James Schlesinger -- I'm going to end with this -- says, "Psychologists have attempted to understand how and why individuals and groups who usually act humanely can sometimes act otherwise in certain circumstances."	ჯეიმს სლეზინგერი - და ამით დავასრულებ - ამბობს: "ფსიქოლოგები ცდილობდნენ გაეგოთ, ჩვეულებრივ ადამიანურად მოქმედი პიროვნებები ან ჯგუფები, როგორ და რატომ იქცეოდნენ სხვა გარემოებებში სხვანაირად."


That's the Lucifer effect.	ეს ლუციფერის ეფექტია.


And he goes on to say, "The landmark Stanford study provides a cautionary tale for all military operations."	ის ამბობს, "სტენფორდის ძალიან მნიშნელოვანი ექსპერიმენტი გვაფრთხილებს ჩვენ თითოეულ სამხედრო ოპერაციაზე".


If you give people power without oversight, it's a prescription for abuse.	თუ ადამიანებს მისცემთ ძალაუფლებას ზედამხედველობის გარეშე ეს ძალადობის რეცეპტია.


They knew that, and let that happen.	მათ იცოდნენ ეს, და დაუშვეს, რომ მომხდარიყო. სხვა ანგარიშში, გენერალი ფეის მოხსენებაში


So another report, an investigative report by General Fay, says the system is guilty.	საუბარია, რომ დამნაშავეა სისტემა და მოხსენებაში ის


In this report, he says it was the environment that created Abu Ghraib, by leadership failures that contributed to the occurrence of such abuse, and because it remained undiscovered by higher authorities for a long period of time.	ამბობს, რომ მიზეზი იყო გარემოება, ვითარება, რომელიც აბუ გრეიბში შეიქმნა ცუდი ხელმძღვანელობის შედეგად, რომელმაც ხელი შეუწყო ასეთი დამცირების განვითარებას ისევე როგორც იმას, რომ ეს ძალადობა შეუმჩნეველი იყო უფროსებისთვის დიდი ხნის განმავლობაში.


Those abuses went on for three months.	ეს დამცირება გრძელდებოდა სამი თვის მანძილზე.


Who was watching the store?	ვინ ადევნებდა თვალყურს?


The answer is nobody, I think on purpose.	პასუხია -არავინ და ვფიქრობ, განზრახ.


He gave the guards permission to do those things, and they knew nobody was ever going to come down to that dungeon.	მათ მისცეს მცველებს სრული თავისუფლება, ეკეთებინათ რაც სურდათ და მათ იცოდნენ, რომ არავინ არასდროს ჩავიდოდა ამ დილეგში.


So you need a paradigm shift in all of these areas.	უნდა შეიცვალოს ეს პარადიგმა ყველა სფეროში,


The shift is away from the medical model that focuses only on the individual.	მოვშორდეთ სამედიცინო მოდელს, რომელიც მხოლოდ ინდივიდითაა დაკავებული.


The shift is toward a public health model that recognizes situational and systemic vectors of disease.	შევცვალოთ ის საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მოდელით, რომელიც ცნობს ავადმყოფობის სიტუაციურ და სისტემურ გამოვლინებებს.


Bullying is a disease. Prejudice is a disease.	დაშინება - დაავადებაა, ცრურწმენა - დაავადებაა.


Violence is a disease.	ძალადობა - დაავადებაა.


Since the Inquisition, we've been dealing with problems at the individual level.	ინკვიზიციის პერიოდიდან ვკურნავდით ამ დაავადებებს ცალკეული პიროვნების დონეზე.


It doesn't work.	და იცით რა? არაფერი არ გამოვიდა. ალექსანრდ სოლჟენიცინმა თქვა, რომ ზღვარი კეთილსა და ბოროტს შორის


Aleksandr Solzhenitsyn says, "The line between good and evil cuts through the heart of every human being."	თითოეული ადამიანის გულზე გადის.


That means that line is not out there.	ეს ნიშნავს, რომ საზღვარი გარეთ არ არის.


That's a decision that you have to make, a personal thing.	ესაა გადაწყვეტილება, რომელიც მხოლოდ შენ უნდა მიიღო. ეს პირადი არჩევანია.


So I want to end very quickly on a positive note.	მინდა ძალიან მალე დავასრულო დადებით ნოტაზე.


Heroism as the antidote to evil, by promoting the heroic imagination, especially in our kids, in our educational system.	გმირობა - ბოროტების შხამსაწინააღმდეგო საშუალებაა. გმირული ქცევების, წარმოსახვების ხელ შეწყობით განსაკუთრებით ბავშვებში, განათლების სისტემაში.


We want kids to think, "I'm a hero in waiting, waiting for the right situation to come along, and I will act heroically.	ჩვენს გვსურს, რომ ბავშვები ფიქრობდნენ: 'მე ვარ გმირი, რომელიც თავისი ჟამის მოლოდინშია, ელის როდის იქნება სიტუაცია, როდის მოვა დრო, რომ ვიყო გმირი.' აწი მე ვუძღვნი ჩემს ცხოვრებას არა ბოროტების გაგებას,


My whole life, I'm now going to focus away from evil -- that I've been in since I was a kid -- to understanding heroes.	როგორც ამას ბავშვობიდან ვაკეთებდი, არამედ გმირობის გაგებას. გმირობის ბანალურობა იმაშია, რომ


Banality of heroism.	გმირულად იქცევიან ჩვეულებრივი ადამიანები.


It's the counterpoint to Hannah Arendt's "Banality of Evil."	ეს ჰანნა არენდტის 'ბოროტების ბანალურობის' საპირწონეა.


Our traditional societal heroes are wrong, because they are the exceptions.	ჩვენი ტიპური გმირები არაფრად ვარგა,


They organize their life around this. That's why we know their names.	რადგან ისინი გამონაკლისები არიან. ისინი მთელ თავიან ცხოვრებას ამის გარშემო აწყობენ. ამიტომაც ვიცით მათი სახელები.


Our kids' heroes are also wrong models for them, because they have supernatural talents.	და ჩვენი შვილების გმირებიც მათი მოდელებია, რადგან მათ აქვთ ზებუნებრივი შესაძლებლობები, ნიჭი.


We want our kids to realize most heroes are everyday people, and the heroic act is unusual.	ჩვენმა შვილებმა უნდა გაიაზრონ, რომ გმირები ჩვეულებრივი ადამიანები არიან და გმირობა არა-ჩვეულებრივია.


This is Joe Darby.	ეს ჯო დარბია.


He was the one that stopped those abuses you saw, because when he saw those images, he turned them over to a senior investigating officer.	მან შეაჩერა ის დამცირებები, რადგან როცა მან ნახა სურათები ის მაშინვე შეატყობინა უფროს ოფიცერს.


He was a low-level private, and that stopped it.	ის უბრალო რიგითი იყო და მან შეაჩერა ეს კოშმარი.


Was he a hero? No.	იყო ის გმირი?


They had to put him in hiding, because people wanted to kill him, and then his mother and his wife.	არა. ის იძულებული იყო დამალულიყო, რადგან უნდოდათ მისი, მისი დედის და ცოლის მოკვლა. ისინი სამი წელი იმალებოდნენ.


For three years, they were in hiding.	ამ ქალმა შეაჩერა სტენფორდის ციხის ექსპერიმენტი.


When I said it got out of control, I was the prison superintendent.	როცა ვთქვი, რომ ის კონტროლს აღარ ემორჩილებოდა. მე ვიყავი ციხის ზედამხედველი.


I didn't know it was out of control. I was totally indifferent.	მე არ ვიცოდი, რომ კონტროლი დავკარგე. ჩემთვის სულერთი იყო.


She saw that madhouse and said, "You know what, it's terrible what you're doing to those boys.	მან დაინახა რა სიგიჟეც ხდებოდა და თქვა: 'ეს საშინელებაა, რასაც უშვრებით ამ ბავშვებს,


They're not prisoners nor guards, they're boys, and you are responsible."	ისინი არც პატიმრები არიან და არც ზედამხედველები, ისინი ბავშვები არიან და ბრალი მხოლოდ თქვენ მიგიძღვით'.


And I ended the study the next day.	მომდევნო დღეს მე გავაჩერე ექსპერიმენტი.


The good news is I married her the next year.	კარგი ამბავი - ერთი წლის მერე ვიქორწინე ამ ქალზე.


(Laughter) (Applause) I just came to my senses, obviously.	(სიცილი) (აპლოდისმენტები) ეს აშაკარა გადაწყვეტილება იყო, რა თქმა უნდა.


So situations have the power to do [three things].	ასე რომ გარემოებას, სიტუაციას აქვს ძალა -


But the point is, this is the same situation that can inflame the hostile imagination in some of us, that makes us perpetrators of evil, can inspire the heroic imagination in others.	მაგრამ მნიშვნელოვანია ის, რომ ამავე სიტუაციამ შეიძლება გვაქციოს ჩვენ არაადამიანებად, სასტიკებად, ბოროტმოქმედებად, ან გვიბიძგოს გმირობისკენ.


It's the same situation and you're on one side or the other.	ეს იგივე სიტუაციაა და შენ ან ერთ მხარეს ხარ, ან - მეორე მახრეს.


Most people are guilty of the evil of inaction, because your mother said, "Don't get involved. Mind your own business."	ადამიანთა უმრავლესობა დამნაშავეა უმოქმედობის გამო, რადგან დედა გეუბნებოდათ "არ ჩაერიო სხვის საქმეში".


And you have to say, "Mama, humanity is my business."	და თქვენ უნდა უპასუხოთ "დედა, ადამიანობა, ჰუმანიზმი - ჩემი საქმეა".


So the psychology of heroism is -- we're going to end in a moment -- how do we encourage children in new hero courses, that I'm working on with Matt Langdon -- he has a hero workshop -- to develop this heroic imagination, this self-labeling, "I am a hero in waiting," and teach them skills.	ასე, რომ გმირობის ფსიქოლოგია - ახლავე დავამთავრებ - ისაა, როგორ წავაქეზებთ, გავამხნევებთ შვილებს ახალ საგმირო კურსებზე რომელებიც მეთ ლენგდონთან ერთად შევიმუშავე, მას გმირობის მასტერ-კლასი აქვს რათა განავითაროს ბავშვებში გმირული წარმოსახვა, მათ უთხრან საკუთარ თავს: ''მე ვარ გმირი, რომელიც თავის ჟამს ელის" და ასწავლოს მათ იყვნენ გმირები.


