So I'm here to report some really fun games with students who come pre-installed with these viruses day one of the class.	მინდა გაუწყოთ, რომ საგნის სწავლისაგან მიღებული სიამოვნება გაიზარდა იმ მოსწავლეთა შორისაც, რომელთაც პირველ გაკვეთილზე ზემოთ აღნიშნული მოუთმენლობა ახასიათებდათ.


These are the kids who now, one semester in, I can put something on the board, totally new, totally foreign, and they'll have a conversation about it for three or four minutes more than they would have at the start of the year, which is just so fun.	ესაა მოსწავლეები, რომელთაც უკვე პირველივე სემესტრში შემიძლია ახალი ამოცანა დავუდო, სულ ახალი, სულ უცხო და ისინი მის შესახებ 3-4 წუთით მეტს იმსჯელებენ, ვიდრე ამას სემესტრის დასაწყისში გააკეთებდნენ, ამის ცქერა დიდი სიამოვნებაა.


We're no longer averse to word problems, because we've redefined what a word problem is.	ჩვენ აღარ გვეშინია პრობლემების იმიტომ რომ ჩვენ სიტყვა პრობლემას აზრი შევუცვალეთ.


We're no longer intimidated by math, because we're slowly redefining what math is.	აღარ გვეშინია მათემატიკის, იმიტომ რომ ჩვენ ნელ-ნელა ვსაზღვრავთ თუ რაა მათემატიკა


This has been a lot of fun.	ეს ძალიან სახალისოა.


I encourage math teachers I talk to to use multimedia, because it brings the real world into your classroom in high resolution and full color; to encourage student intuition for that level playing field; to ask the shortest question you possibly can and let those more specific questions come out in conversation; to let students build the problem, because Einstein said so; and to finally, in total, just be less helpful, because the textbook is helping you in all the wrong ways: It's buying you out of your obligation, for patient problem solving and math reasoning, to be less helpful.	მე ვურჩევ მათემატიკის მასწავლებლებს გამოიყენონ მულტიმედია, რადგან მას შემოაქვს რეალური სამყარო საკლასო ოთახში მაღალი ხარისხით და ფერთა მთელი გამით გირჩევთ უბიძგოთ მოსწავლეების ინტუიციას ღია სამყაროსაკენ, გირჩევთ დასვათ რაც შეიძლება მოკლე კითხვები და დაელოდოთ უფრო სპეციფიკური კითხვების მოსწავლეთაგან დასმას, გირჩევთ მისცეთ საშუალება სტუდენტებს თავად ააგონ პრობლემა იმიტომ რომ აინშტაინი ასე აკეთებდა, დაბოლოს, საერთო ჯამში, ნაკლებად დაეხმარეთ მათ იმიტომ რომ სახელმძღვანელო თქვენ მხოლოდ ცუდი გზებით გეხმარებათ იგი თქვენ საკუთარი მოვალეობის არ–შესრულებაში გიწყობთ ხელს.


And why this is an amazing time to be a math teacher right now is because we have the tools to create this high-quality curriculum in our front pocket.	და თუ რატომაა დღეს გასაოცარი დრო მათემატიკის მასწავლებლობისათვის არის ის რომ ჩვენ გავქვს ყველანაირი შესაძლებლობა შევქმნათ მაღალ-ხარისხიანი მათემატიკის სახელმძღვანელოები.


It's ubiquitous and fairly cheap, and the tools to distribute it freely under open licenses has also never been cheaper or more ubiquitous.	ეს საყოველთაო და საკმაოდ იაფი პროცესია. ასევე, მათი თავისუფლად გავრცელება ღია ლიცენზიებით, ასეთი იაფი და ხელმისაწვდომი არასოდეს ყოფილა.


I put a video series on my blog not so long ago and it got 6,000 views in two weeks.	ცოტა ხნის წინ, ჩემს ბლოგზე ვიდეო სერია დავდე, რომელიც ორ კვირაში 6,000-მა ადამიანმა ნახა.


I get emails still from teachers in countries I've never visited saying, "Wow, yeah. We had a good conversation about that.	ვიღებ ე-მაილებს მასწავლებლებისგან ისეთი ქვეყნებიდან, სადაც არასდროს ვყოფილვარ რომლებივ მეუბნებიან რომ მათ საინტერესო განხილვები აქვთ კლასში


Oh, and by the way, here's how I made your stuff better," which, wow.	ასევე მეუბნებიან თუ როგორ გააუმჯობესეს ჩემი მეთოდები. ეს ძალიან მნიშვნელოვანია.


I put this problem on my blog recently: In a grocery store, which line do you get into, the one that has one cart and 19 items or the line with four carts and three, five, two and one items.	მე ეს მაგალითი ჩემს ბლოგზე დავდე: რომელ რიგში ჩადგებოდით მაღაზიაში ყოფნისას: რიგში სადაც ერთი მყიდველია, რომელსაც 19 ნივთი აქვს კალათში? თუ იმ რიგში სადაც 4 ადამიანია და მათ სამი, ხუთი, ორი და ერთი ნივთი აქვთ საყიდელი.


And the linear modeling involved in that was some good stuff for my classroom, but it eventually got me on "Good Morning America" a few weeks later, which is just bizarre, right?	და ეს ყველაფერი ძალიან საინტერესო იყო ჩემი კლასისთვის მაგრამ როგორც აღმოჩნდა არამარტო მათთვის: ამ ამოცანის მეშვეობით მე "დილამშვიდობისა ამერიკა"-ზე მოვხვდი.


And from all of this, I can only conclude that people, not just students, are really hungry for this.	და ყველაფერ ამისაგან შემიძლია მხოლოდ ერთი დასკვნა გამოვიტანო რომ ხალხს, არა მარტო მოსწავლეებს, ეს სურს.


Math makes sense of the world.	მათემატიკა სამყაროს აღქმაში გვეხმარება.


Math is the vocabulary for your own intuition.	მათემატიკა, თქვენი ინტუიციის სიტყვათა მარაგია.


So I just really encourage you, whatever your stake is in education -- whether you're a student, parent, teacher, policy maker, whatever -- insist on better math curriculum.	მე მოგიწოდებთ, როგორც არ უნდა იყოთ განათლებასთან დაკავშირებული, ხართ თქვენ მოსწავლე, მშობელი, მასწალებელი, თუ სახელმწიფო მოხელე მოითხოვეთ უკეთესი მათემატიკის სახელმძღვანელოები.


We need more patient problem solvers. Thank you. (Applause)	ჩვენ გვჭირდება მეტი, მომთმენი, პრობლემის გადამჭრელები. დიდი მადლობა


For the next few minutes we're going to talk about energy, and it's going to be a bit of a varied talk.	შემდეგი რამოდენიმე წუთის განმავლობაში ჩვენ ვისაუბრებთ ენერგიაზე. და თემა საკმაოდ მრავალფეროვანი იქნება.


I'll try to spin a story about energy, and oil's a convenient starting place.	მე შევეცდები შევთხზა ისტორია ენერგიაზე, და ეს გაგვიადვილდება, თუ ნავთობით დავიწყებთ.


The talk will be broadly about energy, but oil's a good place to start.	ჩვენ ვისაუბრებთ ენერგიის შესახებ ზოგადად, მაგრამ ნავთობით დაწყება უფრო ადვილია.


And one of the reasons is this is remarkable stuff.	და ერთ-ერთი მიზეზი ის არის, რომ ეს არის შესანიშნავი ნივთიერება.


You take about eight or so carbon atoms, about 20 hydrogen atoms, you put them together in exactly the right way and you get this marvelous liquid: very energy-dense and very easy to refine into a number of very useful products and fuels.	ავიღოთ 8 ნახშირბადის ატომი, 20 წყალბადის ატომი, დავაწყოთ ისინი ერთად ზუსტად სწორი გზით და მივიღებთ საოცარ სითხეს, ის სავსეა ენერგიით, და ადვილად გადამუშავდება სასარგებლო პროდუქტებად.


It's great stuff.	ეს შესანიშნავი ნივთიერებაა.


Now, as far as it goes, there's a lot of oil out there in the world.	თუ ვისაუბრებთ ნავთობზე, ის დედამიწაზე საკმარისია. [სლაიდი: ნავთობი არასდროს არ ამოიწურება]


Here's my little pocket map of where it's all located.	ეს არის ჩემი ჯიბის რუკა თუ სად არის ის განთავსებული.


A bigger one for you to look at.	აი, უფრო კარგად რომ დაინახოთ.


But this is it, this is the oil in the world.	მაგრამ სულ ეს არის.


Geologists have a pretty good idea of where the oil is.	გეოლოგებმა იციან თუ სადაა ნავთობი.


This is about 100 trillion gallons of crude oil still to be developed and produced in the world today.	ეს არის დაახლოებით 100 ტრილიონი გალონი გადაუმუშავებელი ნავთობი რაც დღეისთვის მოპოვებული არაა.


Now, that's just one story about oil, and we could end it there and say, "Well, oil's going to last forever because, well, there's just a lot of it."	ეს მხოლოდ ერთი ისტორიაა ნავთობის შესახებ, და აქ შეგვეძლო დაგვესრულებია და გვეთქვა, რომ "ნავთობი მუდამ იქნება - ის ხომ ძალიან ბევრია".


But there's actually more to the story than that.	მაგრამ ამას მეორე მხარეც აქვს.


Oh, by the way, if you think you're very far from some of this oil, 1000 meters below where you're all sitting is one of the largest producing oil fields in the world.	თუ თქვენ ფიქრობთ, რომ თქვენ ძალიან შორს ხართ ნავთობისგან, 1000 მეტრის სიღრმეში სადაც თქვენ ზიხართ არის ნავთობის ერთ-ერთი უდიდესი საბადო მთელს მსოფლიოში.


Come talk to me about it, I'll fill in some of the details if you want.	თუ გინდათ რამოდენიმე დეტალს გაგაცნობთ.


So, that's one of the stories of oil; there's just a lot of it.	ეს მხოლოდ ერთი ისტორიაა - ნავთობი ბევრია.


But what about oil? Where is it in the energy system?	მგრამ რა ადგილი უკავია მას ენერგეტიკულ სისტემაში?


Here's a little snapshot of 150 years of oil, and it's been a dominant part of our energy system for most of those 150 years.	აქ არის ნავთობის სურათი 150 წლის განმავლობაში. და ის დომინირებს მთელს ენერგეტიკულ სისტემაში ამ 150 წლის განმავლობაში.


Now, here's another little secret I'm going to tell you about: For the last 25 years, oil has been playing less and less of a role in global energy systems.	ახლა, აქ არის კიდევ ერთი პატარა საიდუმლო და მე ვაპირებ გითხრათ ის. უკანასკნელი 25 წლის განმავლობაში, ნავთობი სულ უფრო და უფრო ნაკლებ როლს თამაშობს გლობალურ ენერგეტიკულ სისტემაში.


There was one kind of peak oil in 1985, when oil represented 50 percent of global energy supply.	1985 წელს იყო ნავთობის მოპოვების პიკი, როდესაც ნავთობის წილმა გლობალურ ენერგეტიკაში 50% შეადგინა.


Now, it's about 35 percent.	ახლა ის დაახლოებით 35%-ა.


It's been declining and I believe it will continue to decline.	ნავთობის წილი ეცემა, და მე მჯერა, რომ ის გააგრძელებს დაცემას.


Gasoline consumption in the U.S. probably peaked in 2007 and is declining.	2007 წელს აღინიშნებოდა ბენზინის მოხმარების პიკი ა.შ.შ-ში. ახლა ის ეცემა.


So oil is playing a less significant role every year.	ასე რომ, ნავთობი სულ უფრო ნაკლებ როლს თამაშობს ყოველ წელს.


And so, 25 years ago, there was a peak oil; just like, in the 1920s, there was a peak coal; and a hundred years before that, there was a peak wood.	25 წლის წინ იყო ნავთობის პიკი, როგორც 1920 წელს, იყო ქვანახშირის მოპოვების პიკი, და კიდევ ასი წლის წინ, იყო ხე-ტყის მასალის პიკი.


This is a very important picture of the evolution of energy systems.	ეს არის ძალიან მნიშვნელოვანი სურათი, რომელიზეც ენერგეტიკული სისტემის ევოლუციაა ასახული.


And what's been taking up the slack in the last few decades?	რატომ დაიწყო ნავთობის წილმა დაცემა?


Well, a lot of natural gas and a little bit of nuclear, for starters.	პირველ რიგში ბუნებრივი გაზის წყალობით, და ასევე ბირთვული ენერგიის.


And what goes on in the future?	და რა იქნება მომავალში?


Well, I think out ahead of us a few decades is peak gas, and beyond that, peak renewables.	კარგი!, მე ვფიქრობ, რომ რამოდენიმე ათეული წლის შემდეგ იქნება გაზის პიკი. და მის შემდეგ, აღდგენადი რესურსები.


Now, I'll tell you another little, very important story about this picture.	ახლა მე თქვენ გეტყვით, პატარა თუმცა მნიშვნელოვან ამბავს ამ სურათთან დაკავშირებით.


Now, I'm not pretending that energy use in total isn't increasing, it is -- that's another part of the story. Come talk to me about it, we'll fill in some of the details -- but there's a very important message here: This is 200 years of history, and for 200 years we've been systematically decarbonizing our energy system.	მე არ ვამბობ, რომ ენერგიის მოხმარება საერთო ჯამში არ იზრდება. არა, ის იზრდება. კიდევ ერთ დეტალს გაგაცნობთ. აქ არის ძალიან მნიშვნელოვანი გზავნილი. ეს 200 წლის ისტორიაა. და ამ 200 წლის მანძილზე, ჩვენ სისტემატურად ვანახლებდით ჩვენს ენერგეტიკულ სისტემას.


Energy systems of the world becoming progressively -- year on year, decade on decade, century on century -- becoming less carbon intense.	მსოფლიოს ენერგეტიკული სისტემა ხდება პროგრესული, წლიდან-წლამდე, ათწლეულიდან ათწლეულამდე, საუკუნიდან საუკუნემდე, და უფრო ნაკლები ნახრიროჟანგი გამოიყოფა.


And that continues into the future with the renewables that we're developing today, reaching maybe 30 percent of primary energy by mid century.	და ეს გაგრძელდება მომავალშიც - იმ განახლებადი რესურსების წყალობით რომლებსაც დღეს ჩვენ ვქმნით ამ რესურსების მოხმარება მიაღწევს ჩვენი ენრეგიის მოხმარების 30%-ს 21-ე საუკუნის ნახევარში.


Now that might be the end of the story -- Okay, we just replace it all with conventional renewables -- but I think, actually, there's more to the story than that.	აქ შეგვეძლო საუბრის დამთავრება: ყველაფერი გასაგებია - ყველა ჩვეულებრივი რესურსი ახლით ნაცვლდება. მაგრამ მე ვფიქრობ, რომ აქ რაღაც უცნაურობაა.


And to tell the next part of the story -- and this is looking out say 2100 and beyond.	რომ გავიგოთ რა, შევხედოთ შორეულ მომავალს, დავუშვათ 2100 წელს და შემდეგს.


What is the future of truly sustainable, carbon-free energy?	იქნება მომავალი მდგრადი? ნახშირბადის გარეშე?


Well, we have to take a little excursion, and we'll start in central Texas.	კარგით, პატარა ექსკურსიას მოგიწყობთ. და ცენტრალური ტეხასიდან დავიწყოთ.


Here's a piece of limestone.	იქ არის კირქვის მარაგი.


I picked it up outside of Marble Falls, Texas.	ეს მე Marble Falls-იდან ავიღე.


It's about 400 million years old.	და ის დაახოებით 400 მილიონი წლისაა.


And it's just limestone, nothing really special about it.	ის მხოლოდ კირქვაა. არაფერი განსაკუთრებული მასში არაა.


Now, here's a piece of chalk.	ახლა, ეს არის ცაცის ნატეხი.


I picked this up at MIT. It's a little younger.	მე ის მასაჩუჩესის ტექნოლოგურ უნივერსიტეტიდან წამოვიღე.


