვისწავლე აიშასგან. იმ დღიდან დაწყებული, როდესაც ჩვენ პირველი შეხვედრა გვქონდა ოჯახის სხვა წევრებთან ერთად, რომელიც ძალიან დახურული შეხვედრა იყო, თავისი დაცვით. რადგან 2002 წლის ნოემბერი იყო. და გულახდილად რომ გითხრათ, ქვეყანაში იმჟამინდელი სუპერ-პატრიოტიზმისა გვეშინოდა კიდევაც


But we were all so nervous.	მაგრამ ჩვენ ყველა ისე ვნერვიულობდით...


"Why does she want to meet us?"	"რატომ უნდა, რომ შეგვხვდეს?"


And then she was nervous.	და მერე ისიც ნერვიულობდა.


"Why did we want to meet her?"	"რატომ გვინდოდა მასთან შეხვედრა"


What did we want from each other?	რა გვინდოდა ერთმანეთისგან?


Before we knew each others' names, or anything, we had embraced and wept.	სანამ ერთმანეთის სახელს გავიგებდით მანამდე გადავეხვიათ ერთმანეთს და ავქვითინდით.


Then we sat in a circle with support, with help, from people experienced in this kind of reconciliation.	შემდეგ, გამოცდილი ხალხის დახმარებით და მხარდაჭერით, წრიულად დავსხედით.


And Aicha started, and she said, "I don't know if my son is guilty or innocent, but I want to tell you how sorry I am for what happened to your families.	და აიშამ დაიწყო. მან თქვა: "მე არ ვიცი ჩემი შვილი დამნაშავეა, თუ უდანაშაულო, მაგრამ მინდა გითხრათ, როგორ ძალიან ვწუხვარ იმის გამო, რაც თქვენ ოჯახებს გადახდა.


I know what it is to suffer, and I feel that if there is a crime, a person should be tried fairly and punished."	მე ვიცი, რას ნიშნავს ტანჯვა. და ვთვლი, რომ თუ დანაშაული ჩაიდინეს დამნაშავე უნდა გაასამართლონ და დასაჯონ."


But she reached out to us in that way, and it was, I'd like to say, it was an ice-breaker.	იგი ისეთი გრძნობით გადმოგვწვდა . და მე ვიტყოდი , რომ მან ყინული გაალღო.


And what happened then is we all told our stories, and we all connected as human beings.	შემდეგ ჩვენ ყველამ მოვყევით ჩვენი ისტორიები და გამოვნახეთ საერთო, როგორც ადამიანებმა.♫


By the end of the afternoon -- it was about three hours after lunch -- we'd felt as if we'd known each other forever.	სადღაც ნაშუადღევს, დაახლოებით 3 საათზე, ჩვენ გვეგონა თითქოს საუკუნეა ვიცნობდით ერთმანეთს.


Now what I learned from her, is a woman, not only who could be so generous under these present circumstances and what it was then, and what was being done to her son, but the life she's had.	აი რა ვისწავლე მისგან, ის არის ქალი, რომელსაც შეუძია იყოს გულუხვი ასეთ გარემოებებში და მაშინ, ისეთ დროს, და როდესაც მის შვილს ასეთი რამ გაუკეთს და როდესაც მან ასეთი ცხოვრება გამოიარა.


I never had met someone with such a hard life, from such a totally different culture and environment from my own.	მე არასდროს გამიცვნია ასეთი მძიმე ცხოვრების მქონე ადამიანი. ასეთი განსხვავებუი კულტურიდან და გარმემოდან.


And I feel that we have a special connection, which I value very much.	და მე ვგრძნობ, რომ ჩვენ შორის, განსაკუთრებული კავშირია, რომელსაც მე ძალიან ვაფასებ.


And I think it's all about being afraid of the other, but making that step and then realizing, "Hey, this wasn't so hard.	და მე ვთვლი, რომ ეს ყველაფერი დაკავშირებულია განსხვავებულის შიშთან, მაგრამ პირველი ნაბიჯის გადადგმის შემდეგ გააანალიზებ, რომ "ეს სულაც არ არის ასე რთული,


Who else can I meet that I don't know, or that I'm so different from?"	ვინ შემიძლია კიდევ გავიცნო, ვისაც არ ვიცნობ? ან ვისგანაც ძალინ განვსხვავდები?”


So, Aicha, do you have a couple of words for conclusion?	აიშა რამეს, ხომ არ დაამატებდი შესაჯამებლად?


Because our time is up.	რადგან ჩვენი დრო ამოიწურა


(Laughter) (Translator) AW: I wanted to say that we have to try to know other people, the other.	(სიცილი) მე მინდოდა მეთქვა რომ ჩვენ უნდა ვცადოთ სხვების გაცნობა, იმ განსხვავებულისა.


You have to be generous, and your hearts must be generous, your mind must be generous.	უნდა იყოთ გულუხვები, და გულები უნდა გქონდეთ გულუხვი, თქვენი გონება უნდა იყოს გულუხვი.


You must be tolerant.	შემწყნარებლები უნდა იყოთ.


You have to fight against violence.	ძალადობას უნდა ებრძოლოთ.


And I hope that someday we'll all live together in peace and respecting each other.	და მე იმედი მაქვს, ერთ დღეს, ჩვენ ყველა ერთად ვიცხოვრებთ სიმშვიდეში და ერთმანეთის პატივისცემით.


This is what I wanted to say.	აი ეს მინდოდა მეთქვა


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


The universe is really big.	სამყარო მართლაც დიდია


We live in a galaxy, the Milky Way Galaxy.	ჩვენ ვცხოვრობთ გალქატიკაში "რძიანი გზა"


There are about a hundred billion stars in the Milky Way Galaxy.	ჩვენ გალაქტიკაში ასი მილიარდი ვარსკვლავია


And if you take a camera and you point it at a random part of the sky, and you just keep the shutter open, as long as your camera is attached to the Hubble Space Telescope, it will see something like this.	თუ მოიმარჯვებთ კამერას და დაუმიზნებთ ცის რომელიმე შემთხვევით შერჩეულ ნაწილს და საკეტს ღიად დატოვებთ სანამ თქვენი კამერა მიბმულია ჰაბლის კოსმოსურ ტელესკოპს, ის დაინახავს ასეთ რამეს


Every one of these little blobs is a galaxy roughly the size of our Milky Way -- a hundred billion stars in each of those blobs.	ყოველი ეს პატარა ლაქა გალაქტიკაა, უხეში მიახლოებით "რძიანი გზის" ზომის ყოველ ლაქაში ასობით მილიარდი ვარსკვლავია


There are approximately a hundred billion galaxies in the observable universe.	დაკვირვებად სამყაროში, დაახლოებით ასი მილიარდი გალაქტიკაა


100 billion is the only number you need to know.	100 მილიარდი სწორედ ის რიცხვია რომელიც უნდა იცოდე


The age of the universe, between now and the Big Bang, is a hundred billion in dog years.	სამყაროს ასაკი, დიდ აფეთქებასა და ახლანდელ დროს შორის არის ასი მილიარდი ძაღლის წელი.


(Laughter) Which tells you something about our place in the universe.	(სიცილი) რომელიც გვეუბნება რაღაცას სამყაროში ჩვენი ადგილის შესახებ.


One thing you can do with a picture like this is simply admire it.	ერთი რამ რაც შეგიძლია გააკეთო ასეთი სურათით არის რომ უბრალოდ აღფრთოვანდე მისით


It's extremely beautiful.	ის საოცრად ლამაზია.


I've often wondered, what is the evolutionary pressure that made our ancestors in the Veldt adapt and evolve to really enjoy pictures of galaxies when they didn't have any.	მე ხშირად მიკვირდა, რას წარმოადგენს ის ევოლუციური ზეწოლა რამაც სტეპებზე ჩვენ წინაპრებს ჩამოუყალიბა და განუვითარა გრძნობა რეალურად განეცადათ სიამოვნება გალაქტიკათა სურათებით მათ ხომ ასეთი ფიტოგრაფია არ ქონდათ.


But we would also like to understand it.	მაგრამ ჩვენ ასევე გვინდა გავიგოთ ეს.


As a cosmologist, I want to ask, why is the universe like this?	როგორც კოსმოლოგი, მე მინდა ვიკითხო.


One big clue we have is that the universe is changing with time.	რატომაა სამყარო ასეთი? ერთი დიდი გასაღები რომელიც გვაქვს არის ის რომ სამყარო დროში იცვლება.


If you looked at one of these galaxies and measured its velocity, it would be moving away from you.	თუ შეხედავთ რომელიმე გალაქტიკას და გაზომავთ მის სიჩქარეს. შეიტყობთ რომ ის თქვენ გშორდებათ


And if you look at a galaxy even farther away, it would be moving away faster.	და თუ მოძებნით უფრო შორეული გალქტიკას ის დაგშორდებათ უფრო სწრფად


So we say the universe is expanding.	ამიტომაც ჩვენ ვამბობთ სამყარო ფართოვდება


What that means, of course, is that, in the past, things were closer together.	რას ნიშნავს ეს, რათქმაუნდა იმას, რომ წარსულში ობიექტები იყო უფრო ახლოს ერთმანეთთან


In the past, the universe was more dense, and it was also hotter.	წარსულში სამყარო იყო უფრო მჭიდრო და ასევე უფრო ცხელი.


If you squeeze things together, the temperature goes up.	თუ შეკუმშავთ საგნებს ერთად, ტემპერატურა ზემოთ აიწევს.


That kind of makes sense to us.	ასეთი სახის არსი აქვს ჩვენთვის


The thing that doesn't make sense to us as much is that the universe, at early times, near the Big Bang, was also very, very smooth.	ის რასაც ასეთივე არსი არ გააჩნია არის ადრეული სამყარო, დიდ აფეთქებასთან ახლოს. ის იყო ასევე ძალიან, ძალიან გლუვი


You might think that that's not a surprise.	შესაძლოა იფიქროთ რომ ეს არ არის საკვირველი.


The air in this room is very smooth.	ჰაერი ამ ოთახში ძალიან გლუვია


You might say, "Well, maybe things just smoothed themselves out."	შესაძლოა თქვათ. "კარგი, შეიძლება საგნები თავად გლუვდებიან"


But the conditions near the Big Bang are very, very different than the conditions of the air in this room.	მაგრამ დიდი აფეთქების ახლოს გარემოებები ძალიან ძალიან განსხვავდება ამ ოთახის ჰაერის მდგომარეობისგან


In particular, things were a lot denser.	უფრო ზუსტად: გაცილებით დიდია ყველაფრის სიმჭიდროვე


The gravitational pull of things was a lot stronger near the Big Bang.	საგნების გრავიტაციული მიზიდვა იყო გაცილებით ძლიერი, დიდი აფეთქების ახლოს.


What you have to think about is we have a universe with a hundred billion galaxies, a hundred billion stars each.	რაც უნდა იფიქროთ ამის შესახებ არის ის რომ ჩვენ გვაქვს სამყარო ასი მილიარდი გალაქტიკით ასოებით მილიარდი ვარსკვლავით თითოეულში.


At early times, those hundred billion galaxies were squeezed into a region about this big -- literally -- at early times.	ადრეულ დროში, ეს ასი მილიარდი გალაქტიკა იყო მოქცეული აი ასეთი სიდიდის ზომაში სიტყვასიტყვით -- ადრეულ დროში


And you have to imagine doing that squeezing without any imperfections, without any little spots where there were a few more atoms than somewhere else.	და თქვენ უნდა წარმოიდგინოთ ამ შემჭიდროების მოხდენა ყველანაირი ნაკლოვანების გარეშე, ყველანაირი პატარა ლაქის გარეშე სადაც იქნებოდა უფრო მეტი ატომი, ვიდრე სადმე სხვაგან


Because if there had been, they would have collapsed under the gravitational pull into a huge black hole.	რადგან რომ ყოფილიყო, ისინი კოლაფსირდებოდნენ გრავიტაციული მიზიდულობის ქვეშ უზარმაზარ შავ ხვრელში


Keeping the universe very, very smooth at early times is not easy; it's a delicate arrangement.	შენარჩუნდებოდა ძალიან ძალიან გლუვი სამყარო იმ ადრეულ დროს ეს არ არის ადვილი; ეს დელიკატური მოწესრიგერბაა.


It's a clue that the early universe is not chosen randomly.	ეს არის გასაღები რომ ადრეული სამყარო არ არის შემთხვევით არჩეული


There is something that made it that way.	არსებობს რაღაც რამაც ასეთად შექმნა ის.


We would like to know what.	ჩვენ გვინდა გავიგოთ რა.


So part of our understanding of this was given to us by Ludwig Boltzmann, an Austrian physicist in the 19th century.	ჩვენი გაგების ნაწილი მომდინარეობს ლუდვუგ ბოლცმანისგან ავსტრიელი ფიზიკოსი 19-ე საუკუნეში.


And Boltzmann's contribution was that he helped us understand entropy.	ბოლცმანის წვლილი დაგვეხმარა რათა გაგვეგო ენტროპია.


You've heard of entropy.	გაგიგიათ ენტროპიის შესახებ.


It's the randomness, the disorder, the chaoticness of some systems.	ის რაღაც სისტემების შემთხვევითობა, უწესრიგობა და ქაოსურობაა.


Boltzmann gave us a formula -- engraved on his tombstone now -- that really quantifies what entropy is.	ბოლცმანმა მოგვცა ფორმულა -- რომელიც ახლა მის საფლავის ქვაზეა გრავირებული -- ის მართლაც აღწერს რა არის ენტროპია.


And it's basically just saying that entropy is the number of ways we can rearrange the constituents of a system so that you don't notice, so that macroscopically it looks the same.	არსებითად ის ამბობს რომ ენტროპია არის იმ გზათა რიცხვი, რომელიც ჩვენ შეგვიძლია ხელახლა გადავაწყოთ სისტემის კონსტრუქციები, შეუმჩნევლად რომ მიკროსოპიკულად ის იგივე დარჩეს.