To be a hero, you have to learn to be a deviant, because you're always going against the conformity of the group.	რომ გახდე გმირი, უნდა ისწავლო იყო დევიანტი, ნორმის დამარღვევი, რადგან შენ ყოველთვის ჯგუფის კონფორმულობის, უმრავლესობის წინააღმდეგ მიდიხარ. გმირები არიან ჩვეულებრივი ადამიანები, რომელთა ქმედებებიც განსაკუთრებულია.


Heroes are ordinary people whose social actions are extraordinary. Who act.	რომლებიც მოქმედებენ.


The key to heroism is two things.	გმირობას ახასიათებს ორი მთავარი მომენტი: A: უნდა იმოქმედო, როცა სხვები პასიურობენ.


B: You have to act socio-centrically, not egocentrically.	B: უნდა იმოქმედო სოციუმის საკეთილდღეოდ და არა საკუთარი თავის.


And I want to end with a known story about Wesley Autrey, New York subway hero.	მინდა დავასრულო ერთი ისტორიით, რომელიც ზოგიერთმა იცით, ვესლი ოტრი, ნიუ-იორკის მეტროს გმირი.


Fifty-year-old African-American construction worker standing on a subway.	50 წლის, აფრო-ამერიკელი მშენებელი. ის ნიუ-იორკში, მეტროს ბაქანზე იდგა


A white guy falls on the tracks.	და თეთრკანიანი ბიჭი, გვერდით მდგომი, დაეცა რელსებზე.


The subway train is coming. There's 75 people there.	მოდიოდა მატარებელი. იქ იყო 75 ადამიანი.


You know what? They freeze.	იცით რა ქნეს მათ? გაშეშდნენ ადგილზე.


He's got a reason not to get involved.	მას ჰქონდა მიზეზი არ ჩარეულიყო.


He's black, the guy's white, and he's got two kids.	ბიჭი თეთრკანიანია, თვითონ შავკანიანი, ორ ბავშვთან ერთადაა.


Instead, he gives his kids to a stranger, jumps on the tracks, puts the guy between the tracks, lays on him, the subway goes over him.	ამის ნაცვლად, მან ბავშვები ჩააბარა უცნობს, ჩახტა ქვემოთ, ბიჭი რელსებს შორის დააწვინა, თვითონ გადაეფარა ზემოდან. მატარებელმა გაიარა.


Wesley and the guy -- 20 and a half inches height.	ვესლი და ის ბიჭი - მიწიდან 20 ინჩში იყვნენ.


The train clearance is 21 inches.	მატარებლიდან მიწამდე კი - 21 ინჩია.


A half an inch would have taken his head off.	ნახევარი ინჩით ზემოთ და მას თავს წააცლიდა.


And he said, "I did what anyone could do," no big deal to jump on the tracks.	და ის ამბობს: "ყველას შეუძლია ასე".


And the moral imperative is "I did what everyone should do."	არაფერია განსაკუთრებული, მატარებლის წინ რელსებზე რომ ჩახტე. მორალური იმპერატივი კი ასეთია: "ყველა უნდა იქცეოდეს ასე"


And so one day, you will be in a new situation.	ასე რომ ერთ დღეს, თქვენ აღმოჩნდებით ახალ სიტუაციაში.


Take path one, you're going to be a perpetrator of evil.	აირჩევთ პირველ გზას - თქვენ გახდებით ბოროტმოქმედი.


Evil, meaning you're going to be Arthur Andersen.	ბოროტი - თქვენ იქნებით არტურ ანდერსონი.


You're going to cheat, or you're going to allow bullying.	თქვენ მოიტყუებით, მისცემთ დაშინების უფლებას,


Path two, you become guilty of the evil of passive inaction.	მეორე გზა - თქვენ იქნებით დამნაშავე უმოქმედობის გამო.


Path three, you become a hero.	მესამე გზა - თქვენ გახდებით გმირი. საქმე იმაშია, ვართ კი მზად, რომ წავიდეთ ამ გზით,


The point is, are we ready to take the path to celebrating ordinary heroes, waiting for the right situation to come along to put heroic imagination into action?	უბრალო გმირების გზით, ველოდოთ სწორ სიტუაციას, რათა ჩავრთოთ ჩვენი გმირული წარმოსახვა? რადგან, ცხოვრებამ შესაძლოა მხოლოდ ერთი შანსი მოგცეთ


Because it may only happen once in your life, and when you pass it by, you'll always know, I could have been a hero and I let it pass me by.	და თუ თქვენ მას ხელიდან გაუშვებთ, სამუდამოდ დაკარგავთ. მთელი ცხოვრება იფიქრებთ - მე შემეძლო ვყოფილიყავი გმირი და ვერ გამოვიყენე ეს შესაძლებლობა.


So the point is thinking it and then doing it.	ასე რომ, დაფიქრდით და გააკეთეთ ეს! დიდი მადლობა მინდა გადაგიხადოთ,


Let's oppose the power of evil systems at home and abroad, and let's focus on the positive.	მოდით დავუპირისპირდეთ ბოროტ სისტემებს სახლში და ყველგან და ყურადღება მივმართოთ დადებითისკენ.


Advocate for respect of personal dignity, for justice and peace, which sadly our administration has not been doing.	დავიცვათ ღისება, სამართლიანობა და მშვიდობა, რასაც სამწუხაროდ ჩენი მთავრობა არ აკეთებს.


Thanks so much.	დიდი მადლობა (აპლოდისმენტები)


I come to you today to speak of liars, lawsuits and laughter.	დღეს მე თქვენთან მოვედი, რომ გესაუბროთ მატყუარების, სასამართლო სარჩელებისა და სიცილის შესახებ.


The first time I heard about Holocaust denial, I laughed.	პირველად როდესაც ჰოლოკოსტის უარყოფის შესახებ შევიტყვე, გამეცინა.


Holocaust denial?	ჰოლოკოსტის უარყოფა?


The Holocaust which has the dubious distinction of being the best-documented genocide in the world?	ჰოლოკოსტის, რომელიც გამოირჩევა, როგორც დოკუმენტურად ყველაზე კარგად დადასტურებული გენოციდი მსოფლიოში?


Who could believe it didn't happen?	ვის შეიძლება ეგონოს, რომ ის არ მომხდარა?


Think about it.	დაფიქრდით.


For deniers to be right, who would have to be wrong?	უარმყოფელები რომ მართლები იყვნენ, ვინ უნდა ცდებოდეს?


Well, first of all, the victims -- the survivors who have told us their harrowing stories.	პირველ რიგში, მისი მსხვერპლნი, გადარჩენილები, რომელთაც გვიამბეს მათი სულისშემძვრელი ისტორიები.


Who else would have to be wrong?	კიდევ ვინ უნდა ცდებოდეს?


The bystanders.	მისი შემსწრეები.


The people who lived in the myriads of towns and villages and cities on the Eastern front, who watched their neighbors be rounded up -- men, women, children, young, old -- and be marched to the outskirts of the town to be shot and left dead in ditches.	ის ადამიანები, რომლებიც აურაცხელი რაოდენობის სოფლებსა და ქალაქებში აღმოსავლეთ ფრონტზე ცხოვრობდნენ. რომელნიც შეესწრნენ, როგორ შეკრიბეს მათი მეზობლები, კაცები, ქალები, ბავშვები, ახალგაზრდები თუ მოხუცები და წაიყვანეს ისინი ქალაქის გარეუბნებში, რათა დაეხვრიტათ და თხრილებში ჩაეყარათ.


Or the Poles, who lived in towns and villages around the death camps, who watched day after day as the trains went in filled with people and came out empty.	ასევე პოლონელები, რომლებიც სიკვდილის ბანაკების ირგვლივ ქალაქებსა და სოფლებში ცხოვრობდნენ, და ყოველ დღე ხედავდნენ, თუ როგორ მიდიოდნენ ხალხით სავსე მატარებლები, ხოლო უკან კი, ცარიელები ბრუნდებოდნენ


But above all, who would have to be wrong?	მაგრამ უმთავრესად, ვინ აღმოჩნდებოდა მცდარი?


The perpetrators.	დამნაშავეები.


The people who say, "We did it.	ადამიანები რომლებიც ამბობენ: "ჩვენ ჩავიდინეთ ეს."


I did it."	"მე ჩავიდინე ეს."


Now, maybe they add a caveat.	შეიძლება, ისინი ამას რაღაც დათქმით აკეთებენ.


They say, "I didn't have a choice; I was forced to do it."	ისინი ამბობენ: "მე არ მქონდა არჩევანი; მე დამაძალეს ამის გაკეთება."


But nonetheless, they say, "I did it."	თუმცა მიუხედავად ამისა, ისინი ამბობენ: "მე ჩავიდინე ეს."


Think about it.	დაფიქრდით ამაზე.


In not one war crimes trial since the end of World War II has a perpetrator of any nationality ever said, "It didn't happen."	მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, არცერთ სამხედრო დამნაშავეთა სასამართლოზე არცერთ ეროვნების დამნაშავეს არ უთქვამს: "ეს არ მომხდარა."


Again, they may have said, "I was forced," but never that it didn't happen.	მათ შეიძლება თქვეს: "მე დამაძალეს", მაგრამ არასოდეს უთქვამთ, რომ არ მომხდარა.


Having thought that through, I decided denial was not going to be on my agenda; I had bigger things to worry about, to write about, to research, and I moved on.	მას შემდეგ რაც დავფიქრდი ამაზე, გადავწყვიტე, რომ უარყოფა არ იქნებოდა ჩემ დღის წესრიგში; მე უფრო მნიშვნელოვან საკითხებზე უნდა მენერვიულა, დამეწერა, მეკვლია და მეც გადავერთე.


Fast-forward a little over a decade, and two senior scholars -- two of the most prominent historians of the Holocaust -- approached me and said, "Deborah, let's have coffee.	ათ წელზე ოდნავ მეტი გავიდა და ორმა უფროსმა ისტორიკოს მეცნიერმა, ჰოლოკოსტის ისტორიის ორმა ყველაზე გამოჩენლმა ისტორიკოსმა, მომმართა და მითხრა, "დებორა, მოდი ყავა დავლიოთ.