And it's different than this limestone, you can see that.	ის ცოტათი ახალია. და თქვენ ხედავთ, რომ ის კირქვისაგან განსხვავდება.


You wouldn't build a building out of this stuff, and you wouldn't try to give a lecture and write on the chalkboard with this.	თქვენ შენობას ამ მასალიდან არ ააშენებთ, და თქვენ ლექციის დროს არ დაიწყებთ დაფაზე ამით წერას.


Yeah, it's very different -- no, it's not different.	კი, ისინი ძალიან განსხვავდებიან. მაგრამ! ისინი არ განსხვავდებიან.


It's not different, it's the same stuff: calcium carbonate, calcium carbonate.	ისინი არ არიან სხვადასხვა. ორივე ერთიდაიგივე მასალისგანაა, კალციუმის კარბონატი, კალციუმის კარბონატი.


What's different is how the molecules are put together.	განსხვავება ისაა, თუ როგორ არიან მოლეკულები დალაგებული.


Now, if you think that's kind of neat, the story gets really neat right now.	თუ თქვენ იფიქრეთ: " ეს ხომ შესანიშნავია". მაგრამ, რასაც ახლა გეტყვით ის არის ნამდვილად შესანიშნავი.


Off the coast of California comes this: It's an abalone shell.	ეს კალიფორნის სანაპიროდანაა. ეს აბალონის მოლუსკის ნიჟარაა.


Now, millions of abalone every year make this shell.	ყოველ წელს, მილიონობით აბალონი ასეთ ნიჟარას ქმნის.


Oh, by the way, just in case you weren't already guessing, it's calcium carbonate.	ალბათ, უკვე მიხვდით, რომ ეს იგივე კალციუმის კარბონატია.


It's the same stuff as this and the same stuff as this.	იგივე შემადგენლობა, რაც კირვა და ცარცი.


But it's not the same stuff; it's different.	მაგრამ ნივთი არაა ერთი და იგივე.


It's thousands of times, maybe 3,000 times tougher than this.	ნიჟარა ათასჯერ, შეიძლება 3 ათასჯერ გამძლე იყოს ამაზე.


And why? Because the lowly abalone is able to lay down the calcium carbonate crystals in layers, making this beautiful, iridescent mother of pearl.	და რატომ? იმიტომ რომ მოლუსკი კალციუმის კარბონატის კრისტალებს ფენებად ალაგებს. და წარმოიქმნება ეს შესანიშნავი ნივთი.


Very specialized material that the abalone self-assembles, millions of abalone, all the time, every day, every year.	ეს განსაკუთრებული მასალაა, რომელსაც მილიონობით მოლუსკი ქმნის უფასოდ, ყოველ დღე, ყოველ წელს


This is pretty incredible stuff.	ეს შესანიშნავი ნივთიერებაა.


All the same, what's different?	მაინც ერთ და იგივე. რაშია განსხვავება?


How the molecules are put together.	მოლეკულების შეერთების გზებზე.


Now, what does this have to do with energy?	რა შუაშია ამასთან ენერგია?


Here's a piece of coal.	აი ნახშირის ნატეხი.


And I'll suggest that this coal is about as exciting as this chalk.	ა მე გეტყვით, რომ ნახშირი ისევე შესანიშნავი ნივთიერებაა, როგორც ცარცი


Now, whether we're talking about fuels or energy carriers, or perhaps novel materials for batteries or fuel cells, nature hasn't ever built those perfect materials yet because nature didn't need to.	და რადგანაც ჩვენ ვსაუბრობთ საწვავზე, ან კარიერებზე, ან სხვა რაიმე საწვავის ტიპზე, ბუნებას ისინი არასოდეს არ შეუქმნია, რადგან ისინი უბრალოდ არ არის საჭირო.


Nature didn't need to because, unlike the abalone shell, the survival of a species didn't depend on building those materials, until maybe now when it might just matter.	ბუნებას ის არ სჭირდება, რადგან ამ მოლუსკის ნიჟარისგან განსხვავებით, ამ სახის მასალის შექმნა არაფერს არ მოუტანდა ბუნებას. ამ დრომდე, მაგრამ ახლა, შეიძლება ძალიან შესცვალოს


So, when we think about the future of energy, imagine what would it be like if instead of this, we could build the energy equivalent of this just by rearranging the molecules differently.	და როდესაც მომავალზე იფირებთ, წარმოიდგინეთ, თუ როგორი იქნებოდა, ჩვენ ამის (ნახშირის) მაგივრად ამ ნიჟარას ენერგეტიკული ეკვივალენტი, უბრალოდ მოლეკულების ამგვარად განლაგებით.


And so that is my story.	აი რა მინდა რომ თქვენ გაგაგებინოთ.


The oil will never run out.	ნავთობი არასდროს არ დამთავრდება.


It's not because we have a lot of it.	და არა იმიტომ, რომ ის ბევრია.


It's not because we're going to build a bajillion windmills.	არამედ,


It's because, well, thousands of years ago, people invented ideas -- they had ideas, innovations, technology -- and the Stone Age ended, not because we ran out of stones.	იმიტომ რომ უკვე ათასი წლის წინ ადამიანები იგონებდნენ რაღაცას მათ ქონათ იდეები, ინოვაცია, ტექნოლოგია. და ქვის ხანა დასრულდა, არა იმიტომ რომ ქვა ამოიწურა.


(Laughter) It's ideas, it's innovation, it's technology that will end the age of oil, long before we run out of oil.	(სიცილი) იგივე იდეები, იგივე ტექნოლოგიოები დაამტავრებს ნავთობის ერას, სანამ ის ამოიწურება.


Thank you very much.	დიდი მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


I was here four years ago, and I remember, at the time, that the talks weren't put online.	ოთხი წლის წინ ვიყავი აქ და მახსოვს, მაშინ გამოსვლები არ იდებოდა ინტერნეტში.


I think they were given to TEDsters in a box, a box set of DVDs, which they put on their shelves, where they are now.	მგონი, მონაწილეებს ყუთებს გადასცემდნენ. ეს იყო ყუთები დი-ვი-დი დისკებით, რომლებსაც თაროებზე აწყობდნენ... დღემდე იქ აწყვია.


(Laughter) And actually, Chris called me a week after I'd given my talk, and said, "We're going to start putting them online. Can we put yours online?"	(სიცილი) ქრისმა დამირეკა ჩემი გამოსვლიდან ერთ კვირაში და მითხრა, გამოსვლების ინტერნეტში დადებას ვაპირებთო.


And I said, "Sure."	"შეიძლება თქვენიც დავდოთ?” რა თქმა უნდა, დავთანხმდი.


And four years later, it's been downloaded four million times.	და ოთხი წლის შემდეგ... როგორც გითხარით, გამოსვლა ნახა ოთხმა….. მოკლედ, ოთხ მილიონჯერ ჩამოტვირთეს.


So I suppose you could multiply that by 20 or something to get the number of people who've seen it.	თუ, ვთქვათ, 20-ზე გავამრავლებთ, მივიღებთ ადამიანთა იმ რაოდენობას, რამდენმაც ნახა გამოსვლა.


And, as Chris says, there is a hunger for videos of me.	ქრისი ამბობს, რომ ერთგვარი წყურვილი შეინიშნება


(Laughter) (Applause) Don't you feel?	ჩემს გამოსვლებზე. (სიცილი) (ტაში) … რა, ვერ გრძნობთ?


(Laughter) So, this whole event has been an elaborate build-up to me doing another one for you, so here it is.	(სიცილი) მოკლედ, მთელი ეს ამბავი იმისთვის მოაწყვეს, რომ კიდევ ერთი გამოსვლა მომემზადებინა, და აი, ისიც:


(Laughter) Al Gore spoke at the TED conference I spoke at four years ago and talked about the climate crisis.	(სიცილი) ოთხი წლის წინ ელ გორი გამოვიდა ტედის კონფერენციაზე. მეც ვიღებდი მონაწილეობას. მან ეკოლოგიური კრიზისის შესახებ ისაუბრა.


And I referenced that at the end of my last talk.	მეც შევეხე ამ საკითხს მაშინდელი გამოსვლის ბოლოს.


So I want to pick up from there because I only had 18 minutes, frankly.	ამიტომ მინდა ისევ იქიდან გავაგძელო, იმიტომ, რომ მაშინ მხოლოდ 18 წუთი მომცეს სასაუბროდ... მართლა.


(Laughter) So, as I was saying -- (Laughter) You see, he's right.	ჰოდა, იმას ვამბობდი, რომ… (სიცილი) ელ გორი მართალია.


I mean, there is a major climate crisis, obviously, and I think if people don't believe it, they should get out more.	ვგულუსხმობ, რომ მართლაც სახეზეა უდიდესი ეკოლოგიური კრიზისი. და ვისაც არ სჯერა, ის უფრო ღრმა კრიზისს იმსახურებს.


(Laughter) But I believe there is a second climate crisis, which is as severe, which has the same origins, and that we have to deal with with the same urgency.	(სიცილი) მაგრამ, ჩემის აზრით, ადგილი აქვს მეორე ეკოლოგიურ კრიზისს, რომელიც ასეთივე მძლავრია, იგივე წარმომავლობისაა და არანაკლებ ყურადღებას იმსახურებს.


And you may say, by the way, "Look, I'm good.	მე ვგულისხმობ… ისე, შეიძლება გაიფიქროთ: "თავი დამანებეთ, ერთი ეკოლოგიური კრიზისი ხომ არის,


I have one climate crisis, I don't really need the second one."	ჰოდა, სულაც არ მჭირდება მეორე."


(Laughter) But this is a crisis of, not natural resources -- though I believe that's true -- but a crisis of human resources.	მაგრამ ესაა არა ბუნებრივი რესურსების კრიზისი, თუმცა იგი ნამდვილად სახეზეა, არამედ ადამიანური რესურსების კრიზისი.


I believe fundamentally, as many speakers have said during the past few days, that we make very poor use of our talents.	ჩემი აზრით, ჩვეულებრივ, და ეს უკვე ბევრმა გამომსვლელმა აღნიშნა, ჩვენ არსაკმარისად ვიყენებთ საკუთარ ნიჭს.


Very many people go through their whole lives having no real sense of what their talents may be, or if they have any to speak of.	უამრავი ადამიანი ისე გადის ცხოვრების გზას, რომ ვერც კი ხვდება რა სახის ნიჭის მატარებელია ან თუ გააჩნია საერთოდ ასეთი.


I meet all kinds of people who don't think they're really good at anything.	ბევრი ადამიანი ფიქრობს, რომ დიდად ვერაფერში გამოდგება.


Actually, I kind of divide the world into two groups now.	სინამდვილეში, მე ადამიანებს, ასე ვთქვათ, ორ კატეგორიად ვყოფ.


Jeremy Bentham, the great utilitarian philosopher, once spiked this argument.	ჯერემი ბენთამმა, უტილიტარიზმის უდიდესმა ფილოსოფოსმა, ერთხელ იქილიკა ამ მიდგომაზე:


He said, "There are two types of people in this world: those who divide the world into two types and those who do not."	“დედამიწაზე არსებობენ ორი ტიპის ადამიანები - ისინი, ვინც ადამიანებს ორ ჯგუფად ყოფენ და ისინი, ვინც არ ყოფენ."


(Laughter) Well, I do.	(სიცილი) უნდა გითხრათ, რომ მე ვყოფ.


(Laughter) I meet all kinds of people who don't enjoy what they do.	(სიცილი) ბევრი ადამიანი მინახავს, რომელიც საკუთარი საქმიანობისაგან არ იღებს სიამოვნებას.


They simply go through their lives getting on with it.	ისინი, უბრაოდ შეგუებულები არიან და ასე ცხოვრობენ.


They get no great pleasure from what they do.	არანაირი სიამოვნება საქმის კეთებიდან.


They endure it rather than enjoy it, and wait for the weekend.	მათთვის სამსახური ასატანია და არა სახალისო, და უბრალოდ, შაბათ-კვირის მოლოდინში მუშაობენ.


But I also meet people who love what they do and couldn't imagine doing anything else.	მაგრამ ისეთებსაც შევხვედრივარ, ვისაც უყვარს საკუთარი საქმე და ვერც წარმოუდგენია სხვა რამის კეთება.


If you said, "Don't do this anymore," they'd wonder what you're talking about.	რომ შესთავაზოთ სამსახურისთვის თავის დანებება, ვერც მიხვდებიან, რას აუბნებით. საქმე არა იმაშია, თუ რას აკეთებენ, არამედ იმაში, თუ ვინ არიან თავად ეს ადამიანები.


They say, "But this is me, you know.	ისინი გეტყვიან, რომ


It would be foolish to abandon this, because it speaks to my most authentic self."	სისულელე იქნება ამ საქმისათვის თავის დანებება, რადგან ეს საქმე მათი სულის ნაწილია.


And it's not true of enough people.	მაგრამ ასეთი ბევრი არაა.


In fact, on the contrary, I think it's still true of a minority of people.	უფრო სწირად, მგონი ასეთები უმცირესობას შეადგენენ.


And I think there are many possible explanations for it.	ვფიქრობ, ამის უამრავი მიზეზი არსებობს.


And high among them is education, because education, in a way, dislocates very many people from their natural talents.	მათ შორის პირველია განათლება. რადგან განათლება, გარკვეულწილად, ადამიანებს აუცხოვებს საკუთარი ბუნებრივი ნიჭისა და შესაძლებლობებისაგან.


And human resources are like natural resources; they're often buried deep.	ადამინური რესურსები კი, ძალიან ჰგავქს ბუენბრივ რესურსებს - ხშირად ისინი სღრმეშია ჩაძირული.


You have to go looking for them, they're not just lying around on the surface.	შენ კი უნდა მოიძიო ისინი. ნიჭი და უნარები არაა, უბრალოდ, ზედაპირზე მიმოფანტული.


You have to create the circumstances where they show themselves.	მათ პირობები უნდა შეუვუქმნათ გამოსავლენად,


And you might imagine education would be the way that happens, but too often, it's not.	პირველ რიგში იფიქრებთ, რომ ეს განათლების მეშვეობით ხდება. მაგრამ ძალიან ხშირად ასე არაა.


Every education system in the world is being reformed at the moment and it's not enough.	ამჟამად არსებული განათლების სისტემებში რეფორმებს ატარებენ. მაგრამ ეს არაა საკმარისი.


Reform is no use anymore, because that's simply improving a broken model.	რეფორმა უსარგებლოა, იმიტომ რომ იგი ფუჭი მოდელის გაუმჯობესების მცდელობაა და მეტი არაფერი.


What we need -- and the word's been used many times in the past few days -- is not evolution, but a revolution in education.	ჩვენ კი გვესაჭირეობა - და ეს არაერთხელ გაისმა ამ დღეებში კონფერენციაზე - არა ევოლუცია, არამედ რევოლუცია განათლებაში.


This has to be transformed into something else.	არსებული მიდგომა უნდა შეიცვალოს და სულ სხვა რამედ იქცეს.


(Applause) One of the real challenges is to innovate fundamentally in education.	(ტაში) ყოველთვის რთულია ძირფესვიანი ცვლილების განხორციელება


Innovation is hard, because it means doing something that people don't find very easy, for the most part.	განათლებაში. ინოვაცი ყოველთვის რთულია, რადგან იმის გაკეთებას გულისხმობს, რაც უმრავლესობისათვის არაა ადვილი. ეს ნიშნავს ეჭვქვეშ დააყენო ის, რასაც არასოდეს მტკიცება არ სჭირდებოდა -


It means challenging what we take for granted, things that we think are obvious.	რაც, ერთი შეხედვით ცხადზე უცხადესია.


The great problem for reform or transformation is the tyranny of common sense.	უდიდესი სირთულე რეფორმის ან გარდაქმნისათვის არის საღი აზრის დიქტატი,


Things that people think, "It can't be done differently, that's how it's done."	როცა ადამიანებს მიაჩნიათ, რომ “ეს შეუძლებელია სხვაგვარად იყოს, რადგან ყოველთვის ასე იყო.”