If you have the air in this room, you don't notice each individual atom.	თუ აიღებთ ჰაერს ამ ოთახში, თქვენ ვერ შეამჩნევთ ყოველ ცალკეულ ატომს.


A low entropy configuration is one in which there's only a few arrangements that look that way.	დაბალი ენტროპიის კონფიგურაცია არის ის რომელშიც შესაძლებელია მხოლოდ რამდენიმე ხელახლა გადაწყობა, რომ იგივე დარჩეს


A high entropy arrangement is one that there are many arrangements that look that way.	მაღალი ენტროპიის კონფიგურაცია არის ის სადაც მრავალი გადაწყობის შედეგად იგივე დარჩება


This is a crucially important insight because it helps us explain the second law of thermodynamics -- the law that says that entropy increases in the universe, or in some isolated bit of the universe.	ეს არის გადამწყვეტად მნიშვნელოვანი გაგება რადგან ის გვეხმარება გავიგოთ თერმოდინამიკის მეორე კანონი -- კანონი რომელიც ამბობს რომ ენტროპია იზრდება სამყაროში, ან სამყაროს რომელიმე იზოლირებულ ნაწილში.


The reason why entropy increases is simply because there are many more ways to be high entropy than to be low entropy.	მიზეზი თუ რატომ იზრდება ენტროპია არის უბრალოდ ის რომ არსებობს ბევრი გზა იმისთვის რომ იყოს მაღალი ენტროპია ვიდრე დაბალი


That's a wonderful insight, but it leaves something out.	ეს საოცარი გამჭრიახობაა. მაგრამ ის რაღაცას გარეთ ტოვებს


This insight that entropy increases, by the way, is what's behind what we call the arrow of time, the difference between the past and the future.	მიგნება რომ ენტროპია იზრდება, სხვათაშორის არის ის რის მიღმაც როგორც ვეძახით დროის ისარია. განსხვავება წარსულსა და მომავალს შორის.


Every difference that there is between the past and the future is because entropy is increasing -- the fact that you can remember the past, but not the future.	ყოველი განსხვავება, რომელიც აქ არის წარსულსა და მომავალს შორის გამომდინარეობს იქიდან რომ ენტროპია იზრდება -- ფაქტი ისაა რომ თქვენ შეგიძლიათ გახსოვდეთ წარსული მაგრამ არა მომავალი.


The fact that you are born, and then you live, and then you die, always in that order, that's because entropy is increasing.	ფაქტია რომ თქვენ დაიბადეთ, ცხოვრობთ და შემდეგ მოკვდებით. ყოველთვის ასეა წესის მიხედვით. ეს იმიტომ რომ ენტროპია იზრდება


Boltzmann explained that if you start with low entropy, it's very natural for it to increase because there's more ways to be high entropy.	ბოლცმანმა ახსნა რომ თუ თქვენ დაიწყეთ დაბალი ენტროპიით, ძალიან ბუნებრივია რომ ის გაიზრდება რადგან უფრო მეტი გზაა რათა იყოს მაღალი ენტროპია


What he didn't explain was why the entropy was ever low in the first place.	ის რაც მან ვერ ახსნა იყო ის თუ რატომ არის ენტროპია პირველად დაბალი


The fact that the entropy of the universe was low was a reflection of the fact that the early universe was very, very smooth.	ფაქტი რომ სამყაროს ენტროპია იყო დაბალი იყო იმ ფაქტის ანარეკლი რომ ადრეული სამყარო იყო ძალიან, ძალიან გლუვი.


We'd like to understand that.	ჩვენ გვინდა გავიგოთ ეს.


That's our job as cosmologists.	ესაა ჩვენი საქმე, როგორც კოსმოლოგების.


Unfortunately, it's actually not a problem that we've been giving enough attention to.	საუბედუროდ. ეს ფაქტიურად ის პრობლემა არაა რომელსაც საკმარისი ყურადღება დავუთმეთ.


It's not one of the first things people would say, if you asked a modern cosmologist, "What are the problems we're trying to address?"	ის არაა რომელიმე პირველთაგანი რომელსაც ხალხი იტყოდა. თუ კითხავდით თანამედროვე კოსმოლოგს "რა პრობლემებია რომლებზეც ვცდილობთ მივუთითოთ?"


One of the people who did understand that this was a problem was Richard Feynman.	ერთ ერთი პირველი მათგანი, რომელმაც გააცნობიერა რომ ეს იყო პრობლემა იყო რიჩარდ ფეინმანი.


50 years ago, he gave a series of a bunch of different lectures.	50 წლის წინ. მან ჩაატარა მთელი რიგი განსხვავებული ლექციებისა.


He gave the popular lectures that became "The Character of Physical Law."	პოპულარული ლექციები რომელიც გახდა "ფიზიკური კანონის ხასიათი"


He gave lectures to Caltech undergrads that became "The Feynman Lectures on Physics."	მან ჩაუტარა ლექციები კალიფორნიის ტენოლოგიების ინსტიტუტის ბოლო კურსის სტუდენტებს რომელიც ცნობილია "ფეინმენის ფიზიკის ლექციები"


He gave lectures to Caltech graduate students that became "The Feynman Lectures on Gravitation."	მან ჩაუტარა ლექციები კურსდამთავრებულებს რომელიც ცნობილია "ფეინმენის ლექციები გრავიტაციაზე."


In every one of these books, every one of these sets of lectures, he emphasized this puzzle: Why did the early universe have such a small entropy?	თითოეულ ამ წიგნში, ყოველ ლექციაზე, ის ხაზს უსმევდა ამ თავსატეხს: რატომ ქონდა ადრეულ სამყაროს ასეთი დაბალი ენტროპია?


So he says -- I'm not going to do the accent -- he says, "For some reason, the universe, at one time, had a very low entropy for its energy content, and since then the entropy has increased.	ის ამბობს -- მე არ ვაპირებ აქცენტი გავაკეთო -- ის ამბობს "რაღაც მიზეზით სამყაროს ერთ დროს, მისი ენერგიის შემცველობისთვის. ქონდა ძალიან დაბალი ენტროპია, და მას შემდეგ ენტროპია იზრდება.


The arrow of time cannot be completely understood until the mystery of the beginnings of the history of the universe are reduced still further from speculation to understanding."	დროის ისარი შეუძლებელია მთლიანად გაგებული იქნეს სანამ სამყაროს დასაწყისის მისტერია ისევ შორს ინაცვლებს სპეკულაციიდან გაგებამდე."


So that's our job.	მოკლედ ეს ჩვენი საქმეა.


We want to know -- this is 50 years ago, "Surely," you're thinking, "we've figured it out by now."	ჩვენ გვინდა ვიცოდეთ ეს იყო 50 წლის წინ. "რათქმაუნდა" თქვენ ფიქრობთ.½ "ჩვენ ახლა ეს გამოვარკვიეთ."


It's not true that we've figured it out by now.	არ არის მართალი რომ ახლა ჩვენ ეს გამოვარკვიეთ.


The reason the problem has gotten worse, rather than better, is because in 1998 we learned something crucial about the universe that we didn't know before.	მიზეზი რის გამოც პრობლემა უარესი გახდა. ვიდრე უკეთესი. არის ეს. 1988 წელს ჩვენ გავიგეთ რაღაც გადამწყვეტი სამყაროს შესახებ, რაც აქამდე არ ვიცოდით.


We learned that it's accelerating.	ჩვენ გავიგეთ რომ ის აჩქარებით ფართოვდება.


The universe is not only expanding.	სამყარო არა მხოლოდ ფართოვდება.


If you look at the galaxy, it's moving away.	თუ უყურებთ გალაქტიკას.


If you come back a billion years later and look at it again, it will be moving away faster.	ის გშორდებათ. თუ დაბრუნდებით მილიარდი წლის შემდეგ და შეხედავთ მას ისევ, ის დაგშორდებათ უფრო სწრაფად.


Individual galaxies are speeding away from us faster and faster so we say the universe is accelerating.	თითოეული მათგანი იფანტება ჩვენგან უფრო და უფრო სწრაფად ამიტომ ჩვენ ვამბობს სამყარო აჩქარებით ფართოვდება.


Unlike the low entropy of the early universe, even though we don't know the answer for this, we at least have a good theory that can explain it, if that theory is right, and that's the theory of dark energy.	განსხვავებით ადრეული სამყაროს დაბალი ენტროპიისა, თუმცა ჩვენ ამის პასუხიც არ ვიცით, მაგრამ გვაქვს საბოლოოდ კარგი თეორია რათა ავხსნათ. თუ ეს თეორია მართებულია. ეს არის ბნელი ენერგიის თეორია.


It's just the idea that empty space itself has energy.	ეს არის იდეა, რომ თავად ცარიელ სივრცეს აქვს ენერგია.


In every little cubic centimeter of space, whether or not there's stuff, whether or not there's particles, matter, radiation or whatever, there's still energy, even in the space itself.	სივრცის ყოველ კუბურ სანტიმეტრს. ისე თუ ასე ეს მასალაა ასე თუ ისე აქ არის ნაწილაკები, მატერია, რადიაცია ან რომელიმე, აქ ისევ ენერგიაა, თუნდაც მხოლოდ სივრცეში.


And this energy, according to Einstein, exerts a push on the universe.	და ეს ენერგია აინშტაინის მიხედვით, უბიძგებს საყაროს


It is a perpetual impulse that pushes galaxies apart from each other.	ეს არის სამუდამო იმპულსი რაც განიზიდავს გალაქტიკებს ერთმანეთისგან.


Because dark energy, unlike matter or radiation, does not dilute away as the universe expands.	რადგან ბნელი ენერგია, მატერიისა და რადიაციისგან განსხვავებით არ არის გაზავებული სამყაროს გაფართოებასთან ერთად.


The amount of energy in each cubic centimeter remains the same, even as the universe gets bigger and bigger.	ენერგიის რაოდენობა, ყოველ კუბურ სანტიმეტრზე რჩება იგივე, მიუხედავად იმისა რომ სამყარო უფრო დიდი და დიდი ხდება.


This has crucial implications for what the universe is going to do in the future.	ამას გადამწყვეტი შედეგი აქვს რას იზამს სამყარო მომავალში.


For one thing, the universe will expand forever.	ერთის მხრივ, სამყარო გაფართოვდება სამუდამოდ.


Back when I was your age, we didn't know what the universe was going to do.	მაშინ როცა მე თქვენი ასაკის ვიყავი, ჩვენ არ ვიცოდით რას იზამდა სამყარო.


Some people thought that the universe would recollapse in the future.	ზოგი ფიქრობდა რომ სამყარო მომავალში ისევ კოლფასირდებოდა.


Einstein was fond of this idea.	აინშტაინს უყვარდა ეს იდეა.


But if there's dark energy, and the dark energy does not go away, the universe is just going to keep expanding forever and ever and ever.	მაგრამ აქ ბნელი ენერგიაა და ის არსად წავა სამყარო განაგრძობს გაფართოებას სამუდამოდ.


14 billion years in the past, 100 billion dog years, but an infinite number of years into the future.	14 მილიარდი წელი წარსულში, 100 მილიარდი ძაღლის წელი, მაგრამ უსასრული რიცხვი წლებისა მომავალში.


Meanwhile, for all intents and purposes, space looks finite to us.	ამასობაში ყველა განზრახვით და მიზნით, ჩვენთვის სივრცე სასრული ჩანს


Space may be finite or infinite, but because the universe is accelerating, there are parts of it we cannot see and never will see.	სივრცე შეიძლება იყოს სასრული ან უსასრულო, მაგრამ რადგან სამყარო აჩქარებით ფართოვდება. არის ადგილები რისი დანახვაც ჩვენ არ შეგვიძლია და ვერასდროს დავინახავთ.


There's a finite region of space that we have access to, surrounded by a horizon.	არსებობს სივრცის სასრული რეგიონი რომელსაც ვწვდებით. რომელიც გარშემორტყმულია ჰორიზონტით.


So even though time goes on forever, space is limited to us.	ასე რომ თუნდაც მუდამ გაგრძელდეს დრო, სივრცე ლიმიტირებულია ჩვენთვის.


Finally, empty space has a temperature.	საბოლოოდ, ცარიელ სივრცეს გააჩნია ტემპერატურა.


In the 1970s, Stephen Hawking told us that a black hole, even though you think it's black, it actually emits radiation when you take into account quantum mechanics.	1970-იანებში სტივენ ჰოკინგმა გვითხრა რომ შავი ხვრელი, თუმცა ფიქრობ რომ ის შავია, ფაქტიურად გამოყოფს რადიაციას როდესაც მას მიუსადაგებ კვანტურ მექანიკას.


The curvature of space-time around the black hole brings to life the quantum mechanical fluctuation, and the black hole radiates.	სივრცე დროის სიმრუდე შავი ხვრელის გარშემო ხდება კვანტურ მექანიკური ფლუქტუაციები და შავი ხვრელი ანათებს.


A precisely similar calculation by Hawking and Gary Gibbons showed that if you have dark energy in empty space, then the whole universe radiates.	ზუსტად იგივე გამოთვლებმა ჰოკინგისა და გარი გიბონსის აჩვენეს რომ თუ გაქვს ბნელი ენერგია ცარიელ სივრცეში მაშინ მთელი სამყარო გაანათებს


The energy of empty space brings to life quantum fluctuations.	ცარიელი სივრცის ენერგია ახდენს კვანტურ ფლუქტუაციებს.


And so even though the universe will last forever, and ordinary matter and radiation will dilute away, there will always be some radiation, some thermal fluctuations, even in empty space.	და თუნდაც სამყარო არსებობა გაგრძელდეს მუდამ, და ჩვეულებვრივი მატერია და რადიაცია გაუხშოვდეს, ყოველთვის იქნება რაღაც რადიაცია, რაღაც თერმული ფლუქტუაციები, თუნდაც ცარიელ სივრცეში.


So what this means is that the universe is like a box of gas that lasts forever.	მოკლედ ეს ნიშნავს რომ სამყარო არის გაზის ყუთივით რომელიც მუდამ იქნება.