We have a research idea that we think is perfect for you."	ჩვენ ერთი კვლევის იდეა გვაქვს, რაც ვფიქრობთ, რომ ზედგამოჭრილია შენთვის.


Intrigued and flattered that they came to me with an idea and thought me worthy of it, I asked, "What is it?"	ინტრიგითა და პატივით მოცულმა, რომ მათ მე მომაკითხეს იდეით და ამის ღირსად მიმიჩნიეს, მე შევეკითხე: "რა არის?"


And they said, "Holocaust denial."	და მათ მითხრეს: "ჰოლოკოსტის უარყოფა."


And for the second time, I laughed.	და მე მეორედ გამეცინა.


Holocaust denial?	ჰოლოკოსტის უარყოფა?


The Flat Earth folks?	ის ხალხია, დედამიწა რომ ბრტყელი ჰგონიათ?


The Elvis-is-alive people?	"ელვისი–ცოცხალია" ხალხი?


I should study them?	ეგენი უნდა შევისწავლო?


And these two guys said, "Yeah, we're intrigued.	და ამ ორმა კაცმა მითხრა: "კი, ჩვენ გვაინტერესებს,


What are they about?	რისი მიღწევა სურთ მათ?


What's their objective?	რა არის მათი მიზანი?


How do they manage to get people to believe what they say?"	როგორ აჯერებენ ხალხს იმას, რასაც ისინი ამტკიცებენ?"


So thinking, if they thought it was worthwhile, I would take a momentary diversion -- maybe a year, maybe two, three, maybe even four -- in academic terms, that's momentary.	რაკი მათ ეს საყურადღებოდ ჩათვალეს , მეც წუთიერად გადავერთვებოდი... შეიძლება ერთი წლით ან ორი, სამი, თუნდაც ოთხი წლით. აკადემიურ ენაზე სწორედ ესაა წუთიერი.


(Laughter) We work very slowly.	(სიცილი) ჩვენ ძალიან ნელა ვმუშაობთ.


(Laughter) And I would look at them.	(სიცილი) მაშ, ვიფიქრე, რომ მათ დავაკვირდებოდი


So I did.	და ასეც მოვიქეცი.


I did my research, and I came up with a number of things, two of which I'd like to share with you today.	ჩავატარე ჩემი კვლევა და რამდენიმე დასკვნამდე მივედი. მსურს მათგან ორი დღეს თქვენ გაგიზიაროთ.


One: deniers are wolves in sheep's clothing.	პირველი: უარმყოფელები არიან მგლები ცხვრის ტყავში.


They are the same: Nazis, neo-Nazis -- you can decide whether you want to put a "neo" there or not.	ისინი არიან იგივე ნაცისტები, ნეო–ნაცისტები. შეგიძლიათ გამოიყენოთ, ან არ გამოიყენოთ "ნეო" წინსართი,


But when I looked at them, I didn't see any SS-like uniforms, swastika-like symbols on the wall, Sieg Heil salutes -- none of that.	მაგრამ როდესაც მე მათ შევხედე, მე არ დამინახავს SS-ის მსგავსი უნიფორმა, სვასტიკას სიმბოლოები კედლებზე, ნაცისტური მისალმებები, არაფერი მსგავსი.


What I found instead were people parading as respectable academics.	ამის ნაცვლად რაც მე აღმოვაჩინე, იყო ხალხი, რომელსაც თავი საპატიო აკადემიკოსებად მოჰქონდა.


What did they have?	რა ჰქონდათ მათ?


They had an institute.	მათ ჰქონდათ ინსტიტუტი.


An "Institute for Historical Review."	"ისტორიული მიმოხილვის ინსტიტუტი."


They had a journal -- a slick journal -- a "Journal of Historical Review."	მათ ასევე ჰქონდათ ჟურნალი "ისტორიული მომხილვის ჟურნალი."


One filled with papers -- footnote-laden papers.	რომელიც სავსე იყო ფურცლებით. შენიშვნებით სავსე ფურცლებით.


And they had a new name.	და მათ ჰქონდათ ახალი სახელი.


Not neo-Nazis, not anti-Semites -- revisionists.	არც ნეო–ნაცისტები, არც ანტისემიტები, არამედ რევიზიონისტები.


They said, "We are revisionists.	ისინი ამბობდნენ: "რევიზიონისტები ვართ.


We are out to do one thing: to revise mistakes in history."	ჩვენ მხოლოდ ერთი რამ გვსურს: ისტორიაში არსებული შეცდომების რევიზია."


But all you had to do was go one inch below the surface, and what did you find there?	მაგრამ საკმარისი იყო ოდნავ ღრმად ჩაგეხედათ და რას იპოვიდით იქ?


The same adulation of Hitler, praise of the Third Reich, anti-Semitism, racism, prejudice.	იგივე ჰიტლერის განდიდებას, მესამე რაიხის ქებას, ანტისემიტიზმს, რასიზმსა და ცრურწმენას.


This is what intrigued me.	სწორედ ამან დამაინტრიგა.


It was anti-Semitism, racism, prejudice, parading as rational discourse.	ანტისემიტიზმი, რასიზმი და ცრურწმენა წარმოდგენილი რაციონალურ მსჯელობაში.


The other thing I found -- many of us have been taught to think there are facts and there are opinions -- after studying deniers, I think differently.	კიდევ ერთი რამ რაც ვიპოვე, ბევრი ჩვენგანისთვის უსწავლებიათ, რომ არსებობს ფაქტები და არსებობს მოსაზრებები. უარმყოფელების შესწავლის შემდეგ, მე სხვანაირად ვფიქრობ.


There are facts, there are opinions, and there are lies.	არსებობს ფაქტები, არსებობს მოსაზრებები, და არსებობს ტყუილები.


And what deniers want to do is take their lies, dress them up as opinions -- maybe edgy opinions, maybe sort of out-of-the-box opinions -- but then if they're opinions, they should be part of the conversation.	ის რაც უარმყოფელებს სურთ, არის მათი ტყუილების, როგორც მოსაზრების შენიღბვა. შეიძლება უკიდურესი მოსაზრების, ერთგვარი ჩარჩოს მიღმა მოსაზრების, მაგრამ თუ მას მოსაზრებას დავარქმევთ, ის უნდა იყოს დიალოგის ნაწილი.


And then they encroach on the facts.	შემდეგ კი ისინი ხელყოფენ ფაქტებს.


I published my work -- the book was published, "Denying the Holocaust: The Growing Assault on Truth and Memory," it came out in many different countries, including here in Penguin UK, and I was done with those folks and ready to move on.	მე გამოვაქვეყნე ჩემი ნაშრომი, გამოქვეყნდა წიგნი: "ჰოლოკოსტის უარყოფა: მზარდი დარტყმა ჭეშმარიტებასა და ხსოვნაზე." იგი ბევრ სხვადასხვა ქვეყანაში გამოიცა, მათ შორის გამომცემლობა Penguin-მა აქ, გაერთიანებულ სამეფოში გამოსცა და მეც ამით დავასრულე ამ ხალხთან და მზად ვიყავი სხვა საქმეზე გადავსულიყავი,


Then came the letter from Penguin UK.	როცა Penguin-გან წერილი მივიღე


And for the third time, I laughed ...	და მესამედ გამეცინა...


mistakenly.	შევცდი.


I opened the letter, and it informed me that David Irving was bringing a libel suit against me in the United Kingdom for calling him a Holocaust denier.	გავხსენი წერილი, რომელიც მაცნობებდა, რომ დეივიდ ირვინგი ჩემ წინააღმდეგ გაერთიანებულ სამეფოში ცილისწამების სარჩელს აღძრავდა, რადგან მას ჰოლოკოსტის უარმყოფელი ვუწოდე.


David Irving suing me?	დეივიდ ირვინგი მიჩივის მე?


Who was David Irving?	ვინ არის დეივიდ ირვინგი?


David Irving was a writer of historical works, most of them about World War II, and virtually all of those works took the position that the Nazis were really not so bad, and the Allies were really not so good.	დეივიდ ირვინგი იყო ავტორი ისტორიული ნაშრომებისა, რომელთა უმეტესობაც მეორე მსოფლიო ომზე იყო და რომელთა უმეტესობაში ფაქტობრივად დაფიქსირებული იყო პოზიცია, რომ ნაცისტები არც ისე ცუდები იყვნენ და მოკავშირეები არც ისე კარგები.


And the Jews, whatever happened to them, they sort of deserved it.	და ებრაელებს რაც მოუვიდათ, მათ ერთგვარად დაიმსახურეს.


He knew the documents, he knew the facts, but he somehow twisted them to get this opinion.	მან იცოდა დოკუმენტები, მან იცოდა ფაქტები, მაგრამ მან როგორღაც დაამახინჯა ისინი და ამ შეხედულებამდე მივიდა.


He hadn't always been a Holocaust denier, but in the late '80s, he embraced it with great vigor.	ის ყოველთვის არ უარყოფდა ჰოლოკოსტს, მაგრამ 80–იანი წლების ბოლოს, მან მხურვალდედ გაიზიარა ეს აზრი.


The reason I laughed also was this was a man who not only was a Holocaust denier, but seemed quite proud of it.	მიზეზი, თუ რატომ გამეცინა, იყო ისიც, რომ ეს კაცი არამხოლოდ უარყოფდა ჰოლოკოსტს, არამედ ამით ამაყობდა კიდეც.


Here was a man -- and I quote -- who said, "I'm going to sink the battleship Auschwitz."	ეს იყო კაცი, და მე ვციტირებ, რომელმაც თქვა: "მე ჩავძირავ აუშვიცის საბრძოლო ხომალდს."


Here was a man who pointed to the number tattooed on a survivor's arm and said, "How much money have you made from having that number tattooed on your arm?"	ეს იყო კაცი, რომელმაც შეხედა ერთ–ერთი გადარჩენილის ტატუს მის მხარზე და თქვა: "რამდენი ფული გააკეთე, მაგ შენ მხარზე ამოსვირინგებული რიცხვით?"