I came across a great quote recently from Abraham Lincoln, who I thought you'd be pleased to have quoted at this point.	ცოტა ხნის წინ აბრაჰამ ლინკოლნის შესანიშნავ ფრაზას წავაწყდი და ვიფიქრე გესიამოვნებოდათ ახლა მისი მოსმენა.


(Laughter) He said this in December 1862 to the second annual meeting of Congress.	(სიცილი) ეს ფრაზა მან 1862 წლის დეკემბერში კონგრესის მეორე წლიურ სხდომაზე წარმოსთქვა.


I ought to explain that I have no idea what was happening at the time.	უნდა გითხრათ, რომ წარმოდგენა არ მაქვს რა ხდებოდა მაშინ.


We don't teach American history in Britain.	ბრიტანეთში არ ისწავლება ამერიკის ასტორია.


(Laughter) We suppress it. You know, this is our policy.	(სიცილი) მიჩქმალული გვაქვს. ეს ჩვენი პოლიტიკაა.


(Laughter) No doubt, something fascinating was happening then, which the Americans among us will be aware of.	(სიცილი) ასე, რომ ეჭვგარეშეა, 1862 წლის დეკემბერში რაღაც მნიშვნელოვანი ხდებოდა, რის შესახებაც ჩვენი აუდიტორიის ამერიკული ნაწილისათვის, ალბათ, ცნობილია.


But he said this: "The dogmas of the quiet past are inadequate to the stormy present.	აი, რა თქვა ლინკოლმა: "დოგმები მშვიდი წარსულისა აღარ გამოდგება ქარცეცხლიან აწმყოში.


The occasion is piled high with difficulty, and we must rise with the occasion."	ჩვენი მაღალი მისია დიდ სირთულეებს შეიცავს, და ჩვენ ამ მისიასთან ერთად უნდა ავმაღლდეთ."


I love that.	ძალიან მომწონს: კი არ შევწვდეთ სიმაღლეს, არამედ მასთან ერთად ავმაღლდეთ.


"As our case is new, so we must think anew and act anew.	“ვემსახურებით რა სრულიად ახალ, უპრეცენდენტო საქმეს, საჭიროა ვიაზროვნოთ ახლებურად და ვიმოქმედოთ ახლებურად.


We must disenthrall ourselves, and then we shall save our country."	თავიდან მოვიშოროთ ძველი დოგმები და შევძლებთ ქვეყნის გადარჩენას.”


I love that word, "disenthrall."	მომწონს ეს “ძველი დოგმების თავიდან მოშორება”.


You know what it means?	იცით, ხომ რასაც ნიშნავს?


That there are ideas that all of us are enthralled to, which we simply take for granted as the natural order of things, the way things are.	…რომ თავს მოხვეული გვაქვს შეხედულებები, რომლებსაც ვაღიარებთ მტკიცებულების გარეშე, აღვიქვამთ, როგორც მოვლენათა თუ საგანთა ბუნებრივ მდგომარეობას, რომ ყველაფერი ასეც უნდა იყოს.


And many of our ideas have been formed, not to meet the circumstances of this century, but to cope with the circumstances of previous centuries.	მათ შორის ბევრი არ ჩამოყალიბებულა ჩვენი საუკუნის მოთხოვნების პასუხად, თუმცა შესანიშნავად პასუხობს გასული საუკუნის მოთხოვნებს.


But our minds are still hypnotized by them, and we have to disenthrall ourselves of some of them.	მაგრამ მათ ჯერ კიდევ უპყრიათ ჩვენი გონება. ამიტომ საჭიროა თავის გავითავისუფლოთ ასეთი აზრებისა თუ დოგმებისაგან.


Now, doing this is easier said than done.	რა თქმა უნდა, ეს სათქმელად ბევრად იოლია.


It's very hard to know, by the way, what it is you take for granted.	სხვათა შორის, საკმაოდ რთულია იმის დადგენა თუ, კონკრეტულად, რას არ სჭირდება მტკიცება.


And the reason is that you take it for granted.	რატომ? იმიტომ, რომ მათ დამტკიცება არ სჭირდება.


(Laughter) Let me ask you something you may take for granted.	მოდით, ისეთ რამეს გკითხავთ, რაც შეიძლება მიგაჩნდეთ ჩვეულებრივ ამბად, რომლის დამტკიცებასაც არ საჭიროებთ.


How many of you here are over the age of 25?	რამდენმა თქვენგანმა გადააბიჯა 25 წელს?


That's not what you take for granted, I'm sure you're familiar with that.	არა, ეს არაა იმ კატეგორიიდან, რასაც ჩვეულებრივად აღიქვამთ. რა თქმა უნდა, ეს იცით.


Are there any people here under the age of 25?	და რამდენი ხართ 25 წლის ქვემოთ?


Great. Now, those over 25, could you put your hands up if you're wearing your wristwatch?	ძალიან კარგი. ახლა, თუ შეიძლება ხელი ასწიეთ 25 წელს გადაცილებულებმა, ვისაც მაჯის საათი გიკეთიათ.


Now that's a great deal of us, isn't it?	უჰ, ბევრნი ვართ, არა?


Ask a room full of teenagers the same thing.	აბა, იგივე სთხოვეთ მოზარდებით სავსე აუდიტორიას.


Teenagers do not wear wristwatches.	მოზარდები არ ატარებენ მაჯის საათებს.


I don't mean they can't, they just often choose not to.	არა იმიტომ, რომ ვერ ატარებენ ან აკრძალული აქვთ, უბრალოდ, არ უნდათ.


And the reason is we were brought up in a pre-digital culture, those of us over 25.	მიზეზი კი ისაა, რომ ჩვენ, 25 წელს გადაბიჯებულნი, გავიზარდეთ ციფრული კულტურის წინა ეპოქაში


And so for us, if you want to know the time, you have to wear something to tell it.	და დროის გასაგებად ვატარებთ ნივთს, რომელიც გვიჩვენებს მას.


Kids now live in a world which is digitized, and the time, for them, is everywhere.	ბავშვები კი, ახლა ციფრულ სამყაროში ცხოვრობენ და მათთვის დრო ყველგანაა.


They see no reason to do this.	არ ესმით, რა საჭიროა ამისათვის მაჯის საათი.


And by the way, you don't need either; it's just that you've always done it and you carry on doing it.	ისევე როგორც, სხვათა შორის, არც თქვენთვისაა საჭირო; უბრალოდ, თქვენ ყოველთვის ატარებდით საათს და იგივეს აკეთებთ ეხლაც.


My daughter never wears a watch, my daughter Kate, who's 20.	ჩემი ქალიშვილი - 20 წლის ქეითი - არასოდეს ატარებს მაჯის საათს.


She doesn't see the point.	ვერ ხვდება, რა საჭიროა.


As she says, "It's a single-function device."	ქეითი: “ეს მხოლოდ ერთი ფუნქციის მქონე ხელსაწყოა”.


(Laughter) "Like, how lame is that?"	(სიცილი) “რა გოიმობაა?”


And I say, "No, no, it tells the date as well."	მე ვეუბნები: “არა, არა, ნახე, თარიღსაც აჩვენებს.”


(Laughter) "It has multiple functions."	(სიცილი) “მრავალფუნქციურია”.


(Laughter) But, you see, there are things we're enthralled to in education.	ხვდებით ალბათ, რომ განათლების სფეროშიც არსებობს ასეთივე “თავს მოხვეული” შეხედულებები.


A couple of examples.	ორიოდე მაგალითს მოვიყვან.


One of them is the idea of linearity: that it starts here and you go through a track and if you do everything right, you will end up set for the rest of your life.	პირველია სწორხაზოვნების იდეა: აი, ეს აქ იწყება, მიჰყვები ამ ხაზს და თუ ყველაფერს სწორად გააკეთებ, გახვალ ბოლოში ისე, რომ მთელი დარჩენილი ცხოვრება გეყოფა.


Everybody who's spoken at TED has told us implicitly, or sometimes explicitly, a different story: that life is not linear; it's organic.	მაგრამ ამ კონფერენციაზე ყველა გამომსვლელი ფარულად, ზოგჯერ ღიადაც, სულ სხვა რამეს ამბობს. ...რომ ცხოვრება არაა სწორხაზოვანი, იგი ორგანულია.


We create our lives symbiotically as we explore our talents in relation to the circumstances they help to create for us.	ჩვენ ვქმნით საკუთარ სიცოცხელს სიმბიოზურად, ვავითარებთ რა საკუთარ ნიჭსა და ტალანტებს იმ გარემოებებთან მიმართებაში, რომლების შექმნაშიც თავად ნიჭი გვეხმარება.


But, you know, we have become obsessed with this linear narrative.	მაგრამ იცით რა? ჩვენ ავიკვიატეთ ეს სწორხაზოვნება.


And probably the pinnacle for education is getting you to college.	და განათლების უმთავრეს მიღწევად მიგვაჩნია კოლეჯში მოხვედრა.


I think we are obsessed with getting people to college.	მგონი ჩვენი ახირებაა კოლეჯში ჩაბარება,


Certain sorts of college.	გარკევულ კოლეჯში.


I don't mean you shouldn't go, but not everybody needs to go, or go now.	არ ვამბობ, არ წახვიდეთ მეთქი კოლეჯში, მაგრამ ყველასთვის არაა საჭირო და არაა საჭირო ყველა ამ წუთას წავიდეს.


Maybe they go later, not right away.	მოგვიანებითაც შეიძლება კოლეჯში ჩაბარება.


And I was up in San Francisco a while ago doing a book signing.	ცოტა ხნის წინ სან-ფრანცისკოში ვიყავი, წიგნებზე ხელი უნდა მომეწერა.


There was this guy buying a book, he was in his 30s.	ერთი, ოცდაათიოდე წლის კაცი იყო, წიგნი იყიდა.


I said, "What do you do?"	ვკითხე, სად მუშაობ მეთქი?


And he said, "I'm a fireman."	მიპასუხა, მეხანძრე ვარო.


I asked, "How long have you been a fireman?"	რამდენი ხანია, რაც მეხანძრე ხარ, მეთქი?


"Always. I've always been a fireman."	მიპასუხა, ყოველთვის მეხანძრე ვიყავიო.


"Well, when did you decide?" He said, "As a kid.	- როდის გადაწყვიტე, მეთქი? პატარა, რომ ვიყავიო.


Actually, it was a problem for me at school, because at school, everybody wanted to be a fireman."	შემდეგ დასძინა: “ისე, ეს ყოველთვის პრობლემებს მიქმნიდა სკოლაში, "რადგან სკოლაში ყველას მეხანძრეობა უნდოდა."


(Laughter) He said, "But I wanted to be a fireman."	"მაგრამ მე მართლა მინდოდა მეხანძრეობა."


And he said, "When I got to the senior year of school, my teachers didn't take it seriously.	"მაღალ კლასებში მასწავლებლები" "ამას სერიოზულად ვერ აღიქვამდნენ."


This one teacher didn't take it seriously.	"ერთი განსაკუთრებით."


He said I was throwing my life away if that's all I chose to do with it; that I should go to college, I should become a professional person, that I had great potential and I was wasting my talent to do that."	"მან მითხრა, რომ სიცოცხლის ფუჭად გატარების ტოლფასი იქნება, "თუ ამას აირჩევო." "კოლეჯში უნდა წახვიდე და პროფესიონალი გახდეო." "ისიც მითხრა, დიდი პოტენციალი გაქვსო და მთელ ნიჭს ამაში ყრიო'" "და მთელ შენს მონაცემებს ამაში ამაოდ ხარჯავო."


He said, "It was humiliating.	შემდეგ ახალგაზრდა კაცმა დასძინა, რომ ეს ძალიან შეურცხმყოფელი იყო,


It was in front of the whole class and I felt dreadful.	რადგან მთელი კლასის წინაშე მითხრა და საშინლად შემრცხვაო.


But it's what I wanted, and as soon as I left school, I applied to the fire service and I was accepted.	“მაგრამ მე მხოლოდ მეხანძრეობა მინდოდა. ამიტომ როგორც კი სკოლა დავამთავრე," "მივაშურე მეხანძრეთა სამსახურს და ამიყვანეს.”


You know, I was thinking about that guy recently, just a few minutes ago when you were speaking, about this teacher, because six months ago, I saved his life."	შემდეგ გაარძელა: “იცით რა? წეღან ის მასწავლებელი გამახსენდა, რამოდენიმე წუთის წინ, როცა თქვენ მასწავლებელი ახენეთ." "იმიტომ, რომ ექვსი თვის წინ სიკვდილს გადავარჩინე."


(Laughter) He said, "He was in a car wreck, and I pulled him out, gave him CPR, and I saved his wife's life as well."	(სიცილი) "საგზაო შემთხვევა იყო," "გამოვიყვანე და რესპირატორი მივეცი," "მისი ცოლიც გადავარჩინე."


He said, "I think he thinks better of me now."	"იმედია, ეხლა ჩემზე უკეთესი აზრისაა.”


(Laughter) (Applause) You know, to me, human communities depend upon a diversity of talent, not a singular conception of ability.	(სიცილი) (ტაში) ჩემის აზრით, ნებისმიერი საზოგადოება დამოკიდებულია ტალანტების მრავალფეროვნებაზე და არა ტალანტის შესახებ ჩამოყალიბებულ წარმოდგენაზე.


And at the heart of our challenges -- (Applause) At the heart of the challenge is to reconstitute our sense of ability and of intelligence.	ამიტომ ჩვენი გამოწვევების გულის სიღრმეში … (ტაში) მოკლედ, სინამდივლეში მთავარია ადამიანში აღვადგინოთ ნიჭისა და ჭკუის ქონის უნარი.


This linearity thing is a problem.	სწორხაზოვნება პრობლემაა. ცხრა წლის წინ


When I arrived in L.A. about nine years ago, I came across a policy statement -- very well-intentioned -- which said, "College begins in kindergarten."	ლოს-ანჟელესში ყოფნისას, თვალი მოვკარი საჯარო განცხადებას, ძალიან კეთილშობილურს: “კოლეჯი იწყება საბავშვო ბაღში.”


No, it doesn't.	არა, არ იწყება.


(Laughter) It doesn't.	(სიცილი) მართლა არა.


If we had time, I could go into this, but we don't.	დრო რომ მქონდეს, ამაზე ვრცლად ვისაუბრებდი, მაგრამ არ მაქვს.


(Laughter) Kindergarten begins in kindergarten.	(სიცილი) საბავშვო ბაღი იწყება საბავშვო ბაღში.


(Laughter) A friend of mine once said, "A three year-old is not half a six year-old."	(სიცილი) ერთხელ ჩემმა მეგობარმა თქვა: “იცი, სამი წლის ბავშვი არაა ექვსი წლის ბავშვის ნახევარი?!"


(Laughter) (Applause) They're three.	(სიცილი) (ტაში) "ის სამი წლისაა."


But as we just heard in this last session, there's such competition now to get into kindergarten -- to get to the right kindergarten -- that people are being interviewed for it at three.	მაგრამ როგორც წინა გამოსვლაში მოვისმინეთ, ამჟამად დიდი კონკურენციაა საბავშვო ბაღში მოსახვედრად; "სათანადო" საბავშვო ბაღზეა საუბარი,♪ სადაც სამი წლის ბავშვები გასაუბრებას გადიან.


Kids sitting in front of unimpressed panels, you know, with their resumes -- (Laughter) Flicking through and saying, "What, this is it?"	წარმოიდგინეთ, ბავშვები სხედან კომიის წევრების წინ, ერთ-ერთი უემოციოდ ათვალიერებს ბავშვის ანკეტას, (სიცილი) და ამბობს: “რა, სულ ესაა?” (სიცილი) (ტაში)


(Laughter) (Applause) "You've been around for 36 months, and this is it?"	(სიცილი) (ტაში) "მთელი 36 თვე გქონდა და სულ ესაა?"


(Laughter) "You've achieved nothing -- commit.	(სიცილი) “ჯერ ვერაფერს მიაღწიე?


(Laughter) Spent the first six months breastfeeding, I can see."	სირცხვილი შენი!" "როგორც ვხედავ, პირველი ექვსი თვე ძუძუს წოვაში გაატარე.”