Well what is the implication of that?	მოკლედ რას გულისხმობს ეს?


That implication was studied by Boltzmann back in the 19th century.	მის აზრს სწავლობდა ბოლცმანი 19 საუკუნეში.


He said, well, entropy increases because there are many, many more ways for the universe to be high entropy, rather than low entropy.	მან თქვა, ენტროპია იზრდება რადგან არსებობს ბევრი ბევრი გზა იმისთვის რომ სამყარო იყოს მაღალი ენტროპიის, ვიდრე დაბალი ენტროპიის.


But that's a probabilistic statement.	მაგრამ ეს ალბათური მტკიცებაა.


It will probably increase, and the probability is enormously huge.	ის ალბათ გაიზრდება, და ალბათობა ძალზედ დიდია


It's not something you have to worry about -- the air in this room all gathering over one part of the room and suffocating us.	არ ღირს შეწუხება იმაზე, რომ ჰაერი უცებ შეიკვრება ამ ოთახის ერთ ნაწილში და ჩვენ გავიგუდებით.


It's very, very unlikely.	ეს ძალიან ძალიან საეჭვოა.


Except if they locked the doors and kept us here literally forever, that would happen.	მაგრამ თუ დაკეტავდნენ კარებს და გამოგვკეტავდნენ აქ სამუდამოდ, ეს მოხდებოდა.


Everything that is allowed, every configuration that is allowed to be obtained by the molecules in this room, would eventually be obtained.	ყველაფერი ეს დაშვებულია ყოველ კონფიგურაციას, რომელიც მოლეკულებს შეუძლია მიიღონ ამ ოთახში ბოლოს დაბოლოს იქნება მიღწეული.


So Boltzmann says, look, you could start with a universe that was in thermal equilibrium.	მოკლედ ბოლცმანმა თქვა, შეიძლება სამყარო, დასაწყისში იმყოფებოდა თერმულ წონასწორობაში.


He didn't know about the Big Bang. He didn't know about the expansion of the universe.	მან არ იცოდა დიდი აფეთქების შესახებ. მან არ იცოდა სამყაროს გაფართოების შესახებ.


He thought that space and time were explained by Isaac Newton -- they were absolute; they just stuck there forever.	ის ფიქრობდა რომ სივრცე და დროს აიხსნებოდა ისააკ ნიუტონით -- ისინი იყო აბსოლიტური, ისინი სამუდამოდ დარჩებოდნენ ასეთი.


So his idea of a natural universe was one in which the air molecules were just spread out evenly everywhere -- the everything molecules.	მისი ეს იდეა ჭეშმარიტ სამყაროზე იყო ისეთი სადაც ჰაერის მოლეკულები ყველგან თანაბრად იყო გადანაწილებული, ყველაფრის მოლეკულები.


But if you're Boltzmann, you know that if you wait long enough, the random fluctuations of those molecules will occasionally bring them into lower entropy configurations.	მაგრამ თუ თქვენ ბოლცმანი ხართ, გეცოდინებათ რომ თუ საკმარისად დიდ ხანს დაიცდით ამ მოლეკულების შემთხვევითი ფლუქტუაციები თუმცა შეუძლიათ მოიყვანონ ისინი დაბალი ენტროპიის კონფიგურაციაში.


And then, of course, in the natural course of things, they will expand back.	და შემდეგ, რათქმაუნდა, საგნების ჭეშმარიტ მიმდინარეობაში, ისინი უკან გაფართოვდებიან.


So it's not that entropy must always increase -- you can get fluctuations into lower entropy, more organized situations.	ასე რომ ენტროპია ყოველთვის არ უნდა იზრდებოდეს -- შესაძლებელია გქონდეთ ფლუქტუაციები დაბალ ენტროპიაში, უფრო ორგანიზებულ სიტუაციებში.


Well if that's true, Boltzmann then goes onto invent two very modern-sounding ideas -- the multiverse and the anthropic principle.	თუ ეს მართალია. ბოლცმანს თავში მოსდის ორი ძალიან თანამედროვე სახის იდეა -- მულტი სამყარო და ანთროპული პრინციპი.


He says, the problem with thermal equilibrium is that we can't live there.	ის ამბობს, თერმული წონასწორობის პრობლემა არის ის რომ ჩვენ არ შეგვიძლია იქ ცხოვრება.


Remember, life itself depends on the arrow of time.	გახსოვდეთ, თვით სიცოცხლე დამოკიდებულია დროის ისარზე.


We would not be able to process information, metabolize, walk and talk, if we lived in thermal equilibrium.	ჩვენ არ შეგვეძლება დავამუშაოთ ინფორმაცია, მეტაბოლიზმი, სიარული და საუბარი. თუ ვიცხოვრებდით თერმულ წონასწორობაში.


So if you imagine a very, very big universe, an infinitely big universe, with randomly bumping into each other particles, there will occasionally be small fluctuations in the lower entropy states, and then they relax back.	თუ წარმოიდგენთ ძალიან დიდ, უზარმაზარ სამყაროს, უსასრულოდ დიდ სამყაროს, ნაწილაკების შემთხვევითი შეჯახებებით იქ დაბალი ენტროპიის რეგიონებში იქნება შემთხვევითი პატარა ფლუქტუაციები და შემდეგ ისინი უკან გაიფანტებიან.


But there will also be large fluctuations.	მაგრამ ასევე იქნება დიდი ფლუქტუაციებიც.


Occasionally, you will make a planet or a star or a galaxy or a hundred billion galaxies.	შემთხვევითობით, თქვენ მიიღებთ პლანეტას ან ვარსკვლავს, ან გალაქტიკას ან ას მილიარდ გალაქტიკას.


So Boltzmann says, we will only live in the part of the multiverse, in the part of this infinitely big set of fluctuating particles, where life is possible.	ბოლცმანი ამბობს, ჩვვენ მხოლოდ ვცხოვრობთ მულტი სამყაროს ნაწილში, ფლუქტუაციური ნაწილაკების უსასრულოდ დიდი ნაკრების ნაწილში სადაც სიცოცხლე შესაძლებელია.


That's the region where entropy is low.	ეს არის რეგიონი სადაც ენტროპია დაბალია.


Maybe our universe is just one of those things that happens from time to time.	შეიძლება ჩვენი სამყარო ერთ ერთი მათგანია რომელიც ხდება დრო და დრო.


Now your homework assignment is to really think about this, to contemplate what it means.	აი თქვენი საშინაო დავალება -- რეალურად დაფიქრდეთ ამაზე, განჭვრიტოთ რას ნიშნავს ეს


Carl Sagan once famously said that "in order to make an apple pie, you must first invent the universe."	კარლ სეიგანმა ერთხელ თქვა თავისი ცნობილი ფრაზა რომ "თუ გინდა შექმნათ ვაშლის ნამცხვარი, პირველად თქვენ სამყარო უნდა გამოიგონოთ."


But he was not right.	თუმცა ის არ იყო მართალი.


In Boltzmann's scenario, if you want to make an apple pie, you just wait for the random motion of atoms to make you an apple pie.	ბოლცმანის სცენარით, თუ გსურთ შექმნათ ვაშლის ნამცხვარი, თქვენ უნდა მოიცადოთ ატომების შემთხვევით მოძრაობას რათა შექმნათ ვაშლის ნამცხვარი.


That will happen much more frequently than the random motions of atoms making you an apple orchard and some sugar and an oven, and then making you an apple pie.	ეს მოხდება უფრო ხშირაად ვიდრე ატომების შემთხვევითი მოძრაობა შეგაქმნევინებთ ვაშლის ხეების ბაღს შაქარს და ღუმელს, და მხოლოდ შემდეგ ვაშლის ნამცხვარს.


So this scenario makes predictions.	ეს სცენარი წინასწარმეტყველებს.


And the predictions are that the fluctuations that make us are minimal.	ეს წინასწარმეტყველებებია ის რომ ფლუქტუაციები რომელმაც ჩვენ შეგვქმნა მინიმალურია


Even if you imagine that this room we are in now exists and is real and here we are, and we have, not only our memories, but our impression that outside there's something called Caltech and the United States and the Milky Way Galaxy, it's much easier for all those impressions to randomly fluctuate into your brain than for them actually to randomly fluctuate into Caltech, the United States and the galaxy.	თუ კი წარმოიდგენთ რომ ეს ოთახი რომელშიც ჩვენ ვართ ეხლა არსებობს და ნამდვილია და აგერ ჩვენ ვართ და ჩვენ გვაქვს, არა მხოლოდ ჩვენი მეხსიერება, არამედ ჩვენი აღქმა რომ გარეთ რაღაც არის რომელსაც ქვია კალიფორნიის ტექ.ინსტიტუტი, აშშ და რძიანი გზის გალაქტიკა. ამ შთაბეჭდილებებით უფრო ადვილია რათა მოხდეს თქვენ ტვინში შემთხვევითი ფლუქტუაციები ვიდრე ფაქტობრივად მთლიანად შემთხვევითი ფლუქტუაციები "კალტექ"-ში (კალიფორნიის ტექ ინსტიტუტი) შტატებში და გალაქტიკაში.


The good news is that, therefore, this scenario does not work; it is not right.	კარგი ამბავი ისაა რომ, ამის გამო ეს სცენარი არ მუშაობს; ის არაა სწორი.


This scenario predicts that we should be a minimal fluctuation.	ეს სცენარი წინასწარმეტყველებს რომ ჩვენ უნდა ვიყოთ მინიმალური ფლუქტუაციების შედეგი


Even if you left our galaxy out, you would not get a hundred billion other galaxies.	მაშინაც კი თუ დატოვებთ ჩვენ გალაქტიკას, თქვენ ვერ მიიღებთ ას მილიარდ სხვა გალაქტიკას.


And Feynman also understood this.	და ფეინმანსაც ესმოდა ეს.


Feynman says, "From the hypothesis that the world is a fluctuation, all the predictions are that if we look at a part of the world we've never seen before, we will find it mixed up, and not like the piece we've just looked at -- high entropy.	ფეინმანი ამბობს, "ჰიპოთეზიდან სადაც სამყარო ფლუქტუაციაა, ყველა ეს წინასწარმეტყველება არის ის რომ თუ ჩვენ ვნახავთ სამყაროს იმ ნაწილს რომელიც აქამდე არ გვინახავს, ჩვენ აღმოვაჩენთ, მას არეულს და არა ისეთ ნაწილს რომელსაც ვხედავთ -- მაღალ ენტროპიაზე.


If our order were due to a fluctuation, we would not expect order anywhere but where we have just noticed it.	თუ ჩვენი წესრიგი ფლუქტუაციებიდან გამომდინარეობს, ჩვენ ვერ გვექნება წესრიგის მოლოდინი, გარდა იმ ადგილებისა სადაც შევამჩნიეთ ის.


We therefore conclude the universe is not a fluctuation."	ამის გამო ჩვენ გავაკეთეთ დასკვნა სამყარო არაა ფლუქტუაცია."


So that's good. The question is then what is the right answer?	კარგი.მაშინ კითხვა ასეთია - რა არის სწორი პასუხი?


If the universe is not a fluctuation, why did the early universe have a low entropy?	თუ სამყარო არაა ფლუქტუაცია, რატომ ქონდა ადრეულ სამყაროს დაბალი ენტროპია?


And I would love to tell you the answer, but I'm running out of time.	და მე დიდი სიამოვნებით გეტყოდით პასუხს, მაგრამ დრო მითავდება.


(Laughter) Here is the universe that we tell you about, versus the universe that really exists.	(სიცილი) აქ არის სამყარო რომელის შესახებაც გეტყვით, სამყაროს წინააღმდეგ რომელიც მართლაც არსებობს --


I just showed you this picture.	მე გაჩვენეთ ეს სურათი.


The universe is expanding for the last 10 billion years or so.	სამყარო ფართოვდება ბოლო 10 მილიარდი წლის განმავლობაში ან უფრო მეტი


It's cooling off.	ის ცივდება.


But we now know enough about the future of the universe to say a lot more.	თუმცა თუ ჩვენ ვიცით საკმარისი სამყაროს მომავალზე რათა ვთქვათ უფრო მეტი.


If the dark energy remains around, the stars around us will use up their nuclear fuel, they will stop burning.	თუ ბნელი ენერგია დარჩება ირგვლივ, ვარსკვლავები გამოიყენებენ თავის ბირთვულ საწვავს, შეწყვეტენ ნათებას


They will fall into black holes.	ისინი მოხვდებიან შავ ხვრელებში.


We will live in a universe with nothing in it but black holes.	ჩვენ ვიცხოვრებთ სამყაროში რომელშიც შავი ხვრელების გარდა არაფერი იქნება


That universe will last 10 to the 100 years -- a lot longer than our little universe has lived.	ეს სამყარო იარსებებს 10 ხარისხად 100 წელს -- გაცილებით მეტ ხანს ვიდრე ჩვენმა პატარა სამყარომ იცოცხლა აქამდე.


The future is much longer than the past.	მომავალი გაცილებით გრძელია ვიდრე წარსული.


But even black holes don't last forever.	მაგრამ შავი ხვრელებიც კი ვერ იქნებიან მუდამ.


They will evaporate, and we will be left with nothing but empty space.	ისინი აორთქლებიან, და ჩვენ დავრჩებით ცარიელი სივრცის ამარა.


That empty space lasts essentially forever.	ცარიელი სივრცე არსებითად დარჩება სამუდამოდ.


However, you notice, since empty space gives off radiation, there's actually thermal fluctuations, and it cycles around all the different possible combinations of the degrees of freedom that exist in empty space.	თუმცა, შეამჩნევთ, სანამ ცარიელი სივრცე ასხივებს რადიაციას, ფაქტიურად აქ არის თერმული ფლუქტუაციები, და ის ციკლურად მეორდება ყველა სხვადასხვა შესაძლო კომბინაციებით თავისუფალი ხარისხით, რომელც არსებობს ცარიელ სივრცეში.