Here was a man who said, "More people died in Senator Kennedy's car at Chappaquiddick than died in gas chambers at Auschwitz."	ეს იყო ადამიანი, რომელმაც თქვა: "უფრო მეტი ადამიანი დაიღუპა სენატორ კენედის მანქანაში, ჩაპაქუიდიკში, ვიდრე გაზის კანტორებში, აუშვიცში."


That's an American reference, but you can look it up.	ეს პარალელია ამერიკულ ინციდენტთან, შეგიძლიათ მოიძიოთ.


This was not a man who seemed at all ashamed or reticent about being a Holocaust denier.	ამ კაცს საერთოდ არ რცხვენოდა იმის, რომ ჰოლოკოსტს უარყოფდა.


Now, lots of my academic colleagues counseled me -- "Eh, Deborah, just ignore it."	ბევრა ჩემმა აკადემიკოსმა კოლეგამ მირჩია: "ეჰ, დებორა, ყურადღება არ მიაქციო."


When I explained you can't just ignore a libel suit, they said, "Who's going to believe him anyway?"	როდესაც მე ავუხსენი, რომ ასე უბრალოდ ვერ გავატარებდი ცილისწამების სარჩელს, მათ მითხრეს: "კი, მაგრამ ვინ დაუჯერებს მას?"


But here was the problem: British law put the onus, put the burden of proof on me to prove the truth of what I said, in contrast to as it would have been in the United States and in many other countries: on him to prove the falsehood.	მაგრამ პრობლემა ის იყო, რომ ბრიტანული კანონით, მტკიცების ტვირთი ჩემზე იყო. ჩემი ნათქვამის სისწორე უნდა დამემტკიცებინა, განსხვავებით იმისგან, რაც აშშ-ში და ბევრი სხვა ქვეყნანაშია, სადაც მას მოუწევდა სიცრუის დამტკიცება.


What did that mean?	რას ნიშნავდა ეს?


That meant if I didn't fight, he would win by default.	ეს ნიშნავდა, რომ თუ მე არ ვიბრძოლებდი, ის ავტომატურად გაიმარჯვებდა.


And if he won by default, he could then legitimately say, "My David Irving version of the Holocaust is a legitimate version.	ხოლო თუ ის გაიმარჯვებდა, შემდეგ შეეძლებოდა ლეგიტიმურად ეთქვა: "დევიდი ირვინგისეული ჰოლოკოსტის ვერსია ლეგიტიმური ვერსიაა.


Deborah Lipstadt was found to have libeled me when she called me a Holocaust denier.	დებორა ლიპსტადტმა მე ცილი დამწამა, როდესაც ჰოლოკოსტის უარმყოფელი მიწოდა.


Ipso facto, I, David Irving, am not a Holocaust denier."	შესაბამისად, მე, დეივიდ ირვინგი, არ ვარ ჰოლოკოსტის უარმყოფელი."


And what is that version?	და რა არის მისი ვერსია?


There was no plan to murder the Jews, there were no gas chambers, there were no mass shootings, Hitler had nothing to do with any suffering that went on, and the Jews have made this all up to get money from Germany and to get a state, and they've done it with the aid and abettance of the Allies -- they've planted the documents and planted the evidence.	არ არსებობდა ებრაელთა დახოცვის გეგმა, არ არსებობდა გაზის კამერები, არ არსებობდა მასიური დახვრეტები, ჰიტლერის ბრალი არაფერი ყოფილა ამ ტანჯვაში, და რომ ებრაელებმა ეს ყველაფერი გამოიგონეს, რათა გერმანიისგან ფული მიეღოთ. და რათა სახელმწიფო მიეღოთ და მათ ეს მოახერხეს მოკავშირეების დახმარებით. მათ ჩანერგეს დოკუმენტები და მტკიცებულებები.


I couldn't let that stand and ever face a survivor or a child of survivors.	მე ამას ვერ დავუშვებდი, რადგან თვალბში ვერ ჩავხედავდი ჰოლოკოსტ გამოვლილებს, ან მათ შვილებს.


I couldn't let that stand and consider myself a responsible historian.	მე ამას ვერ დავუშვებდი, რადგან თავს უპასუხისმგებლო ისტორიკოსად ჩავთვლიდი.


So we fought.	ასე რომ ჩვენ ვიბრძოლეთ.


And for those of you who haven't seen "Denial," spoiler alert: we won.	და მათთვის ვისაც არ უნახავს ფილმი "უარყოფა", წინასწარ გაგიმჟღავნებთ: ჩვენ მოვიგეთ.


(Laughter) (Applause) The judge found David Irving to be a liar, a racist, an anti-Semite.	(სიცილი) (აპლოდისმენტები) მოსამართლემ დეივიდ ირვინგი მიიჩნია მატყუარად, რასისტად და ანტისემიტად.


His view of history was tendentious, he lied, he distorted -- and most importantly, he did it deliberately.	ისტორიისადმი მისი მიდგომა იყო ტენდენციური, მან მოიტყუა და დაამახინჯა ფაქტები და რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, მან ეს განზრახ ჩაიდინა.


We showed a pattern, in over 25 different major instances.	მან მსგავსი სახის ქმედება გამოავლინა 25 სხვადასხვა მნიშვნელოვან შემთხვევაში.


Not small things -- many of us in this audience write books, are writing books; we always make mistakes, that's why we're glad to have second editions: correct the mistakes.	არა პატარა რამეში... ამ აუდიტორიაში ბევრი ჩვენგანი წერს წიგნებს, ყოველთვის ვუშვებთ შეცდომებს და ამიტომ გვიხარია წიგნის მეორე გამოცემა: რათა შევასწოროთ შეცდომები.


(Laughter) But these always moved in the same direction: blame the Jews, exonerate the Nazis.	(სიცილი) თუმცა მისი წიგნები ყოველთვის ერთი მიმართულებით ვითარდებოდა: ებრაელების დადანაშაულება, ნაცისტების გამართლება.


But how did we win?	მაშ, როგორ გავიმარჯვეთ ჩვენ?


What we did is follow his footnotes back to his sources.	ჩვენ მივყვეთ მის სქოლიოში მოხმობილ წყაროებს.


And what did we find?	და რა აღმოვაჩინეთ ჩვენ?


Not in most cases, and not in the preponderance of cases, but in every single instance where he made some reference to the Holocaust, that his supposed evidence was distorted, half-truth, date-changed, sequence-changed, someone put at a meeting who wasn't there.	არა უმეტეს შემთხვევაში, და არა უპირატეს შემთხვევებში არამედ ყველა იმ შემთხვევაში, როდესაც იგი ჰოლოკოსტს მოიხსენიებდა, მისი მტკიცებულებები იყო დამახინჯებული, ნახევრად–მართალი, თარიღები შეცვილილი, თანმიმდევრობა შეცვლილი. შეხვედრებზე ისეთი ადამიანის ჩასმა, ვინც იქ არ იყო.


In other words, he didn't have the evidence.	სხვა სიტყვებით, მას არ ჰქონდა არანაირი მტკიცებულება.


His evidence didn't prove it.	მის მტკიცებებს საფუძველი არ ჰქონდათ.


We didn't prove what happened.	ჩვენ არ დაგვიმტკიცებია, თუ რა მოხდა,


We proved that what he said happened -- and by extension, all deniers, because he either quotes them or they get their arguments from him -- is not true.	არამედ დავამტკიცეთ, რომ ის რაც მან და სხვა უარმყოფელებმა თქვეს, რომელსაც ის ციტირებდა, ან რომლებიც მისგან იღებდნენ არგუმენტებს, არ იყო ჭეშმარიტება.


What they claim -- they don't have the evidence to prove it.	მათ მტკიცებებს, არანაირი დასაბუთება არ გააჩნდა.


So why is my story more than just the story of a quirky, long, six-year, difficult lawsuit, an American professor being dragged into a courtroom by a man that the court declared in its judgment was a neo-Nazi polemicist?	მაშ, რატომ არის ჩემი ისტორია უბრალოდ უჩვეულო, გრძელ, ექვსწლიან, რთულ სასამართლო სარჩელის ამბავზე მეტი, რომელშიც ამერიკელი პროფესორი სასამართლოში შემათრია იმ კაცმა, რომელიც სასამართლომ თავის გადაწყვეტილებაში ნეო–ნაცისტ პოლემისტად გამოაცხადა?


What message does it have?	რა არის ჩემი ისტორიის სათქმელი?


I think in the context of the question of truth, it has a very significant message.	მე ვფიქრობ, რომ ჭეშმარიტების კონტექსტში, იგი მნიშვნელოვან გზავნილს შეიცავს.


Because today, as we well know, truth and facts are under assault.	რადგან დღესდღეისობით, როგორც ჩვენთვის ცნობილია, სიმართლე და ფაქტები შეტევის ქვეშაა.


Social media, for all the gifts it has given us, has also allowed the difference between facts -- established facts -- and lies to be flattened.	სოციალური მედიამ, იმ კარგთან ერთად რაც მან მოგვიტანა, ასევე დადგენილ ფაქტებსა და ტყუილებს შორის განსხვავება გათელა.


Third of all: extremism.	მესამე მნიშვნელოვანი საკითხი: ექსტრემიზმი.


You may not see Ku Klux Klan robes, you may not see burning crosses, you may not even hear outright white supremacist language.	თქვენ შეიძლება არ ხედავდეთ კუ–კლუკს–კლანის მანტიებს, შეიძლება არ ხედავდეთ ცეცლწაკიდებულ ჯვრებს, შეიძლება არ გესმოდეთ თეთრკანიანთა უპირატესობის მომხრე ენა.


It may go by names: "alt-right," "National Front" -- pick your names.	ისინი შეიძლება იყვნენ: "ალტერნატიულ მემარჯვენე", "ეროვნული ფრონტის" სახელით,


But underneath, it's that same extremism that I found in Holocaust denial parading as rational discourse.	მაგრამ მათ მიღმა იგივე ექსტრემიზმია, რაც მე ვიპოვე ჰოლოკოსტის უარყოფაში. თავს გვაჩვენებს, როგორც რაციონალური დისკურსი.