(Laughter) See, it's outrageous as a conception.	(სიცილი) როგორც იდეა აღმაშფოთებელია, მაგრამ ხალხს იზიდავს.


The other big issue is conformity.	მეორე მნიშვნელოვანი საკითხია შესაბამისობა.


We have built our education systems on the model of fast food.	ჩვენი განათლების სისტემები სწრაფი კვების მოდელზე დავაფუძნეთ.


This is something Jamie Oliver talked about the other day.	ამაზე რამოდენიმე დღის წინ ჯეიმი ოლივერმა ისაუბრა.


There are two models of quality assurance in catering.	კვების სისტემაში ხარისხის უზრუნველყოფის ორი მოდელი არსებობს. ერთია სწრაფი კვება,


One is fast food, where everything is standardized.	როცა ყველაფერი სტანდარტიზებულია.


The other is like Zagat and Michelin restaurants, where everything is not standardized, they're customized to local circumstances.	მეორე, კი, მაგალითად, რესტორნები “ზაგატი” და “მიშელინი”, სადაც არაა ყველაფერი სტანდარტიზებული; არამედ ადაპტირდება გარემო პირობებთან.


And we have sold ourselves into a fast-food model of education, and it's impoverishing our spirit and our energies as much as fast food is depleting our physical bodies.	ჩვენ კი მივეყიდეთ განათლების სწრაფი კვების მსგავს მოდელს, რომელიც ისევე აღარიბებს ჩვენს სულსა და ენერგიას, როგორც სწრაფი საკვება ფიტავს ჩვენს ფიზიკურ სხეულს.


(Applause) We have to recognize a couple of things here.	(ტაში) ვფიქრობ, აქ ორიოდ რამე უნდა ვაღიაროთ. ერთი ის, რომ ნიჭი მეტისმეტად მრავალგვარია.


People have very different aptitudes.	ადამიანებს ძალიან განსხვავებული მისწრაფებები აქვთ.


I worked out recently that I was given a guitar as a kid at about the same time that Eric Clapton got his first guitar.	ცოტა ხნის წინ გავიაზრე, რომ პატარაობისას გიტარა დაახლოებით ერთსა და იმავე დროს შემოგვაჩეჩეს ხელში ერიკ კლაპტონს და მე.


(Laughter) It worked out for Eric, that's all I'm saying.	და ხომ იცით რაც მოხდა? ერიკს გამოადგა, მე კი....


(Laughter) In a way -- it did not for me.	(სიცილი) რაღაცნაირად, ვერ.


I could not get this thing to work no matter how often or how hard I blew into it.	ვერაფრით ვერ ავამუშავე ეს გიტარა, რას არ ვაკეთებდი, ხან ასე ჩავბერე, ხან ისე...


It just wouldn't work.	მაგრამ - არაფერი.


(Laughter) But it's not only about that.	თუმცა, მარტო ესეც არაა.


It's about passion.	ენთუზიაზმიც საჭიროა.


Often, people are good at things they don't really care for.	ხშირად ადამიანს კარგად გამოსდის ისეთი რამეც, რაც დიდად გულზე არ ეხატება.


It's about passion, and what excites our spirit and our energy.	ეს ენთუზიაზმია, რაც ჩვენს სულს აღვიძებს და ენერგიას წარმოშობს.


And if you're doing the thing that you love to do, that you're good at, time takes a different course entirely.	ხოლო თუ საყვარელ საქმეს აკეთებ, რომელიც კარგად გამოგდის, დრო სრულიად სხვაგვარად მიედინება.


My wife's just finished writing a novel, and I think it's a great book, but she disappears for hours on end.	ჩემმა ცოლმა სულ ახლახანს დაასრულა რომანის წერა მგონი, ძალიან კარგი რომანია. მაგრამ საათობით იკარგებოდა ხოლმე.


You know this, if you're doing something you love, an hour feels like five minutes.	ხომ იცით როგორცაა - თუ საყვარელ საქმეს აკეთებ, ერთი საათი ხუთ წუთში იწურება.


If you're doing something that doesn't resonate with your spirit, five minutes feels like an hour.	ხოლო თუ ისეთი საქმით ხარ დაკავებული რაც შენს სულში გამოძახილს ვერ პოულობს, მაშინ 5 წუთი ერთი საათია.


And the reason so many people are opting out of education is because it doesn't feed their spirit, it doesn't feed their energy or their passion.	სწორედ იმიტომ ანებებენ თავს განათლებას, რომ სულიერ საკვებს ვერ იღებენ. განათლება ვერ აწვდის ადამიენბს სულიერ საკვებს, ვერც საკვებს ენერგიისა და ენთუზიაზმისთავის.


So I think we have to change metaphors.	ასე რომ, მგონი, საჭიროა მეტაფორები შევცვალოთ.


We have to go from what is essentially an industrial model of education, a manufacturing model, which is based on linearity and conformity and batching people.	უნდა გადავუხვიოთ განათლების ჩვეული, ინდუსტრიული, მოდელიდან, სამრეწველო მოდელიდან, რომელიც სწორხაზოვნებას, შესაბამისობას და ადამიანთა დახარისხებას ეფუძნება.


We have to move to a model that is based more on principles of agriculture.	და უნდა გადავიდეთ მოდელზე, რომელიც უფრო მიწათმოქმედების პრინციპებზეა დაფუძნებული.


We have to recognize that human flourishing is not a mechanical process; it's an organic process.	უნდა ვაღიაროთ, რომ ადამიანის აყვავება-განვითარება არაა მექანიკური პროცესი, ეს ორგანული პროცესია.


And you cannot predict the outcome of human development.	შეუძლებელია ვიწინასწარმეტყველოთ ადამიანის განვითარების შედეგი;


All you can do, like a farmer, is create the conditions under which they will begin to flourish.	ერთადერთი რაც შეგიძლია გააკეთო, როგორც მიწათმოქმედმა, შექმნა პირობები, რომელშიც ადამიანი აყვავდება და გაიფურჩქნება.


So when we look at reforming education and transforming it, it isn't like cloning a system.	ასე რომ, როცა ვსაუბრობთ განათლების რეფორმირებაზე ან ტრანსფორმირებაზე, ეს არ ნიშნავს სისტემის კლონირებას.


There are great ones, like KIPP's; it's a great system.	არსებობს ძალიან კარგი სისტემები, როგორიცაა "კიპპს".


There are many great models.	ბევრი სხვა კარგი მოდელია.


It's about customizing to your circumstances and personalizing education to the people you're actually teaching.	მაგრამ ჩვენ ვსაუბრობთ მათ ადაპტირებაზე არსებულ რეალობასთან და განათლების ინდივიდუალიზაციაზე მათთვის, ვისაც ასწავლი.


And doing that, I think, is the answer to the future because it's not about scaling a new solution; it's about creating a movement in education in which people develop their own solutions, but with external support based on a personalized curriculum.	ვფიქრობ, ესაა პასუხი მომავლის ამოცანებზე, რადგან ჩვენ არ ვსაუბრობთ გადაწყვეტილების მასშტაბების დადგენაზე; ვსაუბრობთ განათლების სისტემაში ისეთი მიმართულების შექმნაზე, როცა ყველა საკუთარ გადაწყვეტილებას იღებს. და ამავე დროს იღებს გარე დახმარებას ინდივიდუალური პროგრამის პრინციპზე დაყრდნობით.


Now in this room, there are people who represent extraordinary resources in business, in multimedia, in the Internet.	ამ დარბაზში არიან ადამიანები, რომლებიც წარმოადგენენ მშვენიერ რესურსებს ბიზნესის, მედიისა თუ ინტერნეტისათვის.


These technologies, combined with the extraordinary talents of teachers, provide an opportunity to revolutionize education.	ეს ტექნოლოგიები, თუ მათ მასწავლებლების გამორჩეულ ნიჭთან გავაერთიანებთ, შექმნიან პირობებს განათლების სფეროში რევოლუციის მოსაწყობად.


And I urge you to get involved in it because it's vital, not just to ourselves, but to the future of our children.	და მე მოგიწოდებთ მიიღოთ ამაში მონაწილეობა, ეს სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია არა მარტო ჩვენთვის, არამედ ჩვენი შვილების მომავლისათვის.


But we have to change from the industrial model to an agricultural model, where each school can be flourishing tomorrow.	ამისათვის ჩვენ უნდა შევცვალოთ ინდუსტრიული მოდელი მიწათმოქმედების მოდელით, რომლის პირობებშიც ყოველი სკოლა შესძლებს განვითარებას.


That's where children experience life.	სკოლაში შეძლებენ ბავშვები შეიგრძნონ სიცოცხლე,


Or at home, if that's what they choose, to be educated with their families or friends.	ან სახლებში, თუ ასე ჩათვლიან საჭიროდ. ოჯახთან და ახლობლებთან ერთად.


There's been a lot of talk about dreams over the course of these few days.	ამ დღეებში არაერთი ისტორია მოვისმინეთ ოცნების შესახებ.


And I wanted to just very quickly -- I was very struck by Natalie Merchant's songs last night, recovering old poems.	მეც მინდოდა ძალიან სწრაფად... გუშინ ჩემზე დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა ნატალი მერჩანტის სიმღერებმა, ძველი ლექების მისეულმა ინტერპრეტაციამ.


I wanted to read you a quick, very short poem from W. B. Yeats, who some of you may know.	მინდა წაგიკითხოთ ძალიან მოკლე ნაწყვეტი უილიამ ბათლერ იეიტსის პოეზიიდან - შეიძლება გსმენიათ მის შესახებ.


He wrote this to his love, Maud Gonne, and he was bewailing the fact that he couldn't really give her what he thought she wanted from him.	იეიტსი სატრფოს მიმართავს, სახელად მოდ გონს. პოეტი სასოწარკვეთილია იმის გამო, რომ ვერ აძლევს სატრფოს იმას, რასაც მისი საზრით ელის გულისსწორი.


And he says, "I've got something else, but it may not be for you."	და ამბობს: "მე მაქვს რაღაც სხვა, მაგრამ ეს შეიძლება შენ არ გინდოდეს."


He says this: "Had I the heavens' embroidered cloths, Enwrought with gold and silver light, The blue and the dim and the dark cloths Of night and light and the half-light, I would spread the cloths under your feet: But I, being poor, have only my dreams; I have spread my dreams under your feet; Tread softly because you tread on my dreams."	აი, რას ამბობს: "რომ მქონდეს ზეციური საფარი, მოქსოვილი მზის ოქროს სხივებითა და მთვარის ვერცხლისფერი შუქით, მოქარგული დაისის ჩრდილით, ღამის ბინდითა და აისის ნათელით, ამ საფარს ფეხქვეშ დაგიგებდი; მაგრამ უპოვარი ვარ, ოცნების მეტი არაფერი მაბადია; ამიტომ ოცნება დაგიგე ფეხქვეშ. გევედრები, ფრთხილად იარე, შენ ხომ ჩემს ოცნებაზე დააბიჯებ."


And every day, everywhere, our children spread their dreams beneath our feet.	ყოველდღე და ყოველ წუთას ჩვენი შვილები საკუთარ ოცნებებს გვიგებენ ფეხქვეშ.


And we should tread softly.	გევედრებით, ფრთხილად ვიაროთ.


Thank you.	მადლობა.


(Applause) Thank you very much.	(ტაში)


(Applause)	დიდი მადლობა.


We live in difficult and challenging economic times, of course.	ჩვენ ვცხოვრობთ რთულ, ეკონომიკური სირთულეების ეპოქაში.


And one of the first victims of difficult economic times, I think, is public spending of any kind, but certainly in the firing line at the moment is public spending for science, and particularly curiosity-led science and exploration.	და ერთ-ერთი პირველი მსხვერპლი ამ რთული ეკონომიკური ეპოქისა, ვფიქრობ, არის ნებისმიერი სახის საჯარო ხარჯები, მაგრამ ყველაზე კრიტიკულ მდგომარეობაში, რა თქმა უნდა, არის საჯარო ხარჯები მეცნიერებაზე ზოგადად, და კვლევით მეცნიერებასა და აღმოჩენებზე კერძოდ.


So I want to try and convince you in about 15 minutes that that's a ridiculous and ludicrous thing to do.	ამიტომ მე შევეცდები, დაახლოებით 15 წუთში, დაგარწმუნოთ იმაში, რომ ეს სასაცილოა და ამის გააკეთება აბსურდია.


But I think to set the scene, I want to show -- the next slide is not my attempt to show the worst TED slide in the history of TED, but it is a bit of a mess.	მაგრამ მოდით, ჯერ გავერკვეთ ვითარებაში, მინდა გაჩვენოთ – მომდევნო სლაიდი არ არის ჩემი მცდელობა წარმოვადგინო ყველაზე ცუდი სლაიდი TED-ის ისტორიაში, მაგრამ იგი ცოტა უწესრიგოა.


(Laughter) But actually, it's not my fault; it's from the Guardian newspaper.	(სიცილი) მაგრამ სინამდვილეში, ეს ჩემი ბრალი არაა, იგი გაზეთ „გარდიანი"-დანაა.


And it's actually a beautiful demonstration of how much science costs.	და ეს ფაქტიურად კარგი დემონსტრაციაა იმისა, თუ რამდენად ფასობს მეცნიერება


Because, if I'm going to make the case for continuing to spend on curiosity-driven science and exploration, I should tell you how much it costs.	იმიტომ, რომ, თუ მე ვაპირებ წარმოვადგინო არგუმენტები ცნობისმოყვარეობაზე ორიენტირებული მეცნიერებისა და კვლევის დაფინანსების გასაგრძელებლად, უნდა გითხრათ, რამდენი ღირს იგი.


So this is a game called "spot the science budgets."	ასე რომ ეს არის თამაში სახელად "გამოიცანით, რამდენია მეცნიერების ბიუჯეტი".


This is the U.K. government spend.	ეს არის ბრიტანეთის მთავრობის ხარჯები.


You see there, it's about 620 billion a year.	ხედავთ იქ, ეს დაახლოებით 620 მილიარდია წლიურად.


The science budget is actually -- if you look to your left, there's a purple set of blobs and then yellow set of blobs.	მეცნიერების ბიუჯეტი არის ფაქტიურად - თუ გახედავთ თქვენგან მარცხნივ, იქ შინდისფერი ლაქების კრებულია და შემდეგ ყვითელი ლაქების ნაკრები.


And it's one of the yellow set of blobs around the big yellow blob.	იგი ერთ-ერთია ყვითელ ლაქათაგან. იმ დიდი ყვითელი ლაქის გარშემო.


It's about 3.3 billion pounds per year out of 620 billion.	ეს არის დაახლოებით 3.3 მილიარდი ფუნტი წელიწადში, 620 მილიარდიდან.


That funds everything in the U.K.	ეს თანხები მოიცავს ყველაფერს დიდ ბრიტანეთში,


from medical research, space exploration, where I work, at CERN in Geneva, particle physics, engineering, even arts and humanities, funded from the science budget, which is that 3.3 billion, that little, tiny yellow blob around the orange blob at the top left of the screen.	სამედიცინო კვლევას, კოსმოსურ კვლევას, სადაც მე ვმუშაობ, CERN-ში ჟენევაში, ნაწილაკების ფიზიკას, საინჟინრო კვლევები, ხელოვნება და ჰუმანიტარული დარგებიც, ფინანსდება მეცნიერების ბიუჯეტიდან, რომელიც სულ 3.3 მილიარდია, აი ის პატარა, პატარა ყვითელი ლაქა ნარინჯისფერ ლაქასთან, ეკრანის ზედა მარცხენა კუთხეში.


So that's what we're arguing about.	ასე რომ, ეს არის ის, რაზეც ჩვენ ვკამათობთ


That percentage, by the way, is about the same in the U.S. and Germany and France.	ეს პროცენტი, სხვათა შორის, დაახლოებით იგივეა აშშ-შიც, გერმანიაშიც და საფრანგეთშიც.