So even though the universe lasts forever, there's only a finite number of things that can possibly happen in the universe.	თუმცა თუნდაც სამყარომ მუდამ იარსებოს, არსებობს მხოლოდ სასრული რაოდენობის საგნები რაც შესაძლებელია მოხდეს სამყაროში


They all happen over a period of time equal to 10 to the 10 to the 120 years.	ყოველი მათგანი ხდება დროის პერიოდში რომელიც უდრის 10 ხარისხად 10 ხარისხად 120 წელს.


So here's two questions for you.	თქვენთან ორი კითხვა მაქვს.


Number one: If the universe lasts for 10 to the 10 to the 120 years, why are we born in the first 14 billion years of it, in the warm, comfortable afterglow of the Big Bang?	პირველი: თუ სამყარო იარსებებს 10 ხარისხად 10 ხარისხად 120 წელს, რატომ გავჩნდით ჩვენ მის პირველ 14 მილიარდ წელიწადში, თბილ, კომფორტულ დიდი აფეთქების დაისის შემდეგ?


Why aren't we in empty space?	რატომ არ ვართ ცარიელ სივრცეში?


You might say, "Well there's nothing there to be living," but that's not right.	შესაძლოა თქვათ, "იქ არაფერია სიცოცხლისთვის ვარგისი," მაგრამ ეს არაა მართალი.


You could be a random fluctuation out of the nothingness.	თქვენ შესაძლებელია ყოფილიყავით შემთხვევითი ფლუქტუაცია არაფრისგან.


Why aren't you?	რატომ არ ხართ?


More homework assignment for you.	უფრო მეტი საშინაო დავალება თქვენთვის.


So like I said, I don't actually know the answer.	როგორც ვთქვი, ფაქტიურად მე არ ვიცი პასუხი.


I'm going to give you my favorite scenario.	მე გაჩვენებთ ჩემ ფავორიტ სცენარს.


Either it's just like that. There is no explanation.	შეიძლება ეს უბრალოდ ასეა. არ არსებობს არავითარი ახსნა.


This is a brute fact about the universe that you should learn to accept and stop asking questions.	ეს სამყაროს სასტიკი ფაქტია, რომელიც უნდა ისწავლო, რომ მიიღო და შეწყვიტო კითხვების დასმა.


Or maybe the Big Bang is not the beginning of the universe.	ან შეიძლება დიდი აფეთქება არ არის სამყაროს დასაწყისი.


An egg, an unbroken egg, is a low entropy configuration, and yet, when we open our refrigerator, we do not go, "Hah, how surprising to find this low entropy configuration in our refrigerator."	კვერცხი, გაუტეხელი კვერცხი წარმოადგენს სამყაროს დაბალი ენტროპიის კონფიგურაციას, და მაინც, როცა ვაღებთ ჩვენ მაცივარს, არ წამოვიყვირებთ, "ჰა რა მოულოდნელია აღმოაჩინო ეს დაბალ ენტროპიული კონფიგურაცია ჩვენ მაცივარში."


That's because an egg is not a closed system; it comes out of a chicken.	ეს იმიტომ რომ კვერცხი არ არის ჩაკეტილი სისტემა; მას ქათამი დებს.


Maybe the universe comes out of a universal chicken.	შესაძლოა სამყარო მოდის უნივერსალური ქათმიდან.


Maybe there is something that naturally, through the growth of the laws of physics, gives rise to universe like ours in low entropy configurations.	შესაძლოა არსებობს რაღაც რაც ბუნებრივად ფიზიკის კანონების ჩამოყალიბებით საშუალებას აძლევს ჩვენნაირი სამყაროს წარმოშობას დაბალი ენტროპიის კონფიგურაციით.


If that's true, it would happen more than once; we would be part of a much bigger multiverse.	თუ ეს მართალია, ის მოხდებოდა ერთზე ბევრად მეტჯერ; ჩვვენ ვიქნებოდით მულტი სამყაროს ნაწილი.


That's my favorite scenario.	ეს არის ჩემი ფავორიტი სცენარი.


So the organizers asked me to end with a bold speculation.	ორგანიზატორებმა მთხოვეს დამემთავრებინა თამამი მოსაზრებით.


My bold speculation is that I will be absolutely vindicated by history.	ჩემი თამამი მოსაზრება არის ის რომ მე აბსოლიტურად დაცული ვიქნები ისტორიით.


And 50 years from now, all of my current wild ideas will be accepted as truths by the scientific and external communities.	და 50 წლის შემდეგ, და ჩემი ყველა გიჟური იდეა მიღებული იქნება ჭეშმარიტებად სამეცნიერო და გარე საზოგადოების მიერ.


We will all believe that our little universe is just a small part of a much larger multiverse.	ჩვენ ყველა დავიჯერებთ რომ ჩვენი პატარა სამყარო მხოლოდ პატარა ნაწილია ბევრად დიდი მულტი სამყაროსი.


And even better, we will understand what happened at the Big Bang in terms of a theory that we will be able to compare to observations.	და კიდევ უკეთესი, ჩვენ გავიგებთ რა მოხდა დიდი აფეთქებისას თეორიის მიხედვით შეგვეძლება შევადაროთ დაკვირვებებს


This is a prediction. I might be wrong.	ეს წინასწარმეტყველებაა. შეიძლება ვცდები


But we've been thinking as a human race about what the universe was like, why it came to be in the way it did for many, many years.	მაგრამ ჩვენ ვფიქრობდით როგორც ადამიანური რასა იმის შესახებ თუ როგორი იყო სამყარო, რატომ იყო ის ისეთი როგორიც იყო მრავალი მრავალი წლის განმავლობაში.


It's exciting to think we may finally know the answer someday.	ამაღელვებელია ფიქრი რომ ჩვენ შეიძლება ოდესმე საბოლოოდ ვიცოდეთ პასუხი.


Thank you.	მადლობა


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


So I want to take you on a trip to an alien world.	ე.ი. მე მსურს გამოგაზაუროთ უცხოპლანეტელთა სამყაროში.


And it's not a trip that requires light-years of travel, but it's to a place where it's defined by light.	და ეს მარშრუტი არ გაგრძელდება სინათლის წლების განმავლობაში, რადგან თვით ის არის სინათლით გამორჩეული.


So it's a little-appreciated fact that most of the animals in our ocean make light.	მცირედ გააზრებული ფაქტია, რომ ოკეანის უმრავლესი ცხოველებისა წარმოქმნის ნათებას.


I've spent most of my career studying this phenomenon called bioluminescence.	მე ჩემი კარიერის დიდი ნაწილი ბიოლუმინესცენციის ფენომენის შესწავლას მოვანდომე.


I study it because I think understanding it is critical to understanding life in the ocean where most bioluminescence occurs.	მე ვიკვლევ მას იმიტომ, რომ მისი გააზრება აუცილებელია ოკეანეში სიცოცხლის შესასწავლად, სადაც ბიოლუმინესცენციის უმრავლესი შემთხვევები გვხვდება.


I also use it as a tool for visualizing and tracking pollution.	მე ასევე ვიყენებ მათ დაბინძურების აღმოსაჩენად,


But mostly I'm entranced by it.	მაგრამ,ძირითადად , მე მათით ვარ მოხიბლული.


Since my my first dive in a deep-diving submersible, when I went down and turned out the lights and saw the fireworks displays, I've been a bioluminescence junky.	ჩემი პირველი ჩაყვინთვიდან ღრმად წყალში, როდესაც უკვე შუქი გავთიშე და დავინახე ფეიერვერკების, გავხდი შეპყრობილი ბიოლუმინესცენციით.


But I would come back from those dives and try to share the experience with words, and they were totally inadequate to the task.	მე შემეძლო გასეირნებიდან დაბრუნებულმა გადმომეცა თქვენთვის ჩემი გამოცდილება სიტყვებით, მაგრამ ეს სრულებით არაადეკვატური საქციელი იქნებოდა.


I needed some way to share the experience directly.	მე მსურდა გამოცდილება უშუალოდ გამეზიარებინა.


And the first time I figured out that way was in this little single-person submersible called Deep Rover.	როდესაც ეს იდეა პირველად მომაფიქრდა, ვიყავი მცირე წყალქვეშა ტრანსპორტზე, სახელად Deep Rover.


This next video clip, you're going to see how we stimulated the bioluminescence.	ვიდეო კლიპი, რომელსაც ნახავთ, სწორედ ბიოლუმინესცენციაზეა.


And the first thing you're going to see is a transect screen that is about a meter across.	და პირველი რასაც შეამჩნევთ იქნება ფართო ეკრანი დაახლოებით მეტრის სიგრძის.


(Video) Narrator: In front of the sub, a mess screen will come into contact with the soft-bodied creatures of the deep sea.	(ვიდეო) მთხრობელი: ნავის წინ, ეკრანთან, უამრავი ფაქიზი ცხოველი გამოჩნდება წყალქვეშა სამყაროდან.


With the sub's lights switched off, it is possible to see their bioluminescence -- the light produced when they collide with the mesh.	ხელოვნური ნათების გათიშვისას შესაძლებელი ხდება ბიოლუმინესცენციის დანახვა: სინათლე წარმოიქმნება ბადესთან ურთიერთქმედებისას.


This is the first time it has ever been recorded.	ამ მოვლენის აღბეჭდვა ფილმად პირველად ხდება.


Edith Widder: So I recorded that with an intensified video camera that has about the sensitivity of the fully dark-adapted human eye.	ედით ვიდერი: მე ეს გადავიღე გაძლიერებული კამერით, რომლის მგრძნობელობა სიბნელეში ადაპტირებული ადამიანის მხედველობის მსგავსია.


Which means that really is what you would see if you took a dive in a submersible.	ანუ ეს იგივეა, რასაც თქვენ დაინახავდით საკუთარი წყალქვეშა ნავიდან.


But just to try to prove that fact to you, I've brought along some bioluminescent plankton in what is undoubtedly a foolhardy attempt at a live demonstration.	მაგრამ ფაქტისთვის თან წამოვიყვანე ბიოლუმინესცენციური პლანქტონი, რისი დემონსტრაციაც, უეჭველად, თავზეხელაღებული საქციელია


(Laughter) So, if we could have the lights down and have it as dark in here as possible, I have a flask that has bioluminescent plankton in it.	(სიცილი) თუ შეიძლება რომ ოდნავ დავაბნელოთ აუდიტორიაში. მე კოლბაში მყავს ბიოლუმინესცენციური პლანქტონი.


And you'll note there's no light coming from them right now, either because they're dead -- (Laughter) or because I need to stir them up in some way for you to see what bioluminescence really looks like.	და შენიშნავთ რომ ჯერჯერობით არავითარ სინათლეს გამოსცემს, იმიტომ რომ ან მკვდარია –– (სიცილი) ან კიდევ შენჯღრევა სჭირდება რომ დაინახოთ თუ რას ნიშნავს ბიოლუმინესცენცია.


(Gasps) Oops. Sorry.	(შეცბუნება) უპს...უკაცრავად.


(Laughter) I spend most of my time working in the dark; I'm used to that.	(სიცილი) ძირითად დროს სიბნელეში ვმუშაობ: შევეჩვიე.


Okay.	კარგით.


So that light was made by a bioluminescent dinoflagellate, a single-celled alga.	ეს სინათლე წარმოქმნილი იყო ბიოლუმინესცენციური დინოფლაგელატის, ერთუჯრედიანი ალგას მიერ.


So why would a single-celled alga need to be able to produce light?	მაშ რაში სჭირდება ალგას სინათლის წარმოქმნა?


Well, it uses it to defend itself from its predators.	ის მას იყენებს თავდასაცავად.


The flash is like a scream for help.	ნათება იგივეა რაც SOS სიშანი.


It's what's known as a bioluminescent burglar alarm, and just like the alarm on your car or your house, it's meant to cast unwanted attention onto the intruder, thereby either leading to his capture or scaring him away.	მას ბიოლუმინესცენციურ განგაშს უწოდებენ. და როგორც მანქანის საყვირი, ისიც საჭიროა არასასურველი ყურადღების მისაპყრობად, ძირითადად იმისთვის, რომ შეაშინოს მტაცებელი.


There's a lot of animals that use this trick, for example this black dragonfish.	და ამ ხრიკს უამრავი ცხოველი მიმართავს, მაგალითად ეს შავი თევზი


It's got a light organ under its eye.	მას მნათი ორგანოები აქვს თვალის ქვემოთ,


It's got a chin barbel.	ყბასთან,


It's got a lot of other light organs you can't see, but you'll see in here in a minute.	მას ასევე უამრავი მსგავსი ორგანო აქვს, რომლებსაც ჯერჯერობით ვერ ხედავთ.


So we had to chase this in the submersible for quite sometime, because the top speed of this fish is one knot, which was the top speed of the submersible.	ჩვენ მოგვიწია ამ თევზისთვის საკმაოდ დიდხანს დევნა, რანგან მისი და ჩვენი ნავის მაქსიმალური სისწრაფე ერთი და იგივე იყო.


But it was worth it, because we caught it in a special capture device, brought it up into the lab on the ship, and then everything on this fish lights up.	მაგრამ ამად ღირდა, იმიტომ რომ ჩვენ მოვახერხეთ მისი დაჭერა, მოვათავსეთ ლაბორატორიაში და –– ამ თევზის თითქმის მთელმა სხეულმა დაიწყო ნათება.


It's unbelievable.	დაუჯერებელი იყო.


The light organs under the eyes are flashing.	მნათი ორგანოები თვალებზე,


That chin barbel is flashing.	ყბაზე,


It's got light organs on its belly that are flashing, fin lights.	მუცლის ქვეშ, ფარფლებიც კი ანათებდა.


It's a scream for help; it's meant to attract attention.	ეს ნიშანია დახმარების სათხოვნელად,


It's phenomenal.	ფენომენალურია.


And you normally don't get to see this because we've exhausted the luminescence when we bring them up in nets.	და თქვენ, ჩვეულებრივ, ვერ ნახავთ ამ მოვლენას, იმიტომ, რომ ჩვენ გამოვფიტეთ მათი ლუმინესცენციური შესაძლებლობები.