We live in an age where truth is on the defensive.	ჩვენ ვცხოვრობთ იმ ეპოქაში, სადაც ჭეშმარიტება მუდმივ თავდაცვით პოზიციაშია.


I'm reminded of a New Yorker cartoon.	მე მახსენდება ჟურნალ The New Yorker-ში გამოქვეყნებული კარიკატურა


A quiz show recently appeared in "The New Yorker" where the host of the quiz show is saying to one of the contestants, "Yes, ma'am, you had the right answer.	სადაც ვიქტორინის წამყვანი ერთ–ერთ მონაწილეს ეუბნება: "დიახ, ქალბატონო, თქვენ გქონდათ სწორი პასუხი,


But your opponent yelled more loudly than you did, so he gets the point."	მაგრამ თქვენმა მეტოქემ უფრო ხმამაღლა დაიძახა, ამიტომ ქულას ის მიიღებს."


What can we do?	რისი გაკეთება შეგვიძლია ჩვენ?


First of all, we cannot be beguiled by rational appearances.	პირველ რიგში, ჩვენ არ უნდა ჩაგვითრიოს რაციონალურმა შესახედაობამ.


We've got to look underneath, and we will find there the extremism.	ჩვენ მის მიღმა უნდა ჩავიხედოთ და იქ ექსტრემიზმს ვიპოვით.


Second of all, we must understand that truth is not relative.	მეორე რიგში, ჩვენ უნდა გავიაზროთ, რომ ჭეშმარიტება ფარდობითი არ არის.


Number three, we must go on the offensive, not the defensive.	მესამე რიგში, ჩვენ უნდა გადავიდეთ თავდასხმაზე და არა თავდაცვაზე.


When someone makes an outrageous claim, even though they may hold one of the highest offices in the land, if not the world -- we must say to them, "Where's the proof?	როდესაც ვინმე აღმაშფოთებელ რამეს ამტკიცებს, თუნდაც უმაღლესი თანამდებობა ეკავოს ქვეყანაში, თუ არა მსოფლიოში, ჩვენ მათ უნდა ვუთხრათ: "სად არის საბუთი?


Where's the evidence?"	სად არის მტკიცებულება?"


We must hold their feet to the fire.	ჩვენ მათ პასუხი უნდა მოვთხოვოთ მათი ქმედებისთვის.


We must not treat it as if their lies are the same as the facts.	მათი ტყუილები ფაქტებს არ უნდა გავუთანაბროთ


And as I said earlier, truth is not relative.	და როგორც უკვე აღვნიშნე, სიმართლე ფარდობითი არაა.


Many of us have grown up in the world of the academy and enlightened liberal thought, where we're taught everything is open to debate.	ბვერი ჩვენგანი აკადემიურ და ლიბერალური აზრის, განათლებულ გარემოში გაიზარდა, სადაც გვასწავლიან, რომ ყველაფერი ღიაა განხილვისთვის.


But that's not the case.	მაგრამ ეს ასე არ არის,


There are certain things that are true.	არის რაღაცები, რაც ყოველთვის მართალია.


There are indisputable facts -- objective truths.	რაც წარმოადგენს უდავო ფაქტს, ობიექტურ ჭეშმარიტებას.


Galileo taught it to us centuries ago.	გალილეომ ეს საუკუნეების წინ გვასწავლა.


Even after being forced to recant by the Vatican that the Earth moved around the Sun, he came out, and what is he reported to have said?	მიუხედავად იმისა, რომ ვატიკანი აიძულებდა უარი ეთქვა, რომ დედამიწა მზის გარშემო მოძრაობს, იგი გამოვიდა და რა თქვა მან?


"And yet, it still moves."	"და ის მაინც მოძრაობს."


The Earth is not flat.	დედამიწა ბრტყელი არ არის.


The climate is changing.	კლიმატი იცვლება.


Elvis is not alive.	ელვისი ცოცხალი აღარაა.


(Laughter) (Applause) And most importantly, truth and fact are under assault.	(სიცილი) (აპლოდისმენტები) და რაც მთავარია, სიმართლე და ფაქტები შეტევის ქვეშაა.


The job ahead of us, the task ahead of us, the challenge ahead of us is great.	ჩვენ წინაშე უდიდესი სამუშაო, დავალება და გამოწვევაა.


The time to fight is short.	ბრძოლისთვის დრო ცოტაა.


We must act now.	ჩვენ ახლა უნდა ვიმოქმედოთ.


Later will be too late.	მოგვიანებით ძალიან გვიან იქნება.


Thank you very much.	დიდი მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


How many people here would like to live to be at least 80 years old?	აქ მყოფთაგან რამდენს გსურთ იცხოვროთ სულ მცირე 80 წელი?


Yeah.	ჰო.


I think we all have this hopeful expectation of living into old age.	ვფიქრობ, ყველას გვაქვს იმედის მომცემი მოლოდინი, რომ ღრმა სიბერემდე ვიცხოვრებთ.


Let's project out into the future, to your future "you's," and let's imagine that we're all 85.	მოდით, მომავალში გადავინაცვლოთ, მომავალ "თქვენთან" და მოდით, წარმოვიდგინოთ, რომ ჩვენ ყველა 85 წლის ვართ.


Now, everyone look at two people.	ახლა კი, ყველამ ორ ადამიანს შეხედეთ.


One of you probably has Alzheimer's disease.	ერთერთ თქვენგანს, სავარაუდოდ, ალცჰაიმერის დაავადება აქვს.


(Laughter) Alright, alright.	(სიცილი) კარგით, კარგით.


And maybe you're thinking, "Well, it won't be me."	და ალბათ ფიქრობთ, "ეს მე არ ვიქნები".


Then, OK. You are a caregiver.	კარგი. მაშინ თქვენ მომვლელი ხართ.


So -- (Laughter) so in some way, this terrifying disease is likely to affect us all.	ასე რომ -- (სიცილი) ასე თუ ისე, ეს საშინელი დაავადება სავარაუდოდ ყველა ჩვენგანს შეეხება.


Part of the fear around Alzheimer's stems from the sense that there's nothing we can do about it.	ნაწილობრივ, ალცჰაიმერის შიში იქიდან გამომდინარეობს, რომ ჩვენ მას ვერაფრით ვშველით.


Despite decades of research, we still have no disease-modifying treatment and no cure.	მიუხედავად მრავალწლიანი კვლევებისა, ჯერ კიდევ არ გვაქვს სამკურნალო საშუალება.


So if we're lucky enough to live long enough, Alzheimer's appears to be our brain's destiny.	ასე რომ, თუ გაგვიმართლებს და საკმარისად დიდხანს ვიცოცხლებთ, ალცჰაიმერი ჩვენი ტვინის ბედი იქნება.


But maybe it doesn't have to be.	თუმცა, იქნებ ამის შეცვლა შეიძლება.


What if I told you we could change these statistics, literally change our brain's destiny, without relying on a cure or advancements in medicine?	რა მოხდება თუ გეტყვით, რომ ჩვენ შეგვიძლია ეს სტატისტიკა შევცვალოთ, ჩვენი ტვინის ბედი შევცვალოთ, მკურნალობაზე ან მედიცინის მიღწევებზე დაყრდნობის გარეშე?


Let's begin by looking at what we currently understand about the neuroscience of Alzheimer's.	დავიწყოთ იმით, რაც ამჟამად გვესმის ალცჰაიმერის დაავადების ნეირომეცნიერების შესახებ.


Here's a picture of two neurons connecting.	ეს ორი ნეირონის კავშირის ამსახველი სურათია.


The point of connection, this space circled in red, is called the synapse.	კავშირის წერტილს, წითელი წრით შემოსაზღვრულ სივრცეს სინაფსი ეწოდება.


The synapse is where neurotransmitters are released.	სინაფსი ნეიროტრანსმიტერებს გამოიმუშავებს.


This is where signals are transmitted, where communication happens.	სწორედ აქ ხდება სიგნალის გადაცემა და კომუნიკაციის დამყარება.


This is where we think, feel, see, hear, desire ...	ეს ისაა, სადაც ჩვენ ვფიქრობთ, ვგრძნობთ, ვხედავთ, გვესმის, გვსურს...


and remember.	და გვახსოვს.


And the synapse is where Alzheimer's happens.	და სინაფსი არის ადგილი, რომელსაც ალცჰაიმერი აზიანებს.


Let's zoom in on the synapse and look at a cartoon representation of what's going on.	მოდით, მოვაახლოვოთ სინაფსი და ვნახოთ, თუ რა ხდება.


During the business of communicating information, in addition to releasing neurotransmitters like glutamate into the synapse, neurons also release a small peptide called amyloid beta.	ინფორმაციის გადაცემის პროცესში, ნეიროტრანსმიტერების, მაგალითად გლუტამატის, გამოყოფის გარდა, ნეირონები, ასევე, გამოყოფენ მცირე ზომის ბეტა ამილოიდურ პეპტიდებს.


Normally, amyloid beta is cleared away metabolized by microglia, the janitor cells of our brains.	ნორმაში, ბეტა ამილოიდი მეტაბოლიზდება მიკროგლიის, ჩვენი ტვინის გამწმენდი უჯრედების მიერ.


While the molecular causes of Alzheimer's are still debated, most neuroscientists believe that the disease begins when amyloid beta begins to accumulate.	მართალია, ალცჰაიმერის მოლეკულური მიზეზები კვლავ დისკუსიის საგანია, მაგრამ ნეირომეცნიერთა უმეტესობა თვლის, რომ დაავადება იწყება ბეტა ამილოიდის დაგროვებით.


Too much is released, or not enough is cleared away, and the synapse begins to pile up with amyloid beta.	მისი ჭარბი გამოყოფის ან არასაკმარისი რაოდენობით დაშლის შედეგად, სინაფსი ბეტა ამილოიდით ივსება.


And when this happens, it binds to itself, forming sticky aggregates called amyloid plaques.	ამ დროს, მათი შეერთება იწვევს წებოვანი ნაერთების, ამილოიდური ნადების წარმოქმნას.


How many people here are 40 years old or older?	რამდენი თქვენგანია 40 წლის?