R&D in total in the economy, publicly funded, is about 0.6 percent of GDP.	მეცნიერებისა და კვლევის წილი ქვეყნის ეკონომიკაში საჯარო დაფინანსებიდან არის მთლიანი შიდა პროდუქტის 0.6 პროცენტი.


So that's what we're arguing about.	ასე რომ, აი ის, რაზეც ჩვენ ვკამათობთ.


The first thing I want to say, and this is straight from "Wonders of the Solar System," is that our exploration of the solar system and the universe has shown us that it is indescribably beautiful.	პირველი, რაც მინდა ვთქვა, და ეს პირდაპირ "მზის სისტემის საოცრებებიდანაა", არის ის, რომ მზის სისტემისა და სამყაროს კვლევებმა გვაჩვენა, რომ იგი წარმოუდგენლად ლამაზია.


This is a picture that actually was sent back by the Cassini space probe around Saturn, after we'd finished filming "Wonders of the Solar System."	ეს არის სურათი, რომელიც გამოგვიგზავნა კომოსურმა ზონდმა "კასინიმ", სატურნის ორბიტიდან, მას შემდეგ, რაც დავასრულეთ "მზის სისტემის საოცრებების" გადაღება.


So it isn't in the series.	ასე რომ ის არ შევიდა სერიაში.


It's of the moon Enceladus.	ეს არის სატურნის "მთვარე" – ენცელადუსი.


So that big sweeping, white sphere in the corner is Saturn, which is actually in the background of the picture.	ასე რომ ის დიდი კაშკაშა, თეთრი სფერო კუთხეში, არის სატურნი, რომელიც ფაქტობრივად სურათის ფონზეა.


And that crescent there is the moon Enceladus, which is about as big as the British Isles.	და ის ნახევარმთვარე არის თანამგზარი ენცელადუსი, რომელიც დაახლოებით ბრიტანეთის კუნძულების ზომისაა.


It's about 500 kilometers in diameter.	იგი დაახლოებით 500 კმ დიამეტრისაა.€


So, tiny moon.	ანუ, პაწაწინა მთვარეა.


What's fascinating and beautiful ...	უფრო მომხიბვლელი და ლამაზი კი ...


this an unprocessed picture, by the way, I should say, it's black and white, straight from Saturnian orbit.	ეს დაუმუშავებელი სურათია, სხვათა შორის, მინდა გითხრათ. იგი შავ-თეთრია, პირდაპირ სატურნის ორბიტიდან.


What's beautiful is, you can probably see on the limb there some faint, sort of, wisps of almost smoke rising up from the limb.	უფრო ლამაზი კი ისაა, თქვენ ალბათ ხედავთ ლიმბს, აი იქ რაღაც მკრთალს, როგორც კვამლის ქულა, თითქოს ამოდის ლიმბიდან.


This is how we visualize that in "Wonders of the Solar System."	აი ასე წარმოჩნდა იგი "მზის სისტემის საოცრებებში".


It's a beautiful graphic.	ლამაზი სურათია.


What we found out were that those faint wisps are actually fountains of ice rising up from the surface of this tiny moon.	ჩვენი აღმოჩენა იყო ის, რომ ის მკრთალი ქულები სინამდვილეში ყინულის შადრევნებია, რომლებიც ამ პატარა მთვარის ზედაპირიდან ამოიფრქვევიან.


That's fascinating and beautiful in itself, but we think that the mechanism for powering those fountains requires there to be lakes of liquid water beneath the surface of this moon.	ეს მომხიბლავი და ლამაზია თავისთავად, მაგრამ ჩვენ ვფიქრობთ, რომ იმ შადრევნების ამოფრქვევის მექანიზმი მოითხოვს იქ თხევადი წყლის ტბების არსებობას ამ მთვარის ზედაპირის ქვეშ.


And what's important about that is that, on our planet, on Earth, wherever we find liquid water, we find life.	და ამას კი ის მნიშვნელობა აქვს, რომ ჩვენს პლანეტაზე, დედამიწაზე, იქ, სადაც თხევად წყალს ვპოულობთ, ჩვენ სიცოცხლესაც ვპოულობთ.


So, to find strong evidence of liquid, pools of liquid, beneath the surface of a moon 750 million miles away from the Earth is really quite astounding.	ასე რომ, მყარი მტკიცებულების პოვნა სითხის, სითხის აუზების, არსებობისა მთვარის ზედაპირის ქვეშ, დედამიწიდან 750 მილიონი კილომეტრის დაშორებით, მართლაც საკმაოდ განსაცვიფრებელია.


So what we're saying, essentially, is maybe that's a habitat for life in the solar system.	ამიტომ ჩვენ, ფაქტიურად, ვამბობთ იმას, რომ შესაძლებელია იქ სიცოცხლის პირობები არსებობდეს მზის სისტემაში.


Well, let me just say, that was a graphic. I just want to show this picture.	ეს უბრალოდ კომპიუტერული გრაფიკა იყო, ნება მიბოძეთ გაჩვენოთ ეს სურათი.


That's one more picture of Enceladus.	აი ენცელადუსის კიდევ ერთი სურათი.


This is when Cassini flew beneath Enceladus.	როდესაც კასინიმ გაიფრინა ენცელადუსის ქვეშ.


So it made a very low pass, just a few hundred kilometers above the surface.	ისე, რომ მან ძალიან დაბლა გაიარა, სულ რამდენიმე ასეულ კილომეტრზე ზედაპირიდან.


And so this, again, a real picture of the ice fountains rising up into space, absolutely beautiful.	ასე რომ ეს, კიდევ ერთხელ, რეალური სურათია ყინულის შადრევნების ამოფრქვევისა კოსმოსში, აბსოლუტური სილამაზეა.


But that's not the prime candidate for life in the solar system.	მაგრამ ეს არ არის პირველი კანდიდატი სიცოცხლისა მზის სისტემაში.


That's probably this place, which is a moon of Jupiter, Europa.	ეს არის, ალბათ, ეს ადგილი, იუპიტერის მთვარე, ევროპა.


And again, we had to fly to the Jovian system to get any sense that this moon, as most moons, was anything other than a dead ball of rock.	ერთხელ კიდევ, ჩვენ უნდა გვეფრინა იუპიტერის სისტემამდე იმის გასაგებად, რომ ეს მთვარე, როგორც ყველა მთვარე, იყო მხოლოდ და მხოლოდ მკვდარი კლდოვანი ბურთი.


It's actually an ice moon.	სინამდვილეში ეს ყინულის მთვარეა.


So what you're looking at is the surface of the moon Europa, which is a thick sheet of ice, probably a hundred kilometers thick.	რასაც თქვენ უყურებთ, არის ევროპის ზედაპირი. ეს ყინულის სქელი ფენაა, ალბათ ასი კილომეტრის სისქის.


But by measuring the way that Europa interacts with the magnetic field of Jupiter, and looking at how those cracks in the ice that you can see there on that graphic move around, we've inferred very strongly that there's an ocean of liquid surrounding the entire surface of Europa.	მაგრამ იმის გაზომვით, თუ როგორ ურთიერთქმედებს ევროპა იუპიტერის მაგნიტური ველთან და ყინულის იმ ნაპრალების მოძრაობის დაკვირვებით, რომლებსაც თქვენ ხედავთ ამ გამოსახულებაზე, ძალიან მტკიცედ ვასკვნით, რომ არსებობს თხევადი ოკეანე ევროპის მთელი ზედაპირის გარშემო.


So below the ice, there's an ocean of liquid around the whole moon.	ანუ მთელი მთვარის გარშემო ყინულის ქვეშ არის თხევადი ოკეანე.


It could be hundreds of kilometers deep, we think.	ვფიქრობთ, იგი ასობით კილომეტრის სიღრმისაა.


We think it's saltwater, and that would mean that there's more water on that moon of Jupiter than there is in all the oceans of the Earth combined.	ჩვენ ვფიქრობთ, მასში მარილიანი წყალია, რაც ნიშნავს იმას, რომ იუპიტერის ამ მთვარეზე უფრო მეტი წყალია, ვიდრე დედამიწის ყველა ოკეანეში ერთად.


So that place, a little moon around Jupiter, is probably the prime candidate for finding life on a moon or a body outside the Earth, that we know of.	ასე რომ ეს ადგილი, პატარა მთვარე იუპიტერის ორბიტაზე, სავარაუდოდ პირველი კანდიდატია მთვარეზე სიცოცხლის აღმოჩენისა, ანუ დედამიწის გარეთ ჩვენთვის ცნობილ სხეულებს შორის.


Tremendous and beautiful discovery.	ამაღელვებელი და ლამაზი აღმოჩენაა.


Our exploration of the solar system has taught us that the solar system is beautiful.	მზის სისტემის კვლევამ გვასწავლა, რომ მზის სისტემა მშვენიერია.


It may also have pointed the way to answering one of the most profound questions that you can possibly ask, which is: "Are we alone in the universe?"	შესაძლოა ასევე მან მიგვანიშნა ყველაზე ღრმა აზრის შეკითხვის პასუხზე, რაც კი გაგვჩენია – "ნუთუ მარტონი ვართ სამყაროში?"


Is there any other use to exploration and science, other than just a sense of wonder?	არსებობს თუ არა კვლევისა და მეცნიერებისაგან სხვა სარგებლობა, გარდა სასწაულის შეგრძნებისა?


Well, there is.	კი, არსებობს!


This is a very famous picture taken, actually, on my first Christmas Eve, December 24th, 1968, when I was about eight months old.	ეს ძალიან ცნობილი სურათია, გადაღებული, ჩემი პირველი ქრისტეშობისას, 1968 წლის 24 დეკემბერს, როცა მე დაახლოებით რვა თვისა ვიყავი


It was taken by Apollo 8 as it went around the back of the moon.	იგი გადაიღო აპოლო რვამ, როდესაც ის მთვარის უკანა მხარეს გავიდა.


Earthrise from Apollo 8.	დედამიწის ამოსვლა აპოლო 8-დან.


A famous picture; many people have said that it's the picture that saved 1968, which was a turbulent year -- the student riots in Paris, the height of the Vietnam War.	ცნობილი სურათია; მრავალი ადამიანი აცხადებს რომ ამ სურათმა გადაარჩინა 1968 წელი, რომელიც მშფოთვარე წელი იყო – სტუდენტების გამოსვლები პარიზში, ვიეტნამის ომის სიმძიმე.


The reason many people think that about this picture, and Al Gore has said it many times, actually, on the stage at TED, is that this picture, arguably, was the beginning of the environmental movement.	მიზეზი, რის გამოც ბევრი ადამიანი ასე ფიქრობს ამ სურათზე, და ალ გორმა ეს ბევრჯერ განაცხადა, ფაქტიურად, აქ, TED-ის სცენაზე, არის ის, რომ ამ სურათმა, სავარაუდოდ, საფუძველი ჩაუყარა გარემოს დაცვით მოძრაობას.


Because, for the first time, we saw our world, not as a solid, immovable, kind of indestructible place, but as a very small, fragile-looking world just hanging against the blackness of space.	იმიტომ, რომ ჩვენ პირველად დავინახეთ ჩვენი სამყარო, არა როგორც მყარი, უძრავი, თითქოს ურღევი ადგილი, არამედ როგორც ძალიან მცირე, მყიფე სამყარო, რომელიც ძლივს ჩანს კოსმოსური სივრცის სიბნელეში გამოკიდებული.


What's also not often said about the space exploration, about the Apollo program, is the economic contribution it made.	ასევე ხშირად არ აცხადებენ იმას, კოსმოსის კვლევის შესახებ, აპოლოს პროგრამის შესახებ, თუ რა წვლილი შეიტანა მან ეკონომიკაში.


I mean while you can make arguments that it was wonderful and a tremendous achievement and delivered pictures like this, it cost a lot, didn't it?	ვგულისხმობ იმას, რომ შეგიძლიათ მოიყვანოთ არგუმენტები, რომ ეს იყო მშვენიერი და უდიდესი მიღწევა და მოგვცა მსგავსი სურათები, მაგრამ იგი ძვირად დაჯდა, ასე არ არის?


Well, actually, many studies have been done about the economic effectiveness, the economic impact of Apollo.	მართლაც ბევრი კვლევა ჩატარდა იმაზე თუ რა ეკონომიკური რენტაბელობა ჰქონდა, ან ეკონომიკური ზეგავლენა, აპოლოს.


The biggest one was in 1975 by Chase Econometrics.	ერთერთი უდიდესი იყო, 1975 წლის Chase Econometrics-ის კვლევა.


And it showed that for every $1 spent on Apollo, 14 came back into the U.S. economy.	და მან აჩვენა, რომ ყოველმა დოლარმა, რაც დაიხარჯა აპოლოზე, 14 დოლარი შემოიტანა ამერიკის ეკონომიკაში


So the Apollo program paid for itself in inspiration, in engineering, achievement and, I think, in inspiring young scientists and engineers 14 times over.	ასე, რომ აპოლოს პროგრამამ საკუთარი თავი აანაზღაურა შთაგონებით, საინჟინრო მიღწევებით და, ვფიქრობ, ახალგაზრდა მეცნიერებისა და ინჟინრების სტიმულირებით 14 ჯერ მეტად.


So exploration can pay for itself.	ასე, რომ კვლევას შეუძლია საკუთარი თავის ანაზღაურება.


What about scientific discovery?	რა შეიძლება ითქვას სამეცნიერო აღმოჩენაზე?


What about driving innovation?	რა იწვევს ინოვაციას?


Well, this looks like a picture of virtually nothing.	ეს სურათი პრაქტიკულად არაფერს არ ჰგავს.


What it is, is a picture of the spectrum of hydrogen.	სინამდვილეში ეს არის წყალბადის სპექტრი.


See, back in the 1880s, 1890s, many scientists, many observers, looked at the light given off from atoms.	იცით, 1880-იან, 1890-იან წლებში, მრავალი მეცნიერი, ბევრი დამკვირვებელი, იკვლევდა ატომებიდან წამოსულ სინათლეს.


And they saw strange pictures like this.	და მათ დაინახეს ასეთი უცნაური სურათები.


What you're seeing when you put it through a prism is that you heat hydrogen up and it doesn't just glow like a white light, it just emits light at particular colors, a red one, a light blue one, some dark blue ones.	როდესაც სინათლეს პრიზმაში გაატარებთ, დაინახავთ იმას, რომ თუ თქვენ წყალბადს ათბობთ, იგი არ კაშკაშებს თეთრი სინათლის მსგავსად, არამედ იგი მხოლოდ სინათლის კონკრეტულ ფერებს ასხივებს: წითელს, ცისფერს, ზოგიერთ მუქ ლურჯს.


Now that led to an understanding of atomic structure because the way that's explained is atoms are a single nucleus with electrons going around them.	ამან მიგვიყვანა ატომური სტრუქტურის ამოცნობამდე, რადგან ეს აიხსნა შემდეგნაირად: ატომი შედგება ერთი ბირთვისა და მის გარშემო მბრუნავი ელექტრონებისაგან.


And the electrons can only be in particular places.	და ელექტრონებს შეუძლიათ მხოლოდ გარკვეულ ადგილებზე ყოფნა.


And when they jump up to the next place they can be, and fall back down again, they emit light at particular colors.	და როცა ისინი ახტებიან მომდევნო დასაშვებ ადგილზე და ისევ უკან ჩამოვარდებიან, ისინი ასხივებენ სინათლის გარკვეულ ფერებს.


And so the fact that atoms, when you heat them up, only emit light at very specific colors, was one of the key drivers that led to the development of the quantum theory, the theory of the structure of atoms.	ასე რომ ის ფაქტი, რომ ატომები, როცა მათ ვათბობთ, სინათლის მხოლოდ ძალიან კონკრეტულ ფერებს ასხივებენ, იყო ერთი ძირითადი ფაქტორი, რამაც კვანტური თეორიის შექმნა გამოიწვია, ატომის სტრუქტურის თეორიის.


I just wanted to show this picture because this is remarkable.	ამ სურათის ჩვენება მხოლოდ იმიტომ მინდოდა, რომ ეს მნიშვნელოვანია.