There's other ways you can defend yourself with light.	სხვა გზაც არსებობს სინათლით თავდაცვისას.


For example, this shrimp releases its bioluminescent chemicals into the water just the way a squid or an octopus would release an ink cloud.	მაგალითად, კრევეტი წყალში უშვებს ბიოლუმინესცენციურ ნივთიერებას ისევე, როგორც რვაფეხა ქმნის მელნის ღრუბელს.


This blinds or distracts the predator.	ეს აბრმავებს თავდამსხმელს.


This little squid is called the fire shooter because of its ability to do this.	ამ პატარა კალმარს ცეცხლის მსროლელს ეძახიან მისი შესაძლებლობის გამო.


Now it may look like a tasty morsel, or a pig's head with wings -- (Laughter) but if it's attacked, it puts out a barrage of light -- in fact, a barrage of photon torpedoes.	ის შეიძლება რაგაც ნაჭერს ან ფრთიან ღორს უფრო ჰგავდეს –– (სიცილი) მაგრამ საფრთხის შემთხვევაში ის სინათლის ტალღებს ათავისუფლებს –– ფაქტიურად, ფოტონების ტორპედოებს ამოქმედებს.


I just barely got the lights out in time for you to be able to see those gobs of light hitting the transect screen and then just glowing.	დროულად გავთიშეთ სინათლე რათა დაგენახათ მისი ნათება რომელიც ეკრანს ხვდება და შემდეგ უბრალოდ ბრწყინავს.


So there's a lot of animals in the open ocean -- most of them that make light.	უამრავი ცხოველია ოკეანეში რომლებიც სინათლეს წარმოქმნიან.


And we have a pretty good idea, for most of them, why.	და ჩვენც ვიცით თუ რატომ.


They use it for finding food, for attracting mates, for defending against predators.	მაგ: საკვების, მეწყვილის საპოვნელად ან თავდასაცავად.


But when you get down to the bottom of the ocean, that's where things get really strange.	მაგრამ სიღრმის მატებასთან ერთად ყველაფერი უფრო უცნაური ხდება.


And some of these animals are probably inspiration for the things you saw in "Avatar," but you don't have to travel to Pandora to see them.	და ზოგიერთი მათგანი ალბათ "ავატარის" შთაგონების წყაროდაც იქცა. მაგრამ მათ სანახავად პანდორაზე გამგზავრება არაა საჭირო.


They're things like this.	ისინი სულ ახლოს არიან.


This is a golden coral, a bush.	ეს ოქროსფერი მარჯანია,


It grows very slowly.	ძალიან ნელა იზრდება.


In fact, it's thought that some of these are as much as 3,000 years old, which is one reason that bottom trawling should not be allowed.	ვარაუდია რომ ზოგიერთი დაახლოებით 3 000 წლის არის. სწორედ ამიტომაა დაუშვებელი ბადის ფსკერზე თრევა.


The other reason is this amazing bush glows.	სხვა განსაკუთრებული ისაა რომ ისინი ანათებენ.


So if you brush up against it, any place you brushed against it, you get this twinkling blue-green light that's just breathtaking.	თუ ერთმანეთზე გაუხახუნებთ, მაშინ სწორედ ის ადგილი დაიწყებს მოცისფრო–მომწვანო ნათებას. უბრალოდ სულისშემკვრელია.


And you see things like this.	და თქვენც ასეთ რამეს ხედავთ.


This looks like something out of a Dr. Seuss book -- just all manner of creatures all over this thing.	ეს დაახლოებით დოქტორ სეუსისს წიგნს ჰგავს –– ყველა ზღვის ცხოველის ქცევის შესახებ.


And these are flytrap anemones.	ეს კიდე ზღვის ანემონია.


Now if you poke it, it pulls in its tentacles.	თუ თითს წაკრავთ, საცეცებს გამოწევს,


But if you keep poking it, it starts to produce light.	თუ განაგრძობთ გაღიზიანებას, ის დაიწყებს ნათებას,


And it actually ends up looking like a galaxy.	რომელსაც გალაქტიკის ფორმა აქვს.


It produces these strings of light, presumably as some form of defense.	ის,სავარაუდოდ, ქმნის სინათლის სიმებს თავდასაცავად.


There are starfish that can make light.	არსებობს მნათი ზღვის ვარსკვლავიც.


And there are brittle stars that produce bands of light that dance along their arms.	და არსებობს ვარსკვლავები, რომლებიც საკუთარი მხრების გასწვრივ წარმოქმნიან სინათლეს.


This looks like a plant, but it's actually an animal.	ეს მცენარეს უფრო ჰგავს, მაგრამ, სინამდვილეში, ცხოველია.


And it anchors itself in the sand by blowing up a balloon on the end of its stock.	და ის იმაგრებს თავს სილაში საყრდენის ბოლოს ბუშტების აფეთქებით.


So it can actually hold itself in very strong currents, as you see here.	ანუ მას შეუძლია თავი შეიმაგროს ძლიერი დინებისასაც, როგორც აქ ხედავთ.


But if we collect it very gently, and we bring it up into the lab and just squeeze it at the base of the stock, it produces this light that propagates from stem to the plume, changing color as it goes, from green to blue.	თუ ჩვენ ფრთხილად ამოვიღებთ მას და ძირზე თითებს დავაჭერთ, ის ნათებას დაიწყებს, რომელიც ვრცელდება ღეროდან ფრთამდე ფერის ცვლილებით მწვანიდან ლურჯამდე.


Colorization and sound effects added for you viewing pleasure.	ხმოვანი და ვიზუალი ეფექტები მეტი სანახაობრიობის გამო დავადეთ.


(Laughter) But we have no idea why it does that.	(სიცილი) მაგრამ ჩვენ წარმოდგენაც არ გვაქვს თუ ამას რატომ აკეთებს.


Here's another one. This is also a sea pen.	აი კიდევ ერთი. ესეც ზღვის კალამია.


It's got a brittle star hitching a ride.	ის და ვარსკვლავი ერთად გადაადგილდებიან.


It's a green saber of light.	დამახასიათებელია მწვანე ნათება.


And like the one you just saw, it can produce these as bands of light.	და როგორც უკვე ნახეთ, სინათლის კონებს ქმნის.


So if I squeeze the base, the bands go from base to tip.	თუ მას ფუძეზე შევეხები, სინათლე წვეროსკენ გადაინაცვლებს,


If I squeeze the tip, they go from tip to base.	ხოლო თუ წვერს გავაღიზიანებ, პირიქით .


So what do you think happens if you squeeze it in the middle?	და რა მოხდება თუ შუა ნაწილს დავაწვებით...


(Gasps) I'd be very interested in your theories about what that's about.	ამაზე თქვენ იფიქრეთ. ძალიან მაინტერესებს თქვენი თეორიები.


(Laughter) So there's a language of light in the deep ocean, and we're just beginning to understand it, and one way we're going about that is we're imitating a lot of these displays.	(სიცილი) ანუ სინათლე კომუნიკაციის საშუალებაა ოკეანეში, და ჩვენც ვიწყებთ მის გააზრებას. და ერთერთი გზა არის იმიტაცია.


This is an optical lure that I've used.	ეს არის ოპტიკური სატყუარა, რომელსაც ვიყენებ.


We call it the electronic jellyfish.	ჩვენ მას ელექტრონულ მედუზას ვეძახით.


It's just 16 blue LEDs that we can program to do different types of displays.	ამ დიოდს შეუძლია სხვადასხვა პროგრამული ნათების იმიტირება.


And we view it with a camera system I developed called Eye-in-the-Sea that uses far red light that's invisible to most animals, so it's unobtrusive.	და ჩვენ მას ვაკვირდებით სპეციალური კამერით, რომელიც იყენებს გრძელტალღოვან წითელს, რასაც ვერ აღიქვამს ცხოველების უმრავლესობა.


So I just want to show you some of the responses we've elicited from animals in the deep sea.	ეხლა მინდა გაჩვენოთ ის პასუხი, რაც ოკეანის ბინადრებმა ჩვენს ნიშანზე გამოავლინეს.


So the camera's black and white.	კადრი შავი და თეთრია.


It's not high-resolution.	არ არის მაღალ განზომილებაში გადაღებული.


And what you're seeing here is a bait box with a bunch of -- like the cockroaches of the ocean -- there are isopods all over it.	და რასაც ხედავთ არის ოკეანის ტარაკნების მსგავსი ცხოველებით, იზოპოდებით, გარშემორტყმული სატყუარა.


And right in the front is the electronic jellyfish.	და ზუსტად მათ წინ არის ელექტრონული მედუზა.


And when it starts flashing, it's just going to be one of the LEDs that's flashing very fast.	და როდესაც ნათებას დაიწყებს, ანუ ერთერთი დიოდის სწრაფი გამოსხივებისას ––


But as soon as it starts to flash -- and it's going to look big, because it blooms on the camera -- I want you to look right here.	განათებასთან ერთად კამერაში ცოტა დიდი გამოჩნდება –– მინდა აქ დააკვირდეთ.


There's something small there that responds.	არის რაღაც რაც პასუხს ცემს.


We're talking to something.	ანუ რაღაცას ვესაუბრებით.


It looks like a little of string pearls basically -- in fact, three strings of pearls.	დაახლოვებით მარგალიტის მარცვლებს ჰგავს, უფრო სწორად კი – სამ მარცვალს.


And this was very consistent.	და ეს ყველაფერი თანმიმდევრულად გრძელდებოდა.


This was in the Bahamas at about 2,000 feet.	ეს ხდებოდა ბაჰამაში 2 000 ფუტის სიღრმეზე,


We basically have a chat room going on here, because once it gets started, everybody's talking.	სადაც ჭორაობა იყო გამართული იმიტომ, რომ თუ ერთი იწყებს, ყველა ყვება.


And I think this is actually a shrimp that's releasing its bioluminescent chemicals into the water.	ვფიქრობ რომ ეს კრევეტია, რომლიც ბიოლუმინესცენციურ ნივთიერებას უშვებს.


But the cool thing is, we're talking to it.	მაგარი ის არის, რომ ჩვენ ვესაუბრებით მათ,


We don't know what we're saying.	მაგრამ არ ვიცით რას ვეუბნებით.


Personally, I think it's something sexy.	პირადად მე ვფიქრობ რომ რამე სექსუალურზე ვესაუბრებით.


(Laughter) And then finally, I want to show you some responses that we recorded with the world's first deep-sea webcam, which we had installed in Monterey Canyon last year.	(სიცილი) და ბოლოს მინდა გაჩვენოთ ის ჩანაწერი, რომელიც გავაკეთეთ მსოფლიოში პირველი საზღვაო ვებ კამერით, რომელიც შარშან Monterey Canyon_ზე დავამონტაჟეთ.


We've only just begun to analyze all of this data.	ჩვენ მხოლოდ ეხლა ვაანალიზებთ ამ ინფორმაციას.


This is going to be a glowing source first, which is like bioluminescent bacteria.	პირველად გამოჩნდება მოელვარე წყარო, რომელიღაც ბიოლუმინესცენციური ბაქტერია.


And it is an optical cue that there's carrion on the bottom of the ocean.	ეს ოპტიკური მახეა, თითქოს და საკვები აგდია ოკენის ფსკერზე.


So this scavenger comes in, which is a giant sixgill shark.	აი "მწმენდავიც" მოდის, ამჯერად უზარმაზარი ზვიგენი.


And I can't claim for sure that the optical source brought it in, because there's bait right there.	ზუსტად ვერ გეტყვით ოპტიკურმა წყარომ მოიყვანა თუ სხვა რამემ,


But if it had been following the odor plume, it would have come in from the other direction.	მაგრამ თუ ეს სხვა რამ იყო, მაშინ განსხვავებული მიმართულეიდან უნდა მოსულიყო.


And it does actually seem to be trying to eat the electronic jellyfish.	და ის ცდილობს შეჭამოს ელექტრონული მედუზა.


That's a 12-foot-long giant sixgill shark.	ეს 12 ფუტი სიგრძის ზვიგენია.


Okay, so this next one is from the webcam, and it's going to be this pinwheel display.	ეს კიდევ ვებკამერით არის გადაღებული და მასზე პროპელერია გამოსახული.


And this is a burglar alarm.	და ამ შემთხვევაში განგაშის ნიშანია.


And that was a Humboldt squid, a juvenile Humboldt squid, about three feet long.	აი კიდევ კალმარი, დაახლოვებით 1 მეტრის სიგრძის.


This is at 3,000 feet in Monterey Canyon.	ეს არის Monterey Canyon 3 000 ფუტი სიღრმეზე,


But if it's a burglar alarm, you wouldn't expect it to attack the jellyfish directly.	თუ უბრალო საგანგაშო სიგნალია, პირდაპირ არ ესხმოდეს თავს მედუზას.


It's supposed to be attacking what's attacking the jellyfish.	მან უნდა შეუტიოს იმას, რაც მედუზას უტევს,


But we did see a bunch of responses like this.	მაგრამ ჩვენ ასეთ პასუხებს ვიღებთ.


This guy is a little more contemplative.	ეს ცხოველი ცოტა უფრო შორსმჭვრეტელია.


"Hey, wait a minute.	"მოიცა,


There's supposed to be something else there."	აქ კიდევ რაღაც უნდა იყოს."


He's thinking about it.	ის ამაზე ფიქრობს,


But he's persistent.	მაგრამ უკან არ იხევს,


He keeps coming back.	განაგრძობს მოძრაობას.


And then he goes away for a few seconds to think about it some more, and thinks, "Maybe if I come in from a different angle."	და შემდეგ ცოტა ხნით, მოშორებით გადის დასაფიქრებლად, და ფიქრობს: "თუ სხვა კუთხიდან მივალ..."


(Laughter) Nope.	(სიცილი) არა.


So we are starting to get a handle on this, but only just the beginnings.	ნელნელა ჩვენც ვიწყებთ სიტუაციის კონტროლს, მაგრამ მხოლოდ დასაწყისში.


We need more eyes on the process.	ამისათვის უკეთესად დაკვირვებაა საჭირო.