You're afraid to admit it now.	ან უფრო მეტის? ახლა აღიარების გეშინიათ, მაგრამ


This initial step into the disease, this presence of amyloid plaques accumulating, can already be found in your brains.	დაავადების ეს საწყისი ეტაპი, დაგროვილი ამილოიდური ნადები, შესაძლოა თქვენს ტვინშიც აღმოჩნდეს.


The only way we could be sure of this would be through a PET scan, because at this point, you are blissfully unaware.	ამაში მხოლოდ ტომოგრაფიის საშუალებით შეგვიძლია დავრწმუნდეთ, რადგან, ამჟამად, თქვენ ნეტარ უცოდინრობაში იმყოფებით.


You're not showing any impairments in memory, language, or cognition ...	თქვენ არ ავლენთ მეხსიერების, ენის ან კოგნიტური ფუნქციების დარღვევებს...


yet.	ჯერ.


We think it takes at least 15 to 20 years of amyloid plaque accumulation before it reaches a tipping point, then triggering a molecular cascade that causes the clinical symptoms of the disease.	ჩვენ ვფიქრობთ, რომ 15-20 წელი მაინც დასჭირდება, რომ ამილოიდის დაგროვებამ გარდამტეხ წერტილს მიაღწიოს და მოლეკულური კასკადი გამოიწვიოს, რომელიც დაავადების სიმპტომებს გამოავლენს.


Prior to the tipping point, your lapses in memory might include things like, "Why did I come in this room?"	გარდამტეხი წერტილის მიღწევამდე, თქვენ, შესაძლოა, ხარვეზები გქონდეთ მეხსიერებაში, როგორიცაა: "რატომ შემოვედი ამ ოთახში?"


or "Oh ... what's his name?"	ან "ოჰ.. რა ერქვა მას?"


or "Where did I put my keys?"	ან "სად დავდე გასაღები?"


Now, before you all start freaking out again, because I know half of you did at least one of those in the last 24 hours -- these are all normal kinds of forgetting.	სანამ ნერვიულობას დაიწყებდეთ, რადგან ვიცი, თქვენგან ნახევარს გამოუცდია რომელიმე მათგანი ბოლო 24 საათის განმავლობაში -- გეტყვით, რომ ასეთი დეტალების დავიწყება ნორმალურია.


In fact, I would argue that these examples might not even involve your memory, because you didn't pay attention to where you put your keys in the first place.	მე ვიტყოდი, რომ ეს მაგალითები არც კი უკავშირდება თქვენს მეხსიერებას, რადგან თქვენ თავიდანვე არ მიაქციეთ ყურადღება, თუ სად დადეთ გასაღები.


After the tipping point, the glitches in memory, language and cognition are different.	გარდამტეხი წერტილის მიღწევის შემდეგ, ჩავარდნები მეხსიერებაში, ენასა და შემეცნებაში განსხვავებულია.


Instead of eventually finding your keys in your coat pocket or on the table by the door, you find them in the refrigerator, or you find them and you think, "What are these for?"	გასაღების ქურთუკის ჯიბეში ან კართან მაგიდაზე პოვნის ნაცვლად, შეიძლება მაცივარში იპოვოთ, ან იპოვოთ და დაფიქრდეთ "ეს რისთვისაა?"


So what happens when amyloid plaques accumulate to this tipping point?	მაშ, რა ხდება, როდესაც ამილოიდური ნადები გარდამტეხ წერტილს აღწევს?


Our microglia janitor cells become hyper-activated, releasing chemicals that cause inflammation and cellular damage.	ჩვენი მიკროგლიალური გამწმენდი უჯრედი ჰიპერაქტიური ხდება, გამოყოფს ქიმიურ ნივთიერებებს, რომლებიც ანთებას და უჯრედების დაზიანებას იწვევენ.


We think they might actually start clearing away the synapses themselves.	ჩვენ ვფიქრობთ, რომ ისინი შესაძლოა იწყებენ სინაფსების წაშლას.


A crucial neural transport protein called "tau" becomes hyperphosphorylated and twists itself into something called "tangles," which choke off the neurons from the inside.	ნეირონის საკვანძო სატრანსპორტო ცილა "ტაუ" ჰიპერფოსფორილდება, გროვდება და წარმოქმნის "კვანძებს", რომლებიც ნეირონებს შიგნიდან ახშობენ.


By mid-stage Alzheimer's, we have massive inflammation and tangles and all-out war at the synapse and cell death.	ალცჰაიმერის შუა სტადიისთვის ვაწყდებით ძლიერი ანთებას და კვანძებს, დაძაბულ ომს სინაფსზე და უჯრედების სიკვდილს.


So if you were a scientist trying to cure this disease, at what point would you ideally want to intervene?	ვთქვათ, მეცნიერი ხართ, რომელიც ამ დაავადების განკურნებას ცდილობს, რა დონეზე გირჩევნიათ ჩარევა?


Many scientists are betting big on the simplest solution: keep amyloid plaques from reaching that tipping point, which means that drug discovery is largely focused on developing a compound that will prevent, eliminate, or reduce amyloid plaque accumulation.	ბევრი მეცნიერი ემხრობა ყველაზე მარტივ გამოსავალს: ნადების მიერ გარდამტეხი წერტილის მიღწევის პრევენციას, ეს ნიშნავს, რომ კვლევები მიმართულია ისეთი ნაერთის შექმნისკენ, რომელიც თავიდან აგვარიდებს ან შეამცირებს ამილოიდური ნადების დაგროვებას.


So the cure for Alzheimer's will likely be a preventative medicine.	ასე რომ, დიდი ალბათობით, ალცჰაიმერის წამალი პრევენციული იქნება.


We're going to have to take this pill before we reach that tipping point, before the cascade is triggered, before we start leaving our keys in the refrigerator.	ჩვენ ეს წამალი გარდამტეხი წერტილის მიღწევამდე უნდა მივიღოთ, მოლეკულური კასკადის დაწყებამდე, სანამ გასაღები მაცივარში დაგვრჩება.


We think this is why, to date, these kinds of drugs have failed in clinical trials -- not because the science wasn't sound, but because the people in these trials were already symptomatic.	ვფიქრობთ, რომ დღევანდელი წამლების კლინიკური ცდების წარუმატებლობის მიზეზია არა ის, რომ მეცნიერება იყო მცდარი, არამედ ის, რომ ამ ცდებში მონაწილე ადამიანები უკვე სიმპტომატურები იყვნენ.


It was too late.	გვიანი იყო.


Think of amyloid plaques as a lit match.	იფიქრეთ ამილოიდურ ნადებზე, როგორც ანთებულ ასანთზე.


At the tipping point, the match sets fire to the forest.	გარდამტეხ წერტილში ასანთი ტყეს ცეცხლს უკიდებს.


Once the forest is ablaze, it doesn't do any good to blow out the match.	როგორც კი ტყე ალშია, აზრი აღარ აქვს ასანთის ჩაქრობას.


You have to blow out the match before the forest catches fire.	ასანთი იქამდე უნდა ჩააქრო, ვიდრე ტყეს ცეცხლი წაეკიდება.


Even before scientists sort this out, this information is actually really good news for us, because it turns out that the way we live can influence the accumulation of amyloid plaques.	მეცნიერების მიერ ამის გარკვევის გარეშეც, ეს ინფორმაცია სასარგებლოა ჩვენთვის, რადგან ეს ნიშნავს, რომ ჩვენი ცხოვრების წესი გავლენას ახდენს ამილოიდური ნადების დაგროვებაზე.


And so there are things we can do to keep us from reaching that tipping point.	ანუ ჩვენ შეგვიძლია, რამე მოვიმოქმედოთ იმისთვის, რომ გარდამტეხ წერტილს არ მივაღწიოთ.


Let's picture your risk of Alzheimer's as a see-saw scale.	მოდით, წარმოვიდგინოთ ალცჰაიმერის განვითარების რისკები სასწორზე.


We're going to pile risk factors on one arm, and when that arm hits the floor, you are symptomatic and diagnosed with Alzheimer's.	ერთ ხელზე დავალაგოთ რისკფაქტორები, და როდესაც ხელი იატაკს შეეხება, თქვენ სიმპტომები დაგეწყებათ და ალცჰაიმერის დიაგნოზი დაგესმებათ.


Let's imagine you're 50 years old.	მოდით წარმოვიდგინოთ, რომ 50 წლის ხართ.


You're not a spring chicken anymore, so you've accumulated some amyloid plaques with age.	თქვენ ახალგამჩეკილი წიწილა აღარ ხართ, ასაკთან ერთად თქვენ ამილოიდური ნადებიც დააგროვეთ.


Your scale is tipped a little bit.	თქვენმა სასწორმა ცოტა დაიწია.


Now let's look at your DNA.	ახლა, მოდით, თქვენს დნმ-ს შევხედოთ.


We've all inherited our genes from our moms and our dads.	ჩვენ ყველამ მივიღეთ გენები დედ-მამისგან.


Some of these genes will increase our risk and some will decrease it.	ზოგი გენი ჩვენს რისკს გაზრდის, ზოგი კი შეამცირებს.


If you're like Alice in "Still Alice," you've inherited a rare genetic mutation that cranks out amyloid beta, and this alone will tip your scale arm to the ground.	თუ თქვენ ელისს გავხართ "ჯერ კიდევ ელისიდან", მაშინ იშვიათი გენეტიკური მუტაცია გაქვთ, რომელიც ბეტა ამილოიდის რაოდენობას ზრდის, მხოლოდ ამასაც კი შეუძლია თქვენი სასწორის მიწამდე დაწევა.


But for most of us, the genes we inherit will only tip the arm a bit.	მაგრამ უმრავლეს შემთხვევაში გენები მხოლოდ უმნიშვნელოდ ცვლიან რისკებს.


For example, APOE4 is a gene variant that increases amyloid, but you can inherit a copy of APOE4 from mom and dad and still never get Alzheimer's, which means that for most of us, our DNA alone does not determine whether we get Alzheimer's.	მაგალითად, APOE4 გენი ამილოიდის რაოდენობას ზრდის, მაგრამ, APOE4 გენის ორივე მშობლისგან მიღების შემთხვევაშიც კი, შეიძლება ალცჰაიმერის დაავადებით არ დაავადდეთ რაც ნიშნავს, რომ უმრავლესობისთვის მხოლოდ დნმ არ განსაზღვრავს, დაგვემართება თუ არა ალცჰაიმერი.