This is actually a picture of the spectrum of the Sun.	ეს სურათი მზის სპექტრს წარმოადგენს.


And now, this is a picture of atoms in the Sun's atmosphere absorbing light.	ახლა კი, ეს სურათი წარმოადგენს მზის ატმოსფეროს ატომების მიერ სინათლის შთანთქმას.


And again, they only absorb light at particular colors when electrons jump up and fall down, jump up and fall down.	და ისევ, ისინი მხოლოდ სინათლის კონკრეტულ ფერებს შთანთქავენ, როცა ელექტრონი ხტება და უკან ვარდება, ხტება და უკან ვარდება.


But look at the number of black lines in that spectrum.	მაგრამ შეხედეთ შავი ხაზების რაოდენობას ამ სპექტრში.


And the element helium was discovered just by staring at the light from the Sun because some of those black lines were found that corresponded to no known element.	და ელემენტი ჰელიუმი აღმოჩენილია მხოლოდ მზის სინათლის თვალიერების შედეგად, რადგან მოიძებნა ზოგიერთი ისეთი შავი ხაზი, რომელიც არ შეესაბამებოდა რომელიმე ცნობილ ელემენტს.


And that's why helium's called helium.	და ამიტომ ჰელიუმს ეწოდა ჰელიუმი.


It's called "helios" -- helios from the Sun.	მას ასე ეწოდა "helios" - ჰელიოს მზის გამო.


Now, that sounds esoteric, and indeed it was an esoteric pursuit, but the quantum theory quickly led to an understanding of the behaviors of electrons in materials like silicon, for example.	ახლა, ეს ეზოთერულად ჟღერს, და მართლაც იყო ეზოთერული საქმიანობა, მაგრამ კვანტურმა თეორიამ სწრაფად გამოიწვია ნივთიერებებში ელექტრონების ქცევის ახსნა, მაგალითად სილიციუმში-კაჟში.


The way that silicon behaves, the fact that you can build transistors, is a purely quantum phenomenon.	ის, თუ როგორ იქცევა სილიციუმი, ის ფაქტი, რომ შესაძლებელია ტრანზისტორების შექმნა, არის წმინდა კვანტური მოვლენა.


So without that curiosity-driven understanding of the structure of atoms, which led to this rather esoteric theory, quantum mechanics, then we wouldn't have transistors, we wouldn't have silicon chips, we wouldn't have pretty much the basis of our modern economy.	ასე, რომ ცნობისმოყვარეობით გამოწვეული ატომების სტრუქტურის შესწავლის გარეშე, რომელმაც მიგვიყვანა ამ საკმაოდ ეზოთერულ თეორიამდე, კვანტურ მექანიკამდე, არ იქნებოდა ტრანზისტორები, არ გვექნებოდა ელექტრონული ჩიპები, ჩვენ არ გვექნებოდა ფაქტიურად ის საფუძველი, რასაც ემყარება თანამედროვე ეკონომიკა.


There's one more, I think, wonderful twist to that tale.	აქ არის კიდევ ერთი, ჩემი აზრით, შესანიშნავი მომენტი ამ ზღაპარში.


In "Wonders of the Solar System," we kept emphasizing the laws of physics are universal.	"მზის სისტემის საოცრებებში" ჩვენ მუდამ ხაზს ვუსვამთ, რომ ფიზიკის კანონები უნივერსალურია.


It's one of the most incredible things about the physics and the understanding of nature that you get on Earth, is you can transport it, not only to the planets, but to the most distant stars and galaxies.	ერთ ერთი ყველაზე წარმოუდგენელი რამ ფიზიკასა და ბუნების შესწავლაში, არის ის, რომ დედამიწაზე მიღებული ცოდნის გადატანა შეიძლება არა მხოლოდ პლანეტებზე, არამედ ყველაზე შორეულ ვარსკვლავებსა და გალაქტიკებზე.


And one of the astonishing predictions of quantum mechanics, just by looking at the structure of atoms -- the same theory that describes transistors -- is that there can be no stars in the universe that have reached the end of their life that are bigger than, quite specifically, 1.4 times the mass of the Sun.	და ერთ-ერთი საოცარი წინასწარმეტყველება კვანტური მექანიკისა, მხოლოდ ატომების სტრუქტურის შეხედვით - იმავე თეორიისა, რომელიც აღწერს ტრანზისტორს - არის ის, რომ ამ სამყაროში არ შეიძლება არსებობდეს ვარსკვლავი, რომელიც მიაღწევს მისი ცხოვრების ბოლომდე და რომელიც მეტია, ვიდრე, საკმაოდ კონკრეტულად, 1.4 მზის მასა.


That's a limit imposed on the mass of stars.	ეს ზღვარი დაწესებულია ვარსკვლავების მასაზე.


You can work it out on a piece of paper in a laboratory, get a telescope, swing it to the sky, and you find that there are no dead stars bigger than 1.4 times the mass of the Sun.	თქვენ შეგიძლიათ ეს გამოიყვანოთ ლაბორატორიაში ქაღალდზე, აიღოთ ტელესკოპი, მიაბრუნოთ ცისკენ და აღმოაჩენთ, რომ არ არსებობს მკვდარი ვარსკვლავი, რომელიც მეტია, ვიდრე 1.4 მზის მასა.


That's quite an incredible prediction.	ეს სრულიად საოცარი პროგნოზია.


What happens when you have a star that's right on the edge of that mass?	რა ხდება როცა თქვენი ვარსკვლავი მასით ამ ზღვარზეა?


Well, this is a picture of it.	აი, ეს არის მისი სურათი.


This is the picture of a galaxy, a common "our garden" galaxy with, what, 100 billion stars like our Sun in it.	ეს არის გალაქტიკის სურათი, ჩვეულებრივი "ჩვენი ეზოს" გალაქტიკის, რომლიც შეიცავს რამდენს? 100 მილიარდ ვარსკვლავს, როგორიცაა ჩვენი მზე.


It's just one of billions of galaxies in the universe.	ს მხოლოდ ერთ-ერთია სამყაროს მილიარდი გალაქტიკის შორის.


There are a billion stars in the galactic core, which is why it's shining out so brightly.	გალაქტიკის ბირთვში მილიარდი ვარსკვლავია, სწორედ ამიტომ კაშკაშებს იგი ასე.


This is about 50 million light years away, so one of our neighboring galaxies.	იგი დაახლოებით 50 მილიონი სინათლის წლის დაშორებითაა, ანუ ერთ-ერთი ჩვენი მეზობელი გალაქტიკაა.


But that bright star there is actually one of the stars in the galaxy.	მაგრამ, ის ნათელი ვარსკვლავი ფაქტობრივად გალაქტიკის ერთი ვარსკვლავია.


So that star is also 50 million light years away.	ასე რომ ის ვარსკვლავიც 50 მილიონი სინათლის წლის დაშორებითაა.


It's part of that galaxy, and it's shining as brightly as the center of the galaxy with a billion suns in it.	იგი გალაქტიკის ნაწილია და ისევე ბრწყინავს, როგორც როგორც გალაქტიკის ცენტრი, რომელშიც მილიარდი მზეა.


That's a Type Ia supernova explosion.	ეს Ia ტიპის ზეახალი ვარსკვლავის აფეთქებაა.


Now that's an incredible phenomena, because it's a star that sits there.	ეს საოცარი ფენომენია, რადგან ეს ვარსკვლავია, იქ რომ ზის.


It's called a carbon-oxygen dwarf.	ას ეწოდება ნახშირბად-ჟანგბადის ჯუჯა.


It sits there about, say, 1.3 times the mass of the Sun.	მას აქვს დაახლოებით, ვთქვათ, 1.3 მზის მასა.


And it has a binary companion that goes around it, so a big star, a big ball of gas.	და მას მეორე წყვილი ჰყავს, რომელიც მის გარშემო დადის, დიდი ვარსკვლავია, გაზის დიდი ბურთი.


And what it does is it sucks gas off its companion star, until it gets to this limit called the Chandrasekhar limit, and then it explodes.	და იგი იწოვს აირს მისი კომპანიონი ვარსკვლავიდან, სანამ იგი ამ ზღვარს არ მიაღწევს, ე.წ. ჩანდრასეხარის ზღვარს, და მერე აფეთქდება.


And it explodes, and it shines as brightly as a billion suns for about two weeks, and releases, not only energy, but a huge amount of chemical elements into the universe.	იგი აფეთქდება და ისე მკაფიოდ გაანათებს, როგორც მილიარდი მზე, დაახლოებით ორი კვირის განმავლობაში, და გამოათავისუფლებს, არა მხოლოდ ენერგიას, არამედ აგრეთვე ქიმიური ელემენტების უზარმაზარ რაოდენობას, სამყაროში.


In fact, that one is a carbon-oxygen dwarf.	ფაქტობრივად, ეს არის ნახშირბად-ჟანგბადის ჯუჯა.


Now, there was no carbon and oxygen in the universe at the Big Bang.	დასაწყისში არ არსებობდა ნახშირბადი და ჟანგბადი, სამყაროს "დიდ აფეთქებამდე".


And there was no carbon and oxygen in the universe throughout the first generation of stars.	ნახშირბადი და ჟანგბადი არც სამყაროს პირველი თაობის ვარსკვლავებში არსებობდა.


It was made in stars like that, locked away and then returned to the universe in explosions like that in order to recondense into planets, stars, new solar systems and, indeed, people like us.	ისინი შეიქმნა ასეთ ვარსკვლავებში, როგორიც ეს არის, ჩაიკეტა და შემდეგ დაუბრუნდა სამყაროს ასეთი აფეთქების შედეგად, რომ შეიკრას პლანეტების, ვარსკვლავების, ახალი მზის სისტემების და, ცხადია, ჩვენისთანა ადამიანების სახით.


I think that's a remarkable demonstration of the power and beauty and universality of the laws of physics, because we understand that process, because we understand the structure of atoms here on Earth.	მე ვფიქრობ, რომ არის ფიზიკის კანონები ძალის და სილამაზის და უნივერსალურობის შესანიშნავი დემონსტრირება, რადგან გვესმის ეს პროცესი, რადგან ჩვენ გვესმის, აქ დედამიწაზე ატომების სტრუქტურა.


This is a beautiful quote that I found -- we're talking about serendipity there -- from Alexander Fleming: "When I woke up just after dawn on September 28, 1928, I certainly didn't plan to revolutionize all medicine by discovering the world's first antibiotic."	აი ლამაზი ციტატა, რომელსაც მე მივაგენი - აქ საუბარია შემთხვევით აღმოჩენაზე - ალექსანდრე ფლემინგიდან. "როცა გარიჟრაჟზე გამეღვიძა 1928 წლის 28 სექტემბერს, მე ნამდვილად არ ვაპირებდი მთელ მედიცინაში რევოლუციის მოხდენას მსოფლიოში პირველი ანტიბიოტიკის აღმოჩენით."


Now, the explorers of the world of the atom did not intend to invent the transistor.	ატომების სამყაროს მკვლევარები არ აპირებდნენ ტრანზისტორის გამოგონებას.


And they certainly didn't intend to describe the mechanics of supernova explosions, which eventually told us where the building blocks of life were synthesized in the universe.	და ისინი ნამდვილად არ აპირებენ აღეწერათ ზეახალი ვასკვლავების აფეთქებების მექანიკა, რამაც საბოლოოდ გაგვაგებინა, თუ სადაც სინთეზირდება სამყაროში სიცოცხლის სამშენებლო ბლოკები.


So, I think science can be -- serendipity is important.	ასე რომ, ვფიქრობ, მეცნიერება შეიძლება იყოს... მოულოდნელი აღმოჩენები მნიშვნელოვანია.


It can be beautiful. It can reveal quite astonishing things.	მას შეიძლება იყოს ლამაზი. მას შეუძლია გამოავლინოს ძალიან საოცარი რამ.


It can also, I think, finally reveal the most profound ideas to us about our place in the universe and really the value of our home planet.	და ბოლოს, მე ვფიქრობ, მას აგრეთვე შეუძლია, ცხადყოს ჩვენთვის ძალიან ღრმა აზრის მქონე იდეა – ჩვენი ადგილის შესახებ სამყაროში და ჩვენი მშობლიური პლანეტის ნამდვილი ღირებულება.


This is a spectacular picture of our home planet.	ეს არის ჩვენი მშობლიური პლანეტის ულამაზესი სურათი.


Now, it doesn't look like our home planet.	ახლა, იგი არ ჰგავს ჩვენს პლანეტა-სახლს.


It looks like Saturn because, of course, it is.	ეს ჰგავს სატურნს იმიტომ, რომ, რა თქმა უნდა, ასეც არის.


It was taken by the Cassini space probe.	ეს იყო გადაღებული კასინის კოსმოსური სადგურიდან.


But it's a famous picture, not because of the beauty and majesty of Saturn's rings, but actually because of a tiny, faint blob just hanging underneath one of the rings.	მაგრამ ეს ცნობილი სურათია, არა იმიტომ, რომ სატურნის რგოლები ლამაზი და დიდებულია, არამედ სინამდვილეში პატარა მკრთალი ლაქის გამო, რომელიც ერთ-ერთი რგოლის ქვეშაა ჩამოკიდებული.


And if I blow it up there, you see it.	თუ მე აი იქ ზემოთ გავადიდებ, თქვენ მას დაინახავთ.


It looks like a moon, but in fact, it's a picture of Earth.	იგი მთვარისავით გამოიყურება, მაგრამ სინამდვილეში ეს დედამიწის სურათია.


It was a picture of Earth captured in that frame of Saturn.	ეს სატურნის გამოსახულებასთან ერთად მიღებული დედამიწის სურათია.


That's our planet from 750 million miles away.	ეს არის ჩვენი პლანეტა 750 მილიონი კილომეტრიდან.


I think the Earth has got a strange property that the farther away you get from it, the more beautiful it seems.	ვფიქრობ დედამიწას აქვს უცნაური თვისება – რაც უფრო შორდები, მით უფრო ლამაზი ჩანს.


But that is not the most distant or most famous picture of our planet.	მაგრამ ეს არ არის ჩვენი პლანეტის ყველაზე შორეულ ან ყველაზე ცნობილი სურათი.


It was taken by this thing, which is called the Voyager spacecraft.	იგი იყო მიღებული კოსმოსური აპარატიდან, რომელსაც ვოიჯერი ჰქვია.


And that's a picture of me in front of it for scale.	ეს კი ჩემი სურათია მის წინ – მასშტაბისათვის.


The Voyager is a tiny machine.	ვოიჯერი არის პატარა მანქანა.


It's currently 10 billion miles away from Earth, transmitting with that dish, with the power of 20 watts, and we're still in contact with it.	იგი ამჟამად 20 მილიარდი კილომეტრითაა დაშორებული დედამიწას, გადასცემს ამ თეფშის საშუალებით, რომლის სიმძლავრეც 20 ვატია, და ჩვენ ჯერ კიდევ გვაქვს მასთან კავშირი.


But it visited Jupiter, Saturn, Uranus and Neptune.	მაგრამ იგი ეწვია იუპიტერს, სატურნს, ურანს და ნეპტუნს.


And after it visited all four of those planets, Carl Sagan, who's one of my great heroes, had the wonderful idea of turning Voyager around and taking a picture of every planet it had visited.	და ოთხივე ამ პლანეტის მონახულების შემდეგ კარლ საგანს, რომელიც ერთ-ერთი ჩემი დიდი გმირია, გაუჩნდა შესანიშნავი იდეა მოებრუნებინა ვოიჯერი და გადაეღო ყველა პლანეტის სურათი, რომლებიც მან ნახა.


And it took this picture of Earth.	და მან დედამიწის ეს სურათი გადაიღო.


Now it's very hard to see the Earth there, it's called the "Pale Blue Dot" picture, but Earth is suspended in that red shaft of light.	აქ ძალიან ძნელია დედამიწის დანახვა, ეს ე.წ. "მკრთალი ცისფერი წერტილის" სურათია, მაგრამ დედამიწა სინათლის ამ სხივშია.