So if any of you ever get a chance to take a dive in a submersible, by all means, climb in and take the plunge.	თუ რომელიმეს გექნებათ საშუალება ნავით მოგზაურობისა, ეჭვგარეშე, აუცილებლად უნდა ჩაყვინთოთ.


This is something that should be on everybody's bucket list, because we live on an ocean planet.	ეს ისეთი რაღაცაა, რომელიც ყველას განრიგში უნდა იყოს. იმიტომ, რომ ჩვენ ოკენის პლანეტაზე ვცხოვრობთ.


More than 90 percent, 99 percent, of the living space on our planet is ocean.	90–99% საცხოვრებელი სივრცე პლანეტაზე ოკეანეშია.


It's a magical place filled with breathtaking light shows and bizarre and wondrous creatures, alien life forms that you don't have to travel to another planet to see.	მაგიური ადგილია, სულისშემკვრელი ნათებებით და უმშვენიერესი ქმნილებებით დასახლებული, რომელთა სანახავათ არ მოგიწევთ სხვა პლანეტაზე გამგზავრება.


But if you do take the plunge, please remember to turn out the lights.	როდესაც გადაწყვეტთ ჩაყვინთვას, არ დაგავიწყდეთ სინათლის გამორთვა,


But I warn you, it's addictive.	მაგრამ გაფრთხილებთ, შეჩვევა იცის.


Thank you.	დიდი მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


I'm used to thinking of the TED audience as a wonderful collection of some of the most effective, intelligent, intellectual, savvy, worldly and innovative people in the world.	მე ვფიქრობ, რომ ტედ-ის აუდიტორია მსოფლიოში ყველაზე ეფექტური, ინტელიგენტი ჭკვიანი, გონებაგახსნილი, პრაქტიკული და ინოვატორი ადამიანების შესანიშნავი ნაკრებია.


And I think that's true.	და ვფიქრობ, რომ ეს სიმართლეა


However, I also have reason to believe that many, if not most, of you are actually tying your shoes incorrectly.	თუმცა, ასევე მგონია, რომ თქვენ - თუ ყველა არა, დიდი უმრავლესობა არასწორად იკრავთ ფეხსაცმლის თასმებს.


(Laughter) Now I know that seems ludicrous.	(სიცილი) ახლა ვიცი, რომ ეს უაზროდ


I know that seems ludicrous.	გეჩვენებათ.


And believe me, I lived the same sad life until about three years ago.	დამიჯერეთ, მეც მსგავსი მოწყენილი ცხოვრება მქონდა დაახლოებით 3 წლის წინ.


And what happened to me was I bought, what was for me, a very expensive pair of shoes.	და აი რა მოხდა. მე ვიყიდე - ჩემთვის ძალიან ძვირიანი - ფეხსაცმელი.


But those shoes came with round nylon laces, and I couldn't keep them tied.	მაგრამ ამ ფეხსაცმელს მოჰყვა ნეილონის თასმები და ისინი სულ იხსნებოდა.


So I went back to the store and said to the owner, "I love the shoes, but I hate the laces."	ასე რომ, დავბრუნდი მაღაზიაში და პატრონს ვუთხარი: "მე მიყვარს ფეხსაცმელი, მაგრამ ვერ ვიტან მის თასმებს".


He took a look and said, "Oh, you're tying them wrong."	მან შეხედა და თქვა: "თქვენ მათ არასწორად იკრავთ".


Now up until that moment, I would have thought that, by age 50, one of the life skills that I had really nailed was tying my shoes.	იმ მომენტში ვიფიქრე, რომ 50 წლის ასაკში ერთ-ერთი ცხოვრებისეული უნარი, რაც ნამდვილად ავითვისე, იყო ფეხსაცმლის თასმების შეკვრა.


(Laughter) But not so -- let me demonstrate.	მაგრამ არა ასე - ნება მომეცით გიჩვენოთ.


This is the way that most of us were taught to tie our shoes.	ჩვენ, უმრავლესობას აი ასე გვასწავლეს თასმების შეკვრა.


Now as it turns out -- thank you.	მაგრამ როგორც ჩანს , - გმადლობთ -


(Applause) Wait, there's more.	მოითმინეთ, მეტსაც გეტყვით.


As it turns out -- (Laughter) there's a strong form and a weak form of this knot, and we were taught the weak form.	როგორც ჩანს, არსებობს ამ კვანძის ძლიერი და სუსტი ფორმა. და ჩვენ გვასწავლეს სუსტი ფორმით შეკვრა. და აი, როგორ უნდა მიხვდეთ.


If you pull the strands at the base of the knot, you will see that the bow will orient itself down the long axis of the shoe.	თუ ნაპირებს მოქაჩავთ კვანძის ძირში დაინახავთ, რომ ბაფთა გასწორდება ფეხსაცმლის გრძელი ღერძის გასწვრივ.


That's the weak form of the knot.	ეს არის კვანძის სუსტი ფორმა.


But not to worry.	მაგრამ, არ ინერვიულოთ.


If we start over and simply go the other direction around the bow, we get this, the strong form of the knot.	თუ დავიწყებთ თავიდან და მარტივად წავალთ ბაფთის საპირისპირო მიმართულებით ჩვენ მივიღებთ ამას - ძლიერ კვანძს.


And if you pull the cords under the knot, you will see that the bow orients itself along the transverse axis of the shoe.	და თუ მოქაჩავთ ნაპირებს კვანძის ქვეშ დაინახავთ, რომ ბაფთა გასწორდება ფეხსაცმლის განივი ღერძის გასწვრივ.


This is a stronger knot.	ეს არის ძლიერი კვანძი. ის გაცილებით იშვიათად გაიხსნება.


It will come untied less often.	იშვიათად დაგაღალატებთ,


It will let you down less, and not only that, it looks better.	გარდა ამისა, უკეთ გამოიყურება.


We're going to do this one more time.	კიდევ ერთხელ გავიმეოროთ.


(Applause) Start as usual -- (Applause) go the other way around the loop.	(აპლოდისმენტები) დაიწყეთ, როგორც ყოველთვის შემოატარეთ მარყუჟის მეორე მხარეს.


This is a little hard for children, but I think you can handle it.	ეს ცოტა რთულია ბავშვებისთვის, მაგრამ, მგონი თქვენ შეძლებთ.


Pull the knot.	მოქაჩეთ კვანძი.


There it is: the strong form of the shoe knot.	და აი ისიც: ფეხსაცმლის კვანძის ძლიერი ფორმა.


Now, in keeping with today's theme, I'd like to point out -- something you already know -- that sometimes a small advantage someplace in life can yield tremendous results someplace else.	დღევანდელ თემას რომ არ ავცდეთ, მინდა ხაზი გავუსვა - რაც თქვენ უკვე იცით - რომ ზოგჯერ მცირე უპირატესობას აქ მივყავართ უზარმაზარ შედეგამდე - სადღაც სხვაგან.


(Laughter) Live long and prosper.	გაიხარეთ და გამრავლდით.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


(Music) Text: BeatJazz.	(მუსიკა) ტექსტი: ბითჯაზი.


BeatJazz is: 1. Live looping, 2. Jazz improvisation And 3. "Gestural" sound design.	ბითჯაზი არის 1. ცოცხალი ლუპინგი, 2. ჯაზური იმპროვიზაცია და ჟღერადობის "მექანიკური" მართვა


Accelerometers on each hand read hand position.	აქსელერომეტრები თითოეულ ხელზე კითხულობენ ხელების პოზიციას.


The color of the lights indicates which sound I am playing.	ნათურის ფერი აღნიშნავს რა ინსტრუმენტს ვიყენებ:


Red = Drums, Blue = Bass, Green = Chords, Orange = Leads, Purple = Pads The mouthpiece consists of ...	წითელი=დასარტყამი ცისფერი=ბასები მწვანე=სიმები ნარინჯისფერი=სოლო მეწამული=კლავიშები მუნდშტუკი შედგება ...


a button, two guitar picks and lots of hot glue.	ღილაკისაგან გიტარის ორი მედიატორისაგან და დიდი რაოდენობით ცხელი წებოსაგან.


The heads-up display is a smartphone that displays system parameters.	წინა ინდიკატორი არის სმარტფონი, რომელიც სისტემის პარამეტრებს გვაჩვენებს.


Why?	რატომ?


To atomize music culture so that ALL past, present and future genres can be studied and abstracted, live.	მუსიკალური კულტურის ატომიზაციისათვის ისე რომ ყველა წარსული, აწმყო და მომავალი მიმდინარეობების შესწავლა მოხდეს ცოცხლად


And "BeatJazzers" become as common as D.J.'s.	და "ბითჯაზერები" ისეთივე ჩვეულებრივები ხდებიან, როგორდ დიჯეები.


But mostly ...	მეტწილად


to MAKE the future rather than wait for it.	რათა შექმნან მომავალი ვიდრე დაელოდონ მას.


A few years ago, I felt like I was stuck in a rut, so I decided to follow in the footsteps of the great American philosopher, Morgan Spurlock, and try something new for 30 days.	რამდენიმე წლის წინ ვიგრძენი რომ ცხოვრებაში ჩავრჩი (გავიჭედე) ერთ ადგილას, ამიტომ გადავწყვიტე ფეხდაფეხ გავყოლოდი დიდ ამერიკელ ფილოსოფოსს,მორგან სპურლაკს და მეცადა რაიმე ახალი 30 დღეში.


The idea is actually pretty simple.	იდეა, სინამდვილეში, საკმაოდ მარტივია.


Think about something you've always wanted to add to your life and try it for the next 30 days.	უნდა დაფიქრდე თუ რა გაკლდა ყოველთვის ცხოვრებაში და განახორციელო ეს მომდევნო 30 დღის განმავლობაში.


It turns out 30 days is just about the right amount of time to add a new habit or subtract a habit -- like watching the news -- from your life.	აღმოჩნდა, რომ 30 დღე საკმარისი დროა, ახალი ჩვევის შესაძენად ან რაღაცაზე უარის სათქმელად – როგორიცაა ახალი ამბების ყურება – ყოველდღიურ ცხოვრებაში.


There's a few things I learned while doing these 30-day challenges.	ამ 30 დღიანი გამოწვევიდან რამოდენიმე რამ ვისწავლე.


The first was, instead of the months flying by, forgotten, the time was much more memorable.	პირველი იყო ის, რომ თუკი ადრე თვე თვეს მისდევდა და დავიწყებას მიეცემოდა, ახლა აღმოვაჩინე რომ წუთები შეიძლება ბევრად უფრო დასამახსოვრებელი გახადო.


This was part of a challenge I did to take a picture every day for a month.	გამოწვევის ნაწილი ყოველდღიურად ფოტოს გადაღებაში მდგომარეობდა.


And I remember exactly where I was and what I was doing that day.	და მე ზუსტად მახსოვს თუ სად ვიყავი და რას ვაკეთებდი მოცემულ დღეს.


I also noticed that as I started to do more and harder 30-day challenges, my self-confidence grew.	ასევე შევამჩნიე, რომ რაც უფრო რთულ 30 დღიან გამოწვევებს ვუსწორებდი თვალს, ჩემი თავდაჯერებულობა მით უფრო იზრდებოდა.


I went from desk-dwelling computer nerd to the kind of guy who bikes to work.	მუდმივად კომპიუტერთან მჯდომი ბოტანიდან გადავიქეცი კაცად რომელიც სამსახურში ველოსიპედით მიდის ...


For fun!	გასართობად.


(Laughter) Even last year, I ended up hiking up Mt. Kilimanjaro, the highest mountain in Africa.	ყველაფერი იმით დასრულდა, რომ შარშან კილიმანჯარო, აფრიკის უმაღლესი მწვერვალი დავლაშქრე.


I would never have been that adventurous before I started my 30-day challenges.	არასოდეს ვიყავი თავგადასავლების მოყვარული, სანამ 30 დღიან გამოწვევებს არ დავიწყებდი.


I also figured out that if you really want something badly enough, you can do anything for 30 days.	აგრეთვე მივხვდი, რომ თუკი რაღაცის გაკეთება ძალიან გინდა 30 დღის განმავლობაში ყველაფრის მოსწრება შეიძლება.


Have you ever wanted to write a novel?	ოდესმე გდომებიათ ნოველის დაწერა? ყოველ ნოემბერს,


Every November, tens of thousands of people try to write their own 50,000-word novel, from scratch, in 30 days.	ათი ათასობით ადამიანი ცდილობს დაწეროს 50,000 სიტყვიანი ნოველა 30 დღეში.


It turns out, all you have to do is write 1,667 words a day for a month.	აღმოჩნდა, რომ ყველაფერი რაც უნდა გააკეთო ესაა დაწერო1,667 სიტყვა დღეში ერთ თვის მანძილზე.


So I did.	მოკლედ, მე ეს შევძელი


By the way, the secret is not to go to sleep until you've written your words for the day.	სხვათაშორის, საიდუმლო იმაშია რომ არ დაიძინო სანამ სიტყვების დღიურ ნორმას არ დაწერ.


You might be sleep-deprived, but you'll finish your novel.	შეიძლება ძილი მოიკლო, მაგრამ ნოველას აუცილებლად დაასრულებ.


Now is my book the next great American novel?	არის კი ჩემი წიგნი მორიგი "დიდი" ამერიკული ნოველა?


No. I wrote it in a month.	არა. მე ის ერთ თვეში დავწერე.


It's awful.	ის საშინელია.


(Laughter) But for the rest of my life, if I meet John Hodgman at a TED party, I don't have to say, "I'm a computer scientist."	მაგრამ ამიერიდან, თუკი TED–ის წვეულებაზე ჯონ ჰოჯმანს შევხვდები, აღარ მომიწევს ვუთხრა: "მე კომპიუტერული მეცნიერი ვარ"


No, no, if I want to, I can say, "I'm a novelist."	არა. ახლა, უკვე შემიძლია ვუთხრა: "მე ნოველისტი ვარ"


(Laughter) So here's one last thing I'd like to mention.	(სიცილი) კიდევ ერთი რაღაცის ხსენებაც მინდოდა.