So what does?	მაშ რა განსაზღვრავს?


We can't do anything about getting older or the genes we've inherited.	ჩვენ ვერ შევცვლით იმ ფაქტს, რომ ვბერდებით, ან ჩვენს გენებს, რომელიც გვერგო.


So far, we haven't changed our brain's destiny.	ჯერჯერობით ჩვენი ტვინის ბედი არ შეგვიცვლია.


What about sleep?	ძილზე რას იტყოდით?


In slow-wave deep sleep, our glial cells rinse cerebral spinal fluid throughout our brains, clearing away metabolic waste that accumulated in our synapses while we were awake.	ნელი ძილის დროს ჩვენი გლიალური უჯრედები ცერებროსპინალური სითხის საშუალებით ასუფთავებენ ტვინს სიფხიზლის დროს სინაფსებში დაგროვებული მეტაბოლური ნარჩენებისგან.


Deep sleep is like a power cleanse for the brain.	ღრმა ძილი თავისებური წმენდაა ტვინისთვის.


But what happens if you shortchange yourself on sleep?	მაგრამ რა მოხდება, თუ ძილს შეამცირებთ?


Many scientists believe that poor sleep hygiene might actually be a predictor of Alzheimer's.	ბევრ მეცნიერს სჯერა, რომ არასრულფასოვანი ძილი შესაძლებელია ალცჰაიმერის წინამორბედი იყოს.


A single night of sleep deprivation leads to an increase in amyloid beta.	ერთი ღამით უძილობამაც კი შეიძლება ამილოიდის რაოდენობის მომატება გამოიწვიოს.


And amyloid accumulation has been shown to disrupt sleep, which in turn causes more amyloid to accumulate.	ხოლო ამილოიდის დაგროვება ძილის დარღვევას იწვევს, რაც, თავის მხრივ, იწვევს მეტი ამილოიდის დაგროვებას.


And so now we have this positive feedback loop that's going to accelerate the tipping of that scale.	ასე რომ, წრეზე ვტრიალებთ, რომელიც ჩვენი სასწორის დაწევას დააჩქარებს.


What else?	კიდევ რა?


Cardiovascular health.	გულსისხლძარღვთა სისტემის ჯანმრთელობა.


High blood pressure, diabetes, obesity, smoking, high cholesterol, have all been shown to increase our risk of developing Alzheimer's.	მაღალი წნევა, დიაბეტი, სიმსუქნე, თამბაქო, მაღალი ქოლესტერინი, ცნობილია, რომ ეს ყველაფერი ალცჰაიმერის დაავადების რისკს ზრდის.


Some autopsy studies have shown that as many as 80 percent of people with Alzheimer's also had cardiovascular disease.	აუტოფსიურმა კვლევებმა აჩვენეს, რომ ალცჰაიმერის დაავადების მქონე პაციენტთა 80%-ს ასევე გულსისხლძარღვთა სისტემის დაავადებები აქვს.


Aerobic exercise has been shown in many studies to decrease amyloid beta in animal models of the disease.	ბევრმა კვლევამ აჩვენა, რომ აერობიკამ ბეტა ამილოიდის რაოდენობა შეამცირა ცდისპირ ცხოველებში.


So a heart-healthy Mediterranean lifestyle and diet can help to counter the tipping of this scale.	ასე რომ, ჯანმრთელ გულს, ხმელთაშუა ზღვის ცხოვრების წესსა და დიეტას შეუძლია სასწორის დაწევა შეაჩეროს.


So there are many things we can do to prevent or delay the onset of Alzheimer's.	შესაბამისად, ბევრი რამ შეგვიძლია გავაკეთოთ ალცჰაიმერის პრევენციის ან გადავადებისთვის.


But let's say you haven't done any of them.	მაგრამ, ვთქვათ, არცერთი მათგანი არ გააკეთეთ.


Let's say you're 65; there's Alzheimer's in your family, so you've likely inherited a gene or two that tips your scale arm a bit; you've been burning the candle at both ends for years; you love bacon; and you don't run unless someone's chasing you.	ვთქვათ, 65 წლის ხართ, ალცჰაიმერიანი ოჯახის წევრი გყავთ და ერთი ან ორი გენი მაინც გერგოთ, რომელიც ოდნავ ხრის თქვენს სასწორს; წლების განმავლობაში თავს იტვირთავდით, გიყვართ ბეკონი; და არ დარბიხართ, თუ ვინმე არ მოგსდევთ.


(Laughter) Let's imagine that your amyloid plaques have reached that tipping point.	(სიცილი) წარმოვიდგინოთ, რომ ამილოიდის ნალექებმა მიაღწიეს გარდამტეხ წერტილს.


Your scale arm has crashed to the floor.	თქვენი სასწორის ეს მხარე იატაკზე დაენარცხა.


You've tripped the cascade, setting fire to the forest, causing inflammation, tangles, and cell death.	კასკადი დაიწყო და ტყეს ცეცხლი წაეკიდა, რამაც გამოიწვია ანთება, კვანძების გაჩენა, და უჯრედების სიკვდილი.


You should be symptomatic for Alzheimer's.	თქვენ ალცჰაიემრის სიმპტომები უნდა გქონდეთ.


You should be having trouble finding words and keys and remembering what I said at the beginning of this talk.	თქვენ უნდა გიჭირდეთ სიტყვების და გასაღების პოვნა, და იმის გახსენება, თუ რა ვთქვი ამ საუბრის დასაწყისში.


But you might not be.	მაგრამ შესაძლებელია ეს ასე არ იყოს.


There's one more thing you can do to protect yourself from experiencing the symptoms of Alzheimer's, even if you have the full-blown disease pathology ablaze in your brain.	კიდევ არის ერთი რამ რისი გაკეთებაც შეგიძლიათ ალცჰაიმერის სიმპტომებისგან თავის დასაცავად, მაშინაც, თუ კი თქვენს ტვინში ალცჰაიმერის პათოლოგიური პროცესებია გაჩაღებული,


It has to do with neural plasticity and cognitive reserve.	ეს არის ნეიროპლასტიურობისა და კოგნიტური მარაგის შექმნა.


Remember, the experience of having Alzheimer's is ultimately a result of losing synapses.	გახსოვდეთ, ალცჰაიმერის დაავადების სიმპტომები საბოლოოდ სინაფსების დაკარგვის შედეგად ვლინდება.


The average brain has over a hundred trillion synapses, which is fantastic; we've got a lot to work with.	ტვინში არის ასეულ ტრილიონ სინაფსზე მეტი, რაც მშვენიერია - ბევრი სამუშაო მასალა გვაქვს.


And this isn't a static number.	და ეს არ არის სტატიკური რიცხვი.


We gain and lose synapses all the time, through a process called neural plasticity.	სინაფსები მუდამ წარმოიქმნებიან და ქრებიან, და ამ პროცესს ნეიროპლასტიურობა ჰქვია.


Every time we learn something new, we are creating and strengthening new neural connections, new synapses.	ყოველთვის, როდესაც ახალ რამეს ვსწავლობთ, ჩვენ ვქმნით და ვაძლიერებთ ახალ ნეირონულ კავშირებს, ახალ სინაფსებს.


In the Nun Study, 678 nuns, all over the age of 75 when the study began, were followed for more than two decades.	ერთერთ კვლევაში 678, კვლევის დასაწყისისთვის 75 წელს გადაცილებულ, მონაზონს აკვირდებოდნენ ორ ათწლეულზე მეტი ხნის განმავლობაში.


They were regularly given physical checkups and cognitive tests, and when they died, their brains were all donated for autopsy.	მათ რეგულარულად უტარდებოდათ ფიზიკური შემოწმებები და კოგნიტური ტესტები და გარდაცვალების შემდეგ, მათ აუტოფსია ჩაუტარდათ, ტვინის შესასწავლად.


In some of these brains, scientists discovered something surprising.	ზოგიერთი მათგანის ტვინში მეცნიერებმა რაღაც გასაკვირი აღმოაჩინეს.


Despite the presence of plaques and tangles and brain shrinkage -- what appeared to be unquestionable Alzheimer's -- the nuns who had belonged to these brains showed no signs of having the disease while they were alive.	მიუხედავად ნადების, კვანძებისა და ტვინის ქსოვილის შეჭმუხვნისა, რაც უდავოდ ალცჰაიმერის დაავადება უნდა ყოფილიყო -- მონაზვნებს სიცოცხლეში დაავადების ნიშნები არ ჰქონდათ.


How can this be?	ეს როგორ არის შესაძლებელი?


We think it's because these nuns had a high level of cognitive reserve, which is a way of saying that they had more functional synapses.	ჩვენ ვფიქრობთ, რომ ამ მონაზვნებს დიდი კოგნიტური მარაგი ჰქონდათ, სხვანაირად რომ ვთქვათ, მათ მეტი ფუნქციონირებადი სინაფსი ჰქონდათ.


People who have more years of formal education, who have a high degree of literacy, who engage regularly in mentally stimulating activities, all have more cognitive reserve.	ადამიანებს, რომლებსაც რამდენიმე წლიანი განათლება აქვთ, რომლებიც უფრო ნაკითხები არიან, ხშირად მონაწილეობენ გონებრივ სავარჯიშოებში, მეტი კოგნიტური მარაგი აქვთ.


They have an abundance and a redundancy in neural connections.	მათი ნეირონული კავშირები ჭარბი და მრავალხრივია.


So even if they have a disease like Alzheimer's compromising some of their synapses, they've got many extra backup connections, and this buffers them from noticing that anything is amiss.	ამიტომ, მათ სინაფსების დამაზიანებელი დაავადება რომც ჰქონდეთ, როგორიც ალცჰაიმერია, სარეზერვო კავშირების წყალობით, დანაკარგი შეუმჩნეველი დარჩება.


Let's imagine a simplified example.	მოდით, მარტივი მაგალითი განვიხილოთ.


Let's say you only know one thing about a subject.	ვთქვათ, მხოლოდ ერთი ფაქტი იცით რამეზე,


Let's say it's about me.	ვთქვათ, ჩემზე.