That's Earth from four billion miles away.	ეს არის დედამიწა რვა მილიარდი კილომეტრის მანძილიდან.


And I'd like to read you what Sagan wrote about it, just to finish, because I cannot say words as beautiful as this to describe what he saw in that picture that he had taken.	მე მინდა წაგიკითხოთ, თუ რა დაწერა კ.საგანმა ამის შესახებ, ჩემი გამოსვლის დასასრულს, რადგან მე ვერ გეტყვით, ასეთივე ლამაზ სიტყვებს იმის აღსაწერად, თუ რა იხილა მან იმ სურათზე, რომელიც თვითონ გადაიღო.


He said, "Consider again that dot.	მან თქვა: "დაფიქრდით კიდევ ერთხელ ამ წერტილზე.


That's here. That's home. That's us.	ეს აქაა. ეს სახლია. ეს ჩვენ ვართ.


On it, everyone you love, everyone you know, everyone you've ever heard of, every human being who ever was lived out their lives.	მასზეა, ყველა, ვინც გვიყვარს, ყველა, ვისაც ვიცნობთ, ყველა, ვიზეც ოდესმე გვსმენია, ყველა ადამიანი, ვისაც ოდესმე უცხოვრია.


The aggregates of joy and suffering thousands of confident religions, ideologies and economic doctrines, every hunter and forager, every hero and coward, every creator and destroyer of civilization, every king and peasant, every young couple in love, every mother and father, hopeful child, inventor and explorer, every teacher of morals, every corrupt politician, every superstar, every supreme leader, every saint and sinner in the history of our species, lived there, on a mote of dust, suspended in a sunbeam.	ერთობლიობა სიხარულისა და ტანჯვის, ათასობით თავდაჯერებული რელიგიის, იდეოლოგიისა და ეკონომიკური დოქტრინის, ყველა მონადირისა და მძარცველის, ყველა გმირისა და ლაჩრის, ცივილიზაციის ყველა შემოქმედისა და გამანადგურებლის, ყველა მეფისა და გლეხის, ყველა შეყვარებული ახალგაზრდა წყვილის, ყველა დედისა და მამის, იმედიანი ბავშვის, გამომგონებლისა და აღმომჩენის, მორალის ყველა მასწავლებლის, ყველა კორუმპირებული პოლიტიკოსის, ყველა ვარსკვლავის, ყველა უმაღლესი ლიდერის, ყველა წმინდანისა და ცოდვილის ჩვენი სახეობის ისტორიაში, ცხოვრობდა იქ, მტვრის ნამცეცზე, მზის სხივების ქვეშ.


It's been said that astronomy's a humbling and character-building experience.	ნათქვამია, რომ ასტრონომია არის დამამშვიდებელი და ხასიათის სიმტკიცის მომცემი საქმიანობა.


There is perhaps no better demonstration of the folly of human conceits than this distant image of our tiny world.	ალბათ არ არსებობს, უკეთესი დემონსტრაცია ადამიანის ამპარტავნების უგუნურებისა, ვიდრე ჩვენი პატარა სამყაროს ეს შორეული სურათი.


To me, it underscores our responsibility to deal more kindly with one another and to preserve and cherish the pale blue dot, the only home we've ever known."	ჩემი აზრით, იგი ხაზს უსვამს, ჩვენს პასუხისმგებლობას, მეტი გულისხმიერებით მოვექცეთ ერთმანეთს და შევინარჩუნოთ და დავაფასოთ ეს ფერმკრთალი ცისფერი წერტილი – ერთადერთი ჩვენთვის ოდესმე ცნობილი სახლი."


Beautiful words about the power of science and exploration.	ლამაზი სიტყვებია მეცნიერებისა და კვლევის ძალაზე.


The argument has always been made, and it will always be made, that we know enough about the universe.	ყოველთვის იყო და მომავალშიც ყოველთვის იქნება გამოთქმული მოსაზრება, რომ ჩვენ უკვე საკმარისი ვიცით სამყაროს შესახებ.


You could have made it in the 1920s; you wouldn't have had penicillin.	შეიძლებოდა ეს აზრი 1920 წ მიგვეღო... და არ გვექნებოდა პენიცილინი.


You could have made it in the 1890s; you wouldn't have the transistor.	შეიძლებოდა იგი 1890-იან წლებში მიგვეღო... და არ იქნებოდა ტრანზისტორი.


And it's made today in these difficult economic times.	და ეს აზრი დღესაც გამოითქმის – ამ ეკონომიკური სიძნელეების დროს.


Surely, we know enough.	რა თქმა უნდა, ჩვენ საკმაოდ ბევრი ვიცით.


We don't need to discover anything else about our universe.	ჩვენ აღარ გვჭირდება აღმოვაჩინოთ რაიმე ჩვენი სამყარო შესახებ.


Let me leave the last words to someone who's rapidly becoming a hero of mine, Humphrey Davy, who did his science at the turn of the 19th century.	ნება მომეცით უკანასკნელი სიტყვები ვესესხო პიროვნებას, რომელიც სწრაფად ხდება ჩემი გმირი, ჰემფრი დევის, რომელიც ეწეოდა მეცნიერებას მე -19 საუკუნის დასაწყისში.


He was clearly under assault all the time.	იგი ყოველთვის თავდასხმებს განიცდიდა.


"We know enough at the turn of the 19th century.	ჩვენ საკმარისი ცოდნა გვაქვს მე -19 საუკუნის დასაწყისში.


Just exploit it; just build things."	საჭიროა მხოლოდ მისი გამოყენება; მხოლოდ შემოქმედება


He said this, he said, "Nothing is more fatal to the progress of the human mind than to presume that our views of science are ultimate, that our triumphs are complete, that there are no mysteries in nature, and that there are no new worlds to conquer."	აი რა უპასუხა მან: მისი თქმით, "არაფერი არაა უფრო საბედისწერო ადამიანის გონების პროგრესისათვის, ვიდრე ვარაუდი, რომ ჩვენი სამეცნიერო შეხედულებები საბოლოო და უცვლელია, რომ ჩვენი ტრიუმფი აბსოლუტურია, რომ აღარ არსებობენ ბუნების საიდუმლოებანი, და რომ აღარ არსებობენ ახალი დასაპყრობი სამყაროები".


Thank you.	მადლობა!


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


One thing the world needs, one thing this country desperately needs is a better way of conducting our political debates.	ერთი რამ, რაც მსოფლიოს სჭირდება, ერთი რამ, რაც ამ ქვეყანას ძალიან სჭირდება, არის პოლიტიკური დებატების გამართვის უკეთესი გზა.


We need to rediscover the lost art of democratic argument.	ჩვენ გვჭირდება თავიდან აღმოვაჩინოთ დემოკრატიული კამათის დაკარგული ხელოვნება.


(Applause) If you think about the arguments we have, most of the time it's shouting matches on cable television, ideological food fights on the floor of Congress.	(აპლოდისმენტები) თუ გაიხსენებთ რა სახის დებატები გვაქვს, უმეტეს შემთხვევაში ესაა შეჯიბრი ყვირილში საკაბელო ტელევიზიით, იდეოლოგიური ტალახის სროლა კონგრესის შენობაში.


I have a suggestion.	მე მაქვს შემოთავაზება.


Look at all the arguments we have these days over health care, over bonuses and bailouts on Wall Street, over the gap between rich and poor, over affirmative action and same-sex marriage.	დააკვირდით ყველა კამათს, რაც ჩვენ გვაქვს ამჟამად ჯანდაცვაზე, ვოლ სტრიტის(მსხვილი ფინანსური ფირმები) მიმართ ბონუსებსა და დოტაციებზე ღარიბსა და მდიდარს შორის ნაპრალზე, პოზიტიურ დისკრიმინაციაზე და ერთსქესიან ქორწინებაზე.


Lying just beneath the surface of those arguments, with passions raging on all sides, are big questions of moral philosophy, big questions of justice.	ამ ცხარე ვნებებიან, საკამათო თემებისგან შემდგარ ზედაპირთან ძალიან ახლოს, მდებარეობს მორალური ფილოსოფიის მნიშვნელოვანი საკითხები. მნიშვნელოვანი საკითხები სამართლის შესახებ,


But we too rarely articulate and defend and argue about those big moral questions in our politics.	მაგრამ ჩვენ ზემდეტად იშვიათად გამოვხატავთ, ვიცავთ და ვკამათობთ ამ მნიშვნელოვან მორალურ საკითხებზე ჩვენს პოლიტიკაში.


So what I would like to do today is have something of a discussion.	დღეს რაც მსურს გავაკეთო, არის დისკუსიისმაგვარი რამ.


First, let me take a famous philosopher who wrote about those questions of justice and morality, give you a very short lecture on Aristotle of ancient Athens, Aristotle's theory of justice, and then have a discussion here to see whether Aristotle's ideas actually inform the way we think and argue about questions today.	ჯერ, ნება მომეცით ვახსენო ცნობილი ფილოსოფოსი, რომელმაც დაწერა სამართლისა და მორალის ამ საკითხებზე. მოგაწვდით ძალიან მოკლე ლექციას ანტიკური ათენის არისტოტელეზე, არისტოტელეს სამართლის თეორიაზე, რის შემდეგადაც გავმართოთ დისკუსია, რომ დავინახოთ, გვაძლევს თუ არა არისტოტელეს იდეები რეალურად ინფორმაციას იმ წესზე, რის მიხედვითაც ჩვენ ვფიქრობთ და ვკამათობთ დღესდღეობით სხვადასხვა საკითხზე.


So, are you ready for the lecture?	მოკლედ, მზად ხართ ლექციისთვის?


According to Aristotle, justice means giving people what they deserve.	არისტოტელეს თანახმად, სამართალი ნიშნავს მივცეთ ხალხს ის, რასაც იმსახურებენ.


That's it; that's the lecture.	სულ ეს არის. სულ ეს არის ჩვენი ლექცია.


(Laughter) Now, you may say, well, that's obvious enough.	(სიცილი) შეიძლება თქვათ,რომ ეს საკმარისად ნათელია.


The real questions begin when it comes to arguing about who deserves what and why.	ნამდვილი სირთულე იწყება მაშინ, როცა უნდა ვიმსჯელოთ ვინ იმსახურებს, რას და რატომ.


Take the example of flutes.	ავიღოთ ფლეიტის მაგალითი.


Suppose we're distributing flutes.	წარმოიდგინეთ ჩვენ ვანაწილებთ ფლეიტებს.


Who should get the best ones?	ვინ უნდა მიიღოს საუკეთესო ფლეიტა?


Let's see what people -- What would you say?	მოდი ვნახოთ რას ფიქრობენ ადამიანები... თქვენ რას იტყოდით?


Who should get the best flute?	ვინ უნდა მიიღოს საუკეთესო ფლეიტა?


You can just call it out.	შეგიძლიათ წამოიძახოთ.


(Audience: Random.) Michael Sandel: At random. You would do it by lottery.	(აუდიტორია: შემთხვევითობით.) მს: თქვენ ლატარიის პრინციპით იზამდით,


Or by the first person to rush into the hall to get them.	თუ იმის მიხედვით თუ ვინ დაასწრებს.


Who else?	სხვა ვარიანტები?


(Audience: The best flute players.) MS: The best flute players. (Audience: The worst flute players.) MS: The worst flute players.	(აუდიტორია:ფლეიტის საუკეთესო შემსრულებელი) მს: საუკეთესო. ( აუდიტორია: ფლეიტის ყველაზე ცუდი შემსრულებლები.) მს: ფლეიტის ყველაზე ცუდი შემსრულებლები.


How many say the best flute players?	რამდენი ფიქრობთ,


Why?	რომ ფლეიტის საუკეთესო შემსრულებლები; რატომ?


Actually, that was Aristotle's answer too.	ფაქტიურად ეს იყო არისტოტელეს პასუხიც.


(Laughter) But here's a harder question.	(სიცილი) მაგრამ არსებობს უფრო რთული შეკითხვა.


Why do you think, those of you who voted this way, that the best flutes should go to the best flute players?	რატომ ფიქრობთ, თქვენ, ვინც ასეთი არჩევანი გააკეთეთ, რომ საუკეთესო ფლეიტები უნდა შეხვდეს საუკეთესო შემსრულებლებს?


Peter: The greatest benefit to all.	პიტერი: უდიდესი სარგებელი ყველას.


MS: The greatest benefit to all.	მს: უდიდესი სარგებელი ყველას.


We'll hear better music if the best flutes should go to the best flute players.	ჩვენ მოვისმენთ უკეთეს მუსიკას, თუ საუკეთესო ფლეიტები შეხვდებათ საუკეთესო შემსრულებლებს.


That's Peter? (Audience: Peter.) MS: All right.	ეს პიტერია? (აუდიტორია: პიტერი.) მს: კარგით.


Well, it's a good reason.	ეს კარგი მიზეზია.


We'll all be better off if good music is played rather than terrible music.	ჩვენ ყველანი უკეთ ვიქნებით, თუ დაიკვრება კარგი მუსიკა ცუდის მაგივრად.


But Peter, Aristotle doesn't agree with you that that's the reason.	მაგრამ პიტერ, არისტოტელე არ ეთანხმება იმ მიზეზს, რაც თქვენ მოიყვანეთ.


That's all right.	არა უშავს.


Aristotle had a different reason for saying the best flutes should go to the best flute players.	არისტოტელეს ჰქონდა განსხვავებული მიზეზი თუ რატომ უნდა შეხვდეს საუკეთესო ფლეიტები


He said, that's what flutes are for -- to be played well.	საუკეთესო შემსრულებლებს მან თქვა, რომ სწორედ ამისთვის არსებობს ფლეიტები, რომ მათზე კარგად დაუკრან.


He says that to reason about just distribution of a thing, we have to reason about, and sometimes argue about, the purpose of the thing, or the social activity -- in this case, musical performance.	მან თქვა, რომ რამის განაწილებაზე მსჯელობისთვის, ჩვენ უნდა ვიმსჯელოთ და ხანდახან ვიკამათოთ, მის დანიშნულებაზე; ან სოციალურ აქტივობაზე, ამ შემთხვევაში მუსიკალურ შესრულებაზე.


And the point, the essential nature, of musical performance is to produce excellent music.	დედაარსი, არსებითი ბუნება მუსიკალური შესრულებისა, არის შესანიშნავი მუსიკის შექმნა.


It'll be a happy byproduct that we'll all benefit.	ჩვენი ყველას მიერ ამით მიღებული სიამოვნება, მხოლოდ ამის თანმდევი ბედნიერებაა.


But when we think about justice, Aristotle says, what we really need to think about is the essential nature of the activity in question and the qualities that are worth honoring and admiring and recognizing.	მაგრამ როცა ჩვენ ვფიქრობთ სამართლიანობაზე, არისტოტელე ამბობს, რაზეც ნამდვილად გვჭირდება დაფიქრება, არის აქტივობის არსებითი ბუნება, და უნარები, რომლებიც იმსახურებს პატივისცემას, აღტაცებასა და აღიარებას.


One of the reasons that the best flute players should get the best flutes is that musical performance is not only to make the rest of us happy, but to honor and recognize the excellence of the best musicians.	ერთ–ერთი მიზეზი, თუ რატომ უნდა შეხვდეს საუკეთესო ფლეიტები საუკეთესო შემსრულებლებს, არის არა მხოლოდ ის, რომ შესრულება მსმენელებს გვაბედნიერებს, არამედ ისიც, რომ დავაფასოთ და ვაღიაროთ საუკეთესო მუსიკოსების ოსტატობა.


Now, flutes may seem ... the distribution of flutes may seem a trivial case.	ფლეიტების განაწილების მაგალითი შეიძლება ტრივიალური ჩანს.


Let's take a contemporary example of the dispute about justice.	მოდი განვიხილოთ თანამედროვე მაგალითი სამართლიანობაზე დავის შესახებ.


It had to do with golf.	ეს არის გოლფთან დაკავშირებული.


Casey Martin -- a few years ago, Casey Martin -- did any of you hear about him?	ქეისი მარტინი... რამოდენიმე წლის წინ, ქეისი მარტინი... გსმენიათ რომელიმეს მის შესახებ?