I learned that when I made small, sustainable changes, things I could keep doing, they were more likely to stick.	ვისწავლე, რომ როდესაც ვაკეთებ პატარა,მტკიცე ცვლილებებს მიმდინარე გამოწვევები უფრო ადვილი გასაკეთებელია.


There's nothing wrong with big, crazy challenges.	ცუდი არაფერია დიდ, გიჟურ გამოწვევებში.


In fact, they're a ton of fun.	სინამდვილეში, ეს ძალიან მაგარია.


But they're less likely to stick.	მაგრამ ისინი უფრო რთული განსახორცილებელია.


When I gave up sugar for 30 days, day 31 looked like this.	როდესაც მე ვთმობ ტკბილეულს 30 დღე 31-ე დღე ასე გამოიყურება


(Laughter) So here's my question to you: What are you waiting for?	(სიცილი) ასე რომ, გისვამთ კითხვას: რას ელოდებით?


I guarantee you the next 30 days are going to pass whether you like it or not, so why not think about something you have always wanted to try and give it a shot!	მე გაძლევთ გარანტიას რომ მომდევნო 30 დღე იქცევა წარსულად მოგწონთ ეს თუ არა, ასე რომ დაფიქრდით, რისი გაკეთება გინდოდათ ყოველთვის და განახორციელეთ ეს


For the next 30 days.	მომდევნო 30 დღის განმავლობაში.


Thanks.	გმადლობთ.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


Have you ever wondered why extremism seems to have been on the rise in Muslim-majority countries over the course of the last decade?	დაფიქრებულხართ როდისმე, რატომ არის ექსტრემიზმი აღმავლობის გზაზე ქვეყნებში მუსლიმური უმრავლესობით ბოლო 10 წლის განმავლობაში?


Have you ever wondered how such a situation can be turned around?	დაფიქრებულხართ როდისმე, რაგორაა შესაძლებელი ასეთი სიტუაციის შემობრუნება?


Have you ever looked at the Arab uprisings and thought, "How could we have predicted that?"	შეგიხედავთ როდისმე არაბული ამბოხებებისთვის და გიფიქრიათ: "ეს როგორ უნდა გვეწინასწარმეტყველა?"


or "How could we have better prepared for that?"	ან "უკეთ როგორ უნდა მოვმზადებულიყავით ამისთვის?"


Well my personal story, my personal journey, what brings me to the TED stage here today, is a demonstration of exactly what's been happening in Muslim-majority countries over the course of the last decades, at least, and beyond.	ჩემი პირადი ამბავი, პირადი მოგზაურობა, რომელმაც დღეს TED-ის სცენაზე გამომიყვანა, არის ზუსტად იმის დემონსტრირება, თუ რაც ხდება მუსლიმური უმრავლესობის მქონე ქვეყნებში სულ მცირე ბოლო ათწლეულების განმავლობაში და უფრო მეტისაც.


I want to share some of that story with you, but also some of my ideas around change and the role of social movements in creating change in Muslim-majority societies.	მინდა ამ ამბის ნაწილიც გაგიზიაროთ, და ზოგიერთი ჩემი მოსაზრებაც ცვლილებებზე და სოციალური მოძრაობების როლზე ცვლილების გამოწვევაში საზოგადოებებში მუსლიმური უმრავლესობით.


So let me begin by first of all giving a very, very brief history of time, if I may indulge.	მაშ, პირველ რიგში თუ ნებას მომცემთ, დავიწყებ ისტორიის ძალიან მოკლე მიმოხილვით.


In medieval societies there were defined allegiances.	შუასაუკუნეების საზოგადოებებში განსაზღვრული იყო კუთვნილებები.


An identity was defined primarily by religion.	იდენტობა უპირველესად რელიგიით განისაზღვრებოდა.


And then we moved on into an era in the 19th century with the rise of a European nation-state where identities and allegiances were defined by ethnicity.	შემდეგ მე-19 საუკუნეში ევროპული ერ-სახელმწიფოების აღზევებასთან ერთად, ჩვენ გადავედით ხანაში, სადაც იდენტობები და კუთვნილება ეთნოსით განისაზღვრებოდა.


So identity was primarily defined by ethnicity, and the nation-state reflected that.	ანუ, იდენტობას უპირველესად ეთნოსი განსაზღვრავდა და ეს ერ-სახელმწიფოზე აისახებოდა.


In the age of globalization, we moved on.	გლობალიზაციის ხანაში, ჩვენ წინ წავედით.


I call it the era of citizenship -- where people could be from multi-racial, multi-ethnic backgrounds, but all be equal as citizens in a state.	მე ამას მოქალაქეობის ხანას ვეძახი... როცა ადამიანები შეიძლება ყოფილიყვნენ მულტი -რასობრივი, მულტი-ეთნიკური წარმომავლობის, მაგრამ ყველა ასევე იყო სახელმწიფოს თანასწორი მოქალაქე.


You could be American-Italian; you could be American-Irish; you could be British-Pakistani.	თქვენ შეიძლება ყოფილიყავით ამერიკელი-იტალიელი; ამერიკელი-ირლანდიელი; შეიძლება ყოფილიყავით ბრიტანელი-პაკისტანელი.


But I believe now that we're moving into a new age, and that age The New York Times dubbed recently as "the age of behavior."	მგონია რომ ახლა, ჩვენ ახალ ხანაში შევდივართ. ამ ხანას "ნიუ იორკ ტაიმსმა" ცოტა ხნის წინ "ქცევის ხანა" უწოდა.


How I define the age of behavior is a period of transnational allegiances, where identity is defined more so by ideas and narratives.	მე ქცევის ხანას განვმარტავ, როგორც ტრანსნაციონალური კუთვნილებების პერიოდს, სადაც იდენტობა უფრო მეტად აზრების და ნარატივის მიხედვით განისაზღვრება.


And these ideas and narratives that bump people across borders are increasingly beginning to affect the way in which people behave.	ეს აზრები და ნარატივები, რომლებსაც საზღვრებს მიღმა მყოფი ადამიანები აწყდებიან მზარდ გავლენას ახდენენ ადამიანთა ქცევაზე.


Now this is not all necessarily good news, because it's also my belief that hatred has gone global just as much as love.	ეს არაა მაინცდამაინც კარგი ამბავი, რადგან ასევე მგონია, რომ სიძულვილიც გლობალური გახდა, ისევე როგორც სიყვარული.


But actually it's my belief that the people who've been truly capitalizing on this age of behavior, up until now, up until recent times, up until the last six months, the people who have been capitalizing most on the age of behavior and the transnational allegiances, using digital activism and other sorts of borderless technologies, those who've been benefiting from this have been extremists.	მე მგონია, რომ ადამიანები ვინც ნამდვილად ისარგებლა ამჟამინდელი ქცევის ხანით დღემდე, ამ ბოლო დრომდე, ამ ბოლო 6 თვემდე, ადამიანები ვინც ყველაზე მეტად ისარგებლა ქცევის და ტრანსნაციონალური კუთვნილების ხანაში, ციფრული აქტივიზმით და სხვა საზღვრებს მიღმა ტექნოლოგიებით, ისინი ვინც ისარგებლა ამით, არიან ექსტრემისტები.


And that's something which I'd like to elaborate on.	და ეს არის რაც მინდა განვიხილო.


If we look at Islamists, if we look at the phenomenon of far-right fascists, one thing they've been very good at, one thing that they've actually been exceeding in, is communicating across borders, using technologies to organize themselves, to propagate their message and to create truly global phenomena.	თუ ისლამისტებს შევხედავთ, თუ ულტრა-მემარჯვენე ფაშისტების ფენომენს შევხედავთ, ერთი რამ, რაშიც ისინი ძალიან ძლიერები არიან, ერთი რამ, რაშიც ისინი ნამდვილად უპირატესობას ფლობენ, საზღვრებს მიღმა კომუნიკაციაა, ტექნოლოგიების გამოყენება თვითორგანიზებისთვის, მათი გზავნილის გავრცელებისთვის და მართლაც, გლობალური ფენომენის შექმნისთვის.


Now I should know, because for 13 years of my life, I was involved in an extreme Islamist organization.	ეს მე კი უნდა ვიცოდე, რადგან ჩემი ცხოვრების 13 წელი, ექსტრემისტულ ისლამისტურ ორგანიზაციაში ვიყავი ჩართული.


And I was actually a potent force in spreading ideas across borders, and I witnessed the rise of Islamist extremism as distinct from Islam the faith, and the way in which it influenced my co-religionists across the world.	მე ნამდვილად სერიოზული ძალა ვიყავი, აზრების საზღვრებს მიღმა გავრცელებაში და მე მოწმე ვიყავი ისლამური ექსტრემიზმის, რომელიც განსხვავდება ისლამური რწმენისგან და იმის თუ როგორ ზემოქმედებდა ის ჩემ თანამოძმე მორწმუნეებზე მთელ მსოფლიოში.


And my story, my personal story, is truly evidence for the age of behavior that I'm attempting to elaborate upon here.	და ჩემი ამბავი, ჩემი პირადი ამბავი, იმ ქცევის ხანის ნამდვილი მტკიცებულებაა, რომელიც მინდა რომ აქ განვიხილო.


I was, by the way -- I'm an Essex lad, born and raised in Essex in the U.K.	მე, სხვათაშორის... ესექსელი ვარ, ესექსში, გაერთიანებულ სამეფოში დაბადებულ გაზრდილი.


Anyone who's from England knows the reputation we have from Essex.	ნებისმიერი ვინც ინგლისიდანაა იცის რა რეპუტაცია გვაქვს მათ ვინც ესექსიდან ვართ.


But having been born in Essex, at the age of 16, I joined an organization.	თუმცა, ესექსში დაბადებული, 16 წლის ასაკში გავწევრიანდი ორგანიზაციაში.


At the age of 17, I was recruiting people from Cambridge University to this organization.	17 წლის კემბრიჯის უნივერსიტეტიდან ხალხს ვაგრვებდი ამ ორგანიზაციისთვის.


At the age of 19, I was on the national leadership of this organization in the U.K.	19 წლის ასაკში ამ ორგანიზაციის გაერთიანებული სამეფოს ნაციონალურ მმართველობაში ვიყავი.


At the age of 21, I was co-founding this organization in Pakistan.	21 წლის ასაკში ამ ორგანიზაციის თანადამაარსებელი ვიყავი პაკისტანში.


At the age of 22, I was co-founding this organization in Denmark.	22 წლის ასაკში ამ ორგანიზაციის თანადამაარსებელი ვიყავი დანიაში.


By the age of 24, I found myself convicted in prison in Egypt, being blacklisted from three countries in the world for attempting to overthrow their governments, being subjected to torture in Egyptian jails and sentenced to five years as a prisoner of conscience.	24 წლისთვის აღმოვჩნდი ეგვიპტის ციხეში, ვიყავი მსოფლიოს სამი ქვეყნის შავ სიაში, მათი მთავრობების გადატრიალების მცდელობისთვის, ვიყავი წამების მსხვერპლი ეგვიპტის ციხეებში და მომისაჯეს 5 წელი როგორც პოლიტიკურ პატიმარს.


Now that journey, and what took me from Essex all the way across the world -- by the way, we were laughing at democratic activists.	მაშ, ეს მოგზურობა და რამაც ესექსიდან მსოფლიოს გავლით აქამდე მიმიყვანა... სხვათაშორის, ჩვენ დავცინოდით დემოკრატ აქტივისტებს.


We felt they were from the age of yesteryear.	ჩვენ მათ წარსულის გადმონაშთებად მივიჩნევდით.


We felt that they were out of date.	ჩვენ ისინი მოძველებულებად მიგვაჩნდა.


I learned how to use email from the extremist organization that I used.	იმეილის გამოყენება ექსტრემისტულ ორგანიზაციაში ვისწავლე.


I learned how to effectively communicate across borders without being detected.	ვისწავლე ეფექტური კომუნიკაცია საზღვრებს მიღმა, ისე რომ ვერ გამოვეჭირე.


Eventually I was detected, of course, in Egypt.	საბოლოოდ, რა თქმა უნდა გამომიჭირეს ეგვიპტეში,


But the way in which I learned to use technology to my advantage was because I was within an extremist organization that was forced to think beyond the confines of the nation-state.	მაგრამ ის თუ როგორ ვისწავლე ტექნოლოგიის ჩემ სასარგებლოდ გამოყენება, მოხდა იმიტომ რომ მე ექსტრემისტულ ორგანიზაციაში ვიყავი, რომელიც იძულებული იყო ეაზროვნა ერ-სახელმწიფოს საზღვრების ფარგლებს გარეთ.


The age of behavior: where ideas and narratives were increasingly defining behavior and identity and allegiances.	ქცევის ხანა: სადაც აზრები და ნარატივები მზარდად განსაზღვრავენ ქცევას, იდენტობას და კუთვნილებას.


So as I said, we looked to the status quo and ridiculed it.	მაშ, როგორც ვთქვი ჩვენ ვუყურებდით ამ სტატუს კვოს და დავცინოდით მას.


And it's not just Islamist extremists that did this.	და არა მხოლოდ ისლამისტ-ექსტრემისტები იქცეოდნენ ასე,


But even if you look across the mood music in Europe of late, far-right fascism is also on the rise.	არამედ თუ მიმოიხედავთ და შეხედავთ ბოლო დროის ევროპის განწყობებს, ულტრა-მემარჯვენე ფაშიზმი ასევე მზარდია.


A form of anti-Islam rhetoric is also on the rise and it's transnational.	ანტი-ისლამური რიტორიკა ასევე აღმავლობაშია და ის ტრანსნაციონალურია.


And the consequences that this is having is that it's affecting the political climate across Europe.	და ამის შედეგია ის, რომ ეს პოლიტიკურ კლიმატს ცვლის მთელ ევროპაში.


What's actually happening is that what were previously localized parochialisms, individual or groupings of extremists who were isolated from one another, have become interconnected in a globalized way and have thus become, or are becoming, mainstream.	ის რაც სინამდვილეში ხდება, არის რაც ადრე ლოკალური, პროვინციული ექსტრემისტი ინდივიდები, ან ჯგუფები იყვნენ, რომლებიც ერთმანეთისგან იზოლირებულები იყვნენ, ერთმანეთს გლობალურად დაუკავშირდნენ და ამგვარად გახდნენ მეინსტრიმი,


Because the Internet and connection technologies are connecting them across the world.	რადგან ინტერნეტი და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიები, მათ მსოფლიოს გარშემო აკავშირებს.


If you look at the rise of far-right fascism across Europe of late, you will see some things that are happening that are influencing domestic politics, yet the phenomenon is transnational.	თუ ულტრა-მემარჯვენე ფაშიზმის აღმავლობას დააკვირდებით ბოლო დროის ევროპაში, დაინახავთ მოვლენებს, რაც საშინაო პოლიტიკაზე ახდენს გავლენას, თუმცა ეს ტრანსნაციონალური მოვლენაა.


In certain countries, mosque minarets are being banned.	ზოგიერთ ქვეყნებში მეჩეთის მიმარეთები იკრძალება.


In others, headscarves are being banned.	სხვაში თავსაბურავები იკრძალება.


In others, kosher and halal meat are being banned, as we speak.	ზოგში კოშერი და ჰალალი ხორცი იკრძალება, ამ დროს როცა მე გამოვდივარ.


And on the flip side, we have transnational Islamist extremists doing the same thing across their own societies.	მეორეს მხრივ კი, არსებობენ ტრანსნაციონალური ისლამისტ-ექსტრემისტები, რომლებიც იგივეს აკეთებენ საკუთარ საზოგადოებებში.


And so they are pockets of parochialism that are being connected in a way that makes them feel like they are mainstream.	ესენი პროვინციული კერებია, რომლებიც ერთმანეთს უკავშირდება და ამით იქმნება წარმოდგენა, რომ ეს მეინსტრიმია.


Now that never would have been possible before.	ადრე ეს შეუძლებელი იქნებოდა.


They would have felt isolated, until these sorts of technologies came around and connected them in a way that made them feel part of a larger phenomenon.	ისინი იზოლირებულად იგრძნობდნენ თავს, სანამ მსგავსი ტექნოლოგიები შემოვიდოდა და დააკავშირებდა მათ ისე, რომ თავს დიდი მოვლენის ნაწილად აგრძნობინებდა.


Where does that leave democracy aspirants?	რა ეშველებათ ამ დროს დემოკრატიის მომხრეებს?


Well I believe they're getting left far behind.	მგონი რომ ისინი ძალიან ჩამორჩებიან.


And I'll give you an example here at this stage.	ამის მაგალითს მოგიყვანთ.


If any of you remembers the Christmas Day bomb plot: there's a man called Anwar al-Awlaki.	თუ რომელიმე თქვენგანს ახსოვს საშობაო ბომბის შეთქმულება: არსებობს კაცი სახელად ანვარ ალ-ავლაკი.


As an American citizen, ethnically a Yemeni, in hiding currently in Yemen, who inspired a Nigerian, son of the head of Nigeria's national bank.	ამერიკის მოქალაქე, ეთნიკურად იემენელი, ამჟამად იემენშია მალვაში, მან ნიგერიელი წააქეზა, ნიგერიის ეროვნული ბანკის მმართველის ვაჟი.


This Nigerian student studied in London, trained in Yemen, boarded a flight in Amsterdam to attack America.	ეს ნიგერიელი ლონდონში სწავლობდა, წვრთნას იემენში გადიოდა, ჩაჯდა თვითმფრინავში ამსტერდამში, რომ ამერიკაზე განეხორციელებინა შეტევა.


In the meanwhile, the Old mentality with a capital O, was represented by his father, the head of the Nigerian bank, warning the CIA that his own son was about to attack, and this warning fell on deaf ears.	ამ დროს "ძველი" მენტალობა გამოავლინა მისმა მამამ, ნიგერიული ბანკის მმართველმა, რომელმაც შეატყობინა აშშ-ს დაზვერვას, რომ მისი შვილი ამას აპირებდა და ეს გაფრთხილება არ შეისმინეს.


The Old mentality with a capital O, as represented by the nation-state, not yet fully into the age of behavior, not recognizing the power of transnational social movements, got left behind.	"ძველი" მენტალობა, გამოავლინა ერ-სახელმწიფომ, რომელიც ჯერ კიდევ არ შესულა ქცევის ხანაში და ვერ გრძნობს ტრანსნაციონალური სოციალური მოძრაობების ძალას. ის უკან ჩამორჩა


And the Christmas Day bomber almost succeeded in attacking the United States of America.	და შობაზე ბომბის აფეთქებით აშშ-ზე შეტევა, თითქმის წარმატებით განხორციელდა.


Again with the example of the far right: that we find, ironically, xenophobic nationalists are utilizing the benefits of globalization.	ასევე ულტრა-მემარჯვენეების მაგალითი: ჩვენ ვხედავთ, ქსენოფობ ნაციონალისტებს, რომლებიც გლობალიზაციით სარგებელობენ.


So why are they succeeding?	მაშ რატომ აღწევენ ისინი წარმატებას?


And why are democracy aspirants falling behind?	და რატომ ჩამორჩებიან დემოკრატიის მომხრეები?


Well we need to understand the power of the social movements who understand this.	ამისთვის ჩვენ სოციალური მოძრაობების ძალა უნდა გავიაზროთ.


And a social movement is comprised, in my view, it's comprised of four main characteristics.	ჩემი აზრით სოციალური მოძრაობა შედგება 4 ძირითადი მახასიათებლისგან.


It's comprised of ideas and narratives and symbols and leaders.	ის შედგება აზრებისა და ნარატივებისგან და სიმბოლოების და ლიდერებისგან


I'll talk you through one example, and that's the example that everyone here will be aware of, and that's the example of Al-Qaeda.	ერთი მაგალითი განვიხილოთ და ეს ის მაგალითია, რომელიც აქ ყველასთვის ცნობილია. ეს ალ-ქაედას მაგალითია.


If I asked you to think of the ideas of Al-Qaeda, that's something that comes to your mind immediately.	თუ გკითხავთ ალ-ქაედას აზრების შესახებ, ისინი ეგრევე მოგდით თავში.


If I ask you to think of their narratives -- the West being at war with Islam, the need to defend Islam against the West -- these narratives, they come to your mind immediately.	თუ მე მათ ნარატივებზე გკითხავთ, დასავლეთს ომი აქვს ისლამთან, დასავლეთისგან ისლამის დაცვაა საჭირო... ეს ნარატივები, მყისვე მოგდით თავში.


Incidentally, the difference between ideas and narratives: the idea is the cause that one believes in; and the narrative is the way to sell that cause -- the propaganda, if you like, of the cause.	სხვათაშორის, სხვაობა აზრებსა და ნარატივებს შორის: აზრი არის ის რისიც ვიღაცას სჯერა და ნარატივი ამ რაღაცის გაყიდვის გზაა... ამ რაღაცის პროპაგანდა, თუ გნებავთ.


So the ideas and the narratives of Al-Qaeda come to your mind immediately.	მაშ, ალ-ქაედას აზრები და ნარატივები მყისვე მოგდით თავში.


If I ask you to think of their symbols and their leaders, they come to your mind immediately.	თუ მე გკითხავთ მათ სიმბოლოებზე და ლიდერებზე, ისინიც მყისვე მოგდით თავში.


One of their leaders was killed in Pakistan recently.	ერთ-ერთი მათი ლიდერი, ცოტა ხნის წინ მოკლეს პაკისტანში.


So these symbols and these leaders come to your mind immediately.	ანუ, სიმბოლოები და ლიდერები მყისვე მოგდით თავში.


And that's the power of social movements.	და ეს არის სოციალური მოძრაობების ძალა.


They're transnational, and they bond around these ideas and narratives and these symbols and these leaders.	ისინი ტრანსნაციონალურია და უკავშირდებიან ამ აზრების და ნარატივების, სიმბოლოების და ლიდერების გარშემო.


However, if I ask your minds to focus currently on Pakistan, and I ask you to think of the symbols and the leaders for democracy in Pakistan today, you'll be hard pressed to think beyond perhaps the assassination of Benazir Bhutto.	თუმცა, თუ მე გთხოვთ კონცენტრირდეთ პაკისტანზე და გთხოვთ დაფიქრდეთ დემოკრატიის სიმბოლოებზე და ლიდერებზე პაკისტანში დღეს, თქვენ გაგიჭირდებათ ბენაზირ ფხუტოს მკვლელობაზე შორს წასვლა.


Which means, by definition, that particular leader no longer exists.	რაც თავისთავად ნიშნავს, რომ კონკრეტული ლიდერი აღარ არსებობს.


One of the problems we're facing is, in my view, that there are no globalized, youth-led, grassroots social movements advocating for democratic culture across Muslim-majority societies.	ჩემი აზრით, ერთ-ერთი პრობლემა რასაც ვაწყდებით არის ის რომ არ არსებობს გლობალური ახალგაზრდული, სახალხო სოციალური მოძრაობები, რომლებიც დემოკრატიულ კულტურას იცავენ საზოგადოებებში მუსლიმური უმრავლესობით.


There is no equivalent of the Al-Qaeda, without the terrorism, for democracy across Muslim-majority societies.	საზოგადოებებში მუსლიმური უმრავლესობით არ არსებობს ალ-ქაედას ექვივალენტი ტერორიზმის გარეშე, დემოკრატიისთვის.


There are no ideas and narratives and leaders and symbols advocating the democratic culture on the ground.	არ არსებობს აზრები, ნარატივები, ლიდერები და სიმბოლოები, რომლებიც დემოკრატიულ კულტურას იცავენ ადგილზე.


So that begs the next question.	ამას მივყავართ შემდეგ კითხვამდე.


Why is it that extremist organizations, whether of the far-right or of the Islamist extremism -- Islamism meaning those who wish to impose one version of Islam over the rest of society -- why is it that they are succeeding in organizing in a globalized way, whereas those who aspire to democratic culture are falling behind?	რატომაა რომ ეს ექსტრემისტული ორგანიზაციები იქნება ეს ულტრა-მემარჯვენეები, თუ ისლამისტ-ექსტრემისტები... ისლამისტებში ვგულისხმობ იმათ, ვისაც ისლამის გარკვეული ვერსიის თავს მოხვევა უნდა დანარჩენი საზოგადოებისთვის... რატომაა, რომ ისინი წარმატებას აღწევენ გლობალურ ორგანიზებაში, მაშინ როცა დემოკრატიის მხარდამჭერები ჩამორჩებიან?


And I believe that's for four reasons.	მგონია რომ ეს ოთხი მიზეზის გამოა.


I believe, number one, it's complacency.	ჩემი აზრით, პირველი თვითკმაყოფილებაა.


Because those who aspire to democratic culture are in power, or have societies that are leading globalized, powerful societies, powerful countries.	რადგან ისინი ვინც დემოკრატიულ კულტურის მხარდამჭერია ძალაუფლებაში არიან, ან ისეთი საზოგადოებებია, რომლებიც გლობალურ, ძლევამოსილ საზოგადოებებს ძლევამოსილ ქვეყნებს უდგანან სათავეში.


And that level of complacency means they don't feel the need to advocate for that culture.	და ამით თვითკმაყოფილება ნიშნავს, რომ ისინი ვერ გრძნობენ ამ კულტურის დაცვის საჭიროებას.


The second, I believe, is political correctness.	მეორე, ვფიქრობ, არის პოლიტკორექტულობა.


That we have a hesitation in espousing the universality of democratic culture because we are associating that -- we associate believing in the universality of our values -- with extremists.	ის რომ ჩვენ ვყოყმანობთ, დემოკრატიული კულტურა უნივერსალურად მივიღოთ. რადგან ჩვენ ამას ვუკაშირებთ... ჩვენი ღირებულებების უნივერსალურად მიღებას ექსტრემიზმს ვუკავშირებთ.


Yet actually, whenever we talk about human rights, we do say that human rights are universal.	არადა, როცა ადამიანის უფლებებზე ვსაუბრობთ, ჩვენ ვამბობთ, რომ ისინი უნივერსალურია.


But actually going out to propagate that view is associated with either neoconservativism or with Islamist extremism.	თუმცა, ამ მსოფლმხედველობის ღიად გავრცელება ნეოკონსერვატიზმს, ან ისლამურ ექსტრემიზმს უკავშირდება.


To go around saying that I believe democratic culture is the best that we've arrived at as a form of political organizing is associated with extremism.	იაროთ და იძახოთ, რომ დემოკრატიული კულტურა არის საუკეთესო რასაც მივაღწიეთ, როგორც პოლიტიკური ორგანიზების ფორმა, უკავშირდება ექსტრემიზმს.


And the third, democratic choice in Muslim-majority societies has been relegated to a political choice, meaning political parties in many of these societies ask people to vote for them as the democratic party, but then the other parties ask them to vote for them as the military party -- wanting to rule by military dictatorship.	მესამე, დემოკრატიული არჩევანი ისლამური უმრავლესობის საზოგადოებებში დაყვანილია პოლიტიკური არჩევანის დონეზე. ანუ, პოლიტიკური პარტიები ბევრ ასეთ საზოგადოებაში, ხალხს სთხოვენ მათ მისცენ ხმა როგორც დემოკრატიულ პარტიას. სხვა პარტიები ითხოვენ ხმებს როგორც სამხედრო პარტია, რომელსაც სამხედრო დიქტატურით მარვთა სურს.


And then you have a third party saying, "Vote for us; we'll establish a theocracy."	მესამე პარტია კიდევ ამბობს, "მოგვეცით ხმა; ჩვენ დავამყარებთ თეოკრატიას."


So democracy has become merely one political choice among many other forms of political choices available in those societies.	ანუ დემოკრატია გახდა მხოლოდ და მხოლოდ პოლიტიკური არჩევანი მართვის სხვა ფორმებს შორის. რომლებიც ამ საზოგადოებებშია.