He was a very good golfer, but he had a disability.	ის ძალიან კარგი გოლფის მოთამაშე იყო, მაგრამ შეზღუდული ფიზიკური შესაძლებლობებით.


He had a bad leg, a circulatory problem, that made it very painful for him to walk the course.	მას ჰქონდა სისხლის მიმოქცევის პრობლემა ფეხზე და ამის გამო მისთვის მტკივნეული იყო ფეხით სიარული გოლფის მოედანზე.


In fact, it carried risk of injury.	უფრო მეტიც, ეს იყო ტრავმის რისკის შემცველი.


He asked the PGA, the Professional Golfers' Association, for permission to use a golf cart in the PGA tournaments.	მან სთხოვა PGA-ს, პროფესიონალ გოლფერთა ასოციაციას, რომ გამოეყენებინა გოლფის ოთხთვალა PGA-ს ტურნირებში.


They said, "No.	მათ თქვეს, "არა.


Now that would give you an unfair advantage."	ეს მოგცემთ არასამართლიან უპირატესობას."


He sued, and his case went all the way to the Supreme Court, believe it or not, the case over the golf cart, because the law says that the disabled must be accommodated, provided the accommodation does not change the essential nature of the activity.	სპორტსმენმა უჩივლა და მისი შემთხვევის განხილვამ, მიაღწია უზენაეს სასამართლომდე, გინდ დაიჯერეთ, გინდ - არა, ეს იყო გოლფის ოთხთვალას საქმე, რადგან კანონი ამბობს, რომ უნარშეზღუდული უნდა იყოს ხელშეწყობილი, იმ პირობით, რომ ეს ხელშეწყობა არ ცვლის აქტივობის არსებით ხასიათს.


He says, "I'm a great golfer.	ის ამბობს, "მე ვარ კარგი გოლფის მოთამაშე.


I want to compete.	მინდა კონკურენციაში ჩაბმა,


But I need a golf cart to get from one hole to the next."	მაგრამ მჭირდება ოთხთვალა, რომ ერთი ფოსოდან მეორემდე მივიდე."


Suppose you were on the Supreme Court.	წარმოიდგინეთ, თქვენ იმყოფებით უზენაეს სასამართლოში.


Suppose you were deciding the justice of this case.	წარმოიდგინეთ თქვენ წყვეტთ ამ შემთხვევის სამართლიანობას.


How many here would say that Casey Martin does have a right to use a golf cart?	რამდენი თქვენგანი იტყვით, რომ ქეისი მარტინს აქვს ოთხთვალას გამოყენების უფლება?


And how many say, no, he doesn't?	და რამდენი თქვენგანი, რომ არა, არ აქვს?


All right, let's take a poll, show of hands.	მოდით ჩავატაროთ გამოკითხვა ხელების აწევით.


How many would rule in favor of Casey Martin?	რამდენი თქვენგანი მიემხრობოდით ქ.მ.–ს?


And how many would not? How many would say he doesn't?	და რამდენი არა?


All right, we have a good division of opinion here.	კარგით, აზრები საკმაოდ დაიყო.


Someone who would not grant Casey Martin the right to a golf cart, what would be your reason?	ის, ვინც არ დაუჭერდა მხარს ქეისი მარტინის უფლებას გოლფის ოთხთვალაზე, რა იქნებოდა თქვენი არგუმენტი?


Raise your hand, and we'll try to get you a microphone.	აიწიეთ ხელი, შევეცდებით მოგაწოდოთ მიკროფონი


What would be your reason?	რა იქნებოდა თქვენი არგუმენტი?


(Audience: It'd be an unfair advantage.) MS: It would be an unfair advantage if he gets to ride in a golf cart.	(აუდიტორია: არასამართლიანი უპირატესობა.) მს: ეს იქნებოდა არასამართლიანი უპირატესობა თუ სპორტსმენი გამოიყენებს ოთხთვალას.


All right, those of you, I imagine most of you who would not give him the golf cart worry about an unfair advantage.	კარგით, თქვენ, ვფიქრობ უმეტესობა, ვინც არ მისცემდით მას ოთხთვალას, ასე არასამართლიანი უპირატესობის გამო ფიქრობთ.


What about those of you who say he should be given a golf cart?	რას იტყვით თქვენ, ვინც ფიქრობთ, რომ მას უნდა მიეცეს ოთხთვალა?


How would you answer the objection?	როგორ უპასუხებდით ამ წინააღმდეგობას?


Yes, all right.	დიახ, კარგით.


Audience: The cart's not part of the game.	აუდიტორია: ოთხთვალა არ არის თამაშის ნაწილი


MS: What's your name? (Audience: Charlie.) MS: Charlie says -- We'll get Charlie a microphone in case someone wants to reply.	მს: რა გქვიათ? (აუდიტორია: ჩარლი) მს: ჩარლი ამბობს... ჩვენ მივცემთ ჩარლის მიკროფონს, თუ ვინმეს სურს პასუხის გაცემა.


Tell us, Charlie, why would you say he should be able to use a golf cart?	გვითხარით ჩარლი, რატომ ფიქრობთ, რომ მას უნდა შეეძლოს ოთხთვალას გამოყენება?


Charlie: The cart's not part of the game.	ჩარლი: ოთხთვალა არ არის თამაშის ნაწილი.


MS: But what about walking from hole to hole?	მს: მაგრამ რას იტყვით ფოსოდან ფოსომდე სიარულზე?


Charlie: It doesn't matter; it's not part of the game.	ჩარლი: ამას მნიშვნელობა არა აქვს; ის არ არის თამაშის ნაწილი.


MS: Walking the course is not part of the game of golf?	მს: სიარული არ არის გოლფის თამაშის ნაწილი?


Charlie: Not in my book, it isn't.	ჩარლი: ჩემი აზრით ასეა.


MS: All right. Stay there, Charlie.	მს: კარგით; დარჩით ჩვენთან ჩარლი.


(Laughter) Who has an answer for Charlie?	(სიცილი) ვის აქვს პასუხი ჩარლისთვის?


All right, who has an answer for Charlie?	კარგით, ვის აქვს პასუხი ჩარლისთვის?


What would you say?	რას იტყვით?


Audience: The endurance element is a very important part of the game, walking all those holes.	აუდიტორია: გამძლეობის ფაქტორი ძალიან მნიშვნელოვანია თამაშში. ყველა ფოსოს ფეხით მოვლა.


MS: Walking all those holes?	მს: ყველა ფოსოს ფეხით მოვლა?


That's part of the game of golf? (Audience: Absolutely.) MS: What's your name? (Audience: Warren.) MS: Warren.	ეს გოლფის თამაშის ნაწილია? (აუდიტორია: რა თქმა უნდა.) მს: რა გქვიათ? (აუდიტორია: ვორენი.) მს: ვორენი.


Charlie, what do you say to Warren?	ჩარლი, რას ეტყვით ვორენს?


Charley: I'll stick to my original thesis.	ჩარლი: მე მივაწვები თავდაპირველ მოსაზრებას


(Laughter) MS: Warren, are you a golfer?	(სიცილი) მს: ვორენ, თქვენ გოლფის მოთამაშე ხართ?


Warren: I am not a golfer.	ვორენი: არ ვარ გოლფის მოთამაშე.


Charley: And I am. (MS: Okay.) (Laughter) (Applause) You know, it's interesting.	ჩარლი: და მე კი ვარ. (მს: კაი) (სიცილი) (აპლოდისმენტები) იცით, საინტერესოა...


In the case, in the lower court, they brought in golfing greats to testify on this very issue.	ზემოთ ხსენებულ შემთხვევაში, ქვედა ინსტანციის სასამართლომ, მოიწვია წარმატებული გოლფერები, რომ გაეგოთ მათი შეხედულება ამ საკითხზე.


Is walking the course essential to the game?	არის სიარული თამაშის მნიშვნელოვანი შემადგენელი ნაწილი?


And they brought in Jack Nicklaus and Arnold Palmer.	სასამართლომ მოიწვია ჯეკ ნიკლაუსი და არნოლდ პალმერი.


And what do you suppose they all said?	და რას ფიქრობთ, რა თქვეს მათ?


Yes. They agreed with Warren.	დიახ. ისინი დაეთანხმნენ ვორენს.


They said, yes, walking the course is strenuous physical exercise.	მათ თქვეს, დიახ, გოლფის მინდორში სიარული არის საძნელო ფიზიკური აქტივობა.


The fatigue factor is an important part of golf.	დაღლის ფაქტორი არის მნიშვნელოვანი ნაწილი გოლფისა;


And so it would change the fundamental nature of the game to give him the golf cart.	შესაბამისად, თამაშის ფუნდამენტურ ბუნებას შეცვლის მისთვის ოთხთვალას მიცემა.


Now, notice, something interesting -- Well, I should tell you about the Supreme Court first.	ახლა ყურადღება მიაქციეთ. რაღაც საინტერესოა... პირველად უზენაეს სასამართლოზე გეტყვით.


The Supreme Court decided.	უზენაესმა სასამართლომ გადაწყვიტა.


What do you suppose they said?	რას ფიქრობთ რა თქვეს მათ?


They said yes, that Casey Martin must be provided a golf cart.	მათ თქვეს დიახ, რომ ქეისი მარტინს უნდა მიეცეს ოთხთვალა.


Seven to two, they ruled.	შვიდი ორის წინააღმდეგ.


What was interesting about their ruling and about the discussion we've just had is that the discussion about the right, the justice, of the matter depended on figuring out what is the essential nature of golf.	საინტერესო რაც იყო მათ კენჭისყრაში და იმ დისკუსიაში, რომელიც ჩვენ გავმართეთ არის ის, რომ დებატები უფლების, სამართლიანობის შესახებ დამოკიდებული იყო გოლფის არსებითი ბუნების გარკვევაზე. გოლფის არსებითი ბუნების გარკვევაზე.


And the Supreme Court justices wrestled with that question.	და უზენაესი სასამართლოს წევრებმა ბევრი "იჭიდავეს" ამ საკითხზე.


And Justice Stevens, writing for the majority, said he had read all about the history of golf, and the essential point of the game is to get very small ball from one place into a hole in as few strokes as possible, and that walking was not essential, but incidental.	მოსამართლე სტივენსმა უმრავლესობიდან თქვა, რომ მან წაიკითხვა ყველაფერი გოლფის ისტორიის შესახებ და თამაშის არსებითი ბუნება არის ის, რომ მოათავსო ძალიან პატარა ბურთი გარკვეული ადგილიდან ფოსოში, რაც შეიძლება მცირე რაოდენობის დარტყმებით, და სიარული არ წარმოადგენს ძირითად ნაწილს.


Now, there were two dissenters, one of whom was Justice Scalia.	იქ იყო ორი მოწინააღმდეგე. ერთი მოსამართლე სკალია,


He wouldn't have granted the cart, and he had a very interesting dissent.	რომელმაც მხარი არ დაუჭირა ოთხთვალას გამოყენებას და მას ქონდა საინტერესო განსხვავებული აზრი.


It's interesting because he rejected the Aristotelian premise underlying the majority's opinion.	ის საინტერესოა, რადგან მან უარყო არისტოტელური წინაპირობა, რომელიც საფუძვლად ედო უმრავლესობის შეხედულებას.


He said it's not possible to determine the essential nature of a game like golf.	მან თქვა, რომ შეუძლებელია განსაზღვრო გოლფის მსგავსი თამაშის არსებითი ბუნება.


Here's how he put it.	აი როგორ თქვა მან:


"To say that something is essential is ordinarily to say that it is necessary to the achievement of a certain object.	"რომ მიიჩნიო რაღაც არსებითად უნდა თქვა, რომ ის საჭიროა გარკვეული მიზნის მისაღწევად.


But since it is the very nature of a game to have no object except amusement, (Laughter) that is, what distinguishes games from productive activity, (Laughter) it is quite impossible to say that any of a game's arbitrary rules is essential."	მაგრამ იმდენად რამდენადაც თამაშის ბუნებას არ გააჩნია სხვა მიზანი გარდა გართობისა, (სიცილი) ეს არის ის, რაც განასხვავებს თამაშს პროდუქტიული აქტივობისგან, (სიცილი) ამიტომ, თითქმის შეუძლებელია ვთქვათ, რომ ნებისმიერი თამაშის თვითნებური წესები არის არსებითი."


So there you have Justice Scalia taking on the Aristotelian premise of the majority's opinion.	ერთ მხარეს მოსამართლე სკალია, რომელიც ეწინააღმდეგება უმრავლესობის შეხედულებას


Justice Scalia's opinion is questionable for two reasons.	არისტოტელური წინაპირობის შესახებ. მოსამართლე სკალიას მოსაზრება საეჭვოა ორი მიზეზის გამო.


First, no real sports fan would talk that way.	პირველი, არც ერთი სპორტის ქომაგი ამ სტილში არ ილაპარაკებს.


(Laughter) If we had thought that the rules of the sports we care about are merely arbitrary, rather than designed to call forth the virtues and the excellences that we think are worthy of admiring, we wouldn't care about the outcome of the game.	(სიცილი) რომ გვეფიქრა იმ სპორტის წესები, რომელიც გვაინტერესებს არის უბრალოდ თვითნებური, ვიდრე ისე მოწყობილი, რომ გამოამჟღავნოს ის ღირსებები და ოსტატობა, რომელიც ჩვენი აზრით იმსახურებს აღტაცებას, ჩვენ აღარ დავინტერესდებოდით თამაშის შედეგით.


It's also objectionable on a second ground.	ის ასევე საკამათოა მეორე მიზეზის გამო.


On the face of it, it seemed to be -- this debate about the golf cart -- an argument about fairness, what's an unfair advantage.	ისე ჩანდა, თითქოს დებატები გოლფის ოთხთვალაზე, ეს არის კამათი სამართლიანობაზე, და არასამართლიან უპირატესობაზე;


But if fairness were the only thing at stake, there would have been an easy and obvious solution.	მაგრამ მხოლოდ სამართლიანობა რომ იყოს რისკის ქვეშ, ამ საკითხს უფრო ადვილი და ნათელი გადაწყვეტა ექნებოდა.


What would it be? (Audience: Let everyone use the cart.) Let everyone ride in a golf cart if they want to.	რა იქნებოდა? [აუდიტ. : ნება მივცეთ ყველას, გამოიყენოს ოთხთვალა.] ნება მივცეთ ყველას, იმოძრაოს ოთხთვალათი. თუ მათ ეს სურთ.


Then the fairness objection goes away.	ამით სამართლიანობაზე კამათი შეწყდება.


But letting everyone ride in a cart would have been, I suspect, more anathema to the golfing greats and to the PGA, even than making an exception for Casey Martin.	მაგრამ ყველასთვის ოთხთვალას გამოყენების უფლების მიცემა, იქნებოდა, ჩემი აზრით, კიდევ უფრო უსიამოვნო საუკეთესო გოლფერებისთვის და PGA–სთვის, ვიდრე ქეისი მარტინისთვის გამონაკლისისის დაშვება.


Why?	რატომ?


Because what was at stake in the dispute over the golf cart was not only the essential nature of golf, but, relatedly, the question: What abilities are worthy of honor and recognition as athletic talents?	რადგან რაც იყო რისკის ქვეშ გოლფის ოთხთვალაზე კამათის დროს, ეს იყო არა მარტო გოლფის არსებითი ბუნება, არამედ საკითხი იმაზე, თუ რა უნარები იმსახურებს პატივისცემასა და აღიარებას, როგორც ათლეტური ნიჭი?


Let me put the point as delicately as possible: Golfers are a little sensitive about the athletic status of their game.	ნება მიბოძეთ, რაც შეიძლება დელიკატურად ჩამოვაყალიბო: გოლფერები ცოტა არ იყოს სენსიტიურები არიან საკუთარი თამაშის ათლეტური სტატუსის შესახებ.


(Laughter) After all, there's no running or jumping, and the ball stands still.	(სიცილი) ბოლოსდაბოლოს გოლფში არ არის სირბილი, ხტომა და ბურთი უმოძრაოდ დევს.