You know that Lisa Genova wrote "Still Alice," and that's the only thing you know about me.	იცით, რომ ლიზა ჯენოვამ დაწერა "ჯერ კიდევ ელისი", და სხვა არაფერი იცით ჩემს შესახებ.


You have that single neural connection, that one synapse.	თქვენ მხოლოდ ეს ერთი ნეირონული კავშირი გაქვთ, ეს ერთადერთი სინაფსი.


Now imagine you have Alzheimer's.	ახლა წარმოიდგინეთ, რომ ალცჰაიმერი გაქვთ.


You have plaques and tangles and inflammation and microglia devouring that synapse.	გაქვთ ნადები, კვანძები, ანთება და მიკროგლია ანადგურებს ამ სინაფსს.


Now when someone asks you, "Hey, who wrote 'Still Alice?'" you can't remember, because that synapse is either failing or gone.	თუ კი ვინმე გკითხავთ "ჯერ კიდევ ელისი" ვინ დაწერა ვერ გაიხსენებთ, რადგან ეს სინაფსი ან დაზიანებულია, ან გაქრა.


You've forgotten me forever.	თქვენ სამუდამოდ დაგავიწყდით.


But what if you had learned more about me?	მაგრამ ჩემზე რომ მეტი რამ გცოდნოდათ?


Let's say you learned four things about me.	ვთქვათ ოთხი ფაქტი იცით ჩემს შესახებ.


Now imagine you have Alzheimer's, and three of those synapses are damaged or destroyed.	ახლა წარმოიდგინეთ, რომ ალცჰაიმერი გაქვთ, და ამ ოთხთაგან სამი სინაფსი დაზიანდა ან განადგურდა.


You still have a way to detour the wreckage.	თქვენ კიდევ გაქვთ შემოვლითი გზა.


You can still remember my name.	ჯერ კიდევ შეგიძლიათ გაიხსენოთ ჩემი სახელი.


So we can be resilient to the presence of Alzheimer's pathology through the recruitment of yet-undamaged pathways.	ჩვენ შეგვიძლია ვიყოთ მდგრადები ალცჰაიმერის პათოლოგიის მიმართ დაუზიანებელი გზების გამოყენების საშუალებით.


And we create these pathways, this cognitive reserve, by learning new things.	ჩვენ ვქმნით ამ ახალ გზებს, ამ კოგნიტურ მარაგს ახალი რამის სწავლით.


Ideally, we want these new things to be as rich in meaning as possible, recruiting sight and sound and associations and emotion.	უმჯობესია, ეს სიახლე მაქსიმალურად მრავალფეროვანი იყოს, ჩართოს მხედველობა, სმენა, ასოციაციები და ემოცია.


So this really doesn't mean doing crossword puzzles.	ამიტომ ეს კროსვორდის შევსებას არ გულისხმობს.


You don't want to simply retrieve information you've already learned, because this is like traveling down old, familiar streets, cruising neighborhoods you already know.	თქვენ უკვე ნასწავლის გახსენება კი არ გინდათ, ეს ძველ, ნაცნობ ქუჩებში სიარულს გავს, ნაცნობ სამეზობლოში სეირნობას.


You want to pave new neural roads.	არამედ თქვენ ახალი ნეირონული გზების დაგება გინდათ.


Building an Alzheimer's-resistant brain means learning to speak Italian, meeting new friends, reading a book, or listening to a great TED Talk.	ალცჰაიმერისადმი რეზისტენტული ტვინის ჩამოყალიბება ნიშნავს იტალიურის სწავლას, ახალი მეგობრების გაცნობას, წიგნის წაკითხვას, ან კარგი TED Talk-ის მოსმენას.


And if, despite all of this, you are someday diagnosed with Alzheimer's, there are three lessons I've learned from my grandmother and the dozens of people I've come to know living with this disease.	და თუკი, ამ ყველაფრის მიუხედავად, თქვენ ალცჰაიმერის დიაგნოზი დაგისვეს, გაგიზიარებთ სამ რჩევას, რაც ბებიისგან ვისწავლე და ათობით სხვა ადამიანისგან, რომლებიც ამ დაავადებით ცხოვრობენ.


Diagnosis doesn't mean you're dying tomorrow.	ეს დიაგნოზი არ ნიშნავს, რომ ხვალ მოკვდებით.


Keep living.	ცხოვრება გააგრძელეთ.


You won't lose your emotional memory.	თქვენ არ დაკარგავთ ემოციურ მეხსიერებას.


You'll still be able to understand love and joy.	ისევ შეძლებთ სიყვარულისა და სიხარულის განცდას.


You might not remember what I said five minutes ago, but you'll remember how I made you feel.	შეიძლება არ გაგახსენდეთ რა თქვით ხუთი წუთის წინ, მაგრამ გაგახსენდებათ, თუ რა იგრძენით ამ დროს.


And you are more than what you can remember.	და თქვენ მეტი ხართ, ვიდრე თქვენი მეხსიერება.


Thank you.	გმადლობთ.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


Chris Anderson: So Robert spent the last few years think about how weird human behavior is, and how inadequate most of our language trying to explain it is.	კრის ანდერსონი: რობერტმა ბოლო რამდენიმე წელი, იმაზე ფიქრში გაატარა, თუ რამდენად უცნაურია ჩვენი ქცევა და რამდენად არასრულფასოვანია ჩვენი მიდგომები მათ ასახსნელად.


And it's very exciting to hear him explain some of the thinking behind it in public for the first time.	ძალიან საინტერესოა ამასთან დაკავშირებით მისი აზრების პირველი საჯარო მოსმენა.


Over to you now, Robert Sapolsky.	თქვენ წინაშეა, რობერტ საპოლსკი.


(Applause) Robert Sapolsky: Thank you.	(აპლოდისმენტი) რობერტ საპოლსკი: მადლობა.


The fantasy always runs something like this.	წარმოსახვა ყოველთვის შემდგანაირად მიმდინარეობს


I've overpowered his elite guard, burst into his secret bunker with my machine gun ready.	მე ვაჯობე მის რჩეულ დაცვას, შევვარდი მის საიდუმლო ბუნკერში ტყვიამფრქვევი გამზადებული მაქვს.


He lunges for his Luger.	ის თავისი ლუგერისკენ იწევა,


I knock it out of his hand.	რომელსაც ხელიდან ვაგდებინებ.


He lunges for his cyanide pill.	ის ციანიდის ტაბლეტის აღებას ლამობს,


I knock that out of his hand.	რომელსაც ხელიდან ვაგდებინებ.


He snarls, comes at me with otherworldly strength.	ის იღრინება, ის წარმოუდგენელი ძალით მეცემა.


We grapple, we fight, I manage to pin him down and put on handcuffs.	ჩვენ შევებით, ჩვენ ვჩხუბობთ, მისი შებოჭვა მოვახერხე და ხელბორკილები დავადე.


"Adolf Hitler," I say, "I arrest you for crimes against humanity."	"ადოლფ ჰიტლერ," ვუთხარი მე, "მე გაპატიმრებ კაცობრიობის წინაშე ჩადენილი დანაშაულისათვის."


Here's where the Medal of Honor version of the fantasy ends and the imagery darkens.	ეს წარმოსახვის, ღირსების ორდენისეული ვერსიის დასასრულია და გამოსახულება ბნელდება.


What would I do if I had Hitler?	რას ვიზამდი ჰიტლერი რომ დამეჭირა?


It's not hard to imagine once I allow myself.	წარმოდგენა რთული არ არის, თუ საკუთარ თავს უფლებას მივცემ.


Sever his spine at the neck.	მის ზურგს კისერთან გავჭრიდი.


Take out his eyes with a blunt instrument.	თვალებს ბლაგვი საგნით ამოვგლეჯდი.


Puncture his eardrums. Cut out his tongue.	დაფის აპკებს გავუხვრეტდი. ენას ამოვაცლიდი.


Leave him alive on a respirator, tube-fed, not able to speak or move or see or hear, just to feel, and then inject him with something cancerous that's going to fester and pustulate until every cell in his body is screaming in agony, until every second feels like an eternity in hell.	სასუნთქ აპარატსა და საკვებ მილზე მიერთებულს დავტოვებდი, რომ ვერ ხედავდეს, არ ესმოდეს და არ შეეძლოს საუბარი, მხოლოდ გრძნობდეს და რამე სიმსივნურს შევუყვანდი, რომელიც დაჩირქებას დაიწყებს სანამ მისი სხეულის თითოეული უჯრედი აგონიისგან არ იყვირებს, სანამ ყოველი წამი მარადიულ ჯოჯოხეთად არ გადაიქცევა.


That's what I would do to Hitler.	აი, ამას ვუზამდი ჰიტლერს.


I've had this fantasy since I was a kid, still do sometimes, and when I do, my heart speeds up -- all these plans for the most evil, wicked soul in history.	ეს ფანტაზია ბავშვობიდან მაქვს, ზოგჯერ ახლაც და როცა ამას წარმოვიდგენ, გული მიჩქარდება. ეს გეგმები ისტორიაში ყველაზე ბოროტი, ავი სულისთვისაა.


But there's a problem, which is I don't actually believe in souls or evil, and I think wicked belongs in a musical.	მაგრამ ერთი პრობლემაა, სინამდვილეში სულისა და ბოროტების არ მწამს, ვფიქრობ ავი, მიუზიკლს უფრო მიეკუთვნება.


But there's some people I would like to see killed, but I'm against the death penalty.	მაგრამ არსებობს ხალხი, რომლის სიკვდილსაც ვისურვებდი. თუმცა სიკვდილით დასჯის წინააღდეგი ვარ.


But I like schlocky violent movies, but I'm for strict gun control.	მაგრამ უაზროდ ძალადობრივი ფილმები მიყვარს. თუმცა იარაღის მკაცრ კონტროლს ვემხრობი


But then there was a time I was at a laser tag place, and I had such a good time hiding in a corner shooting at people.	მიუხედავად ამისა, იყო დრო როცა ლაზერით ვთამაშობდი, და კუთხეში დამალვითა და სხვებზე სროლით კარგ დროს ვატარებდი.


In other words, I'm your basic confused human when it comes to violence.	ანუ ძალადობას რაც შეეხება, რიგითი დაბნეული ადამიანი ვარ.


Now, as a species, we obviously have problems with violence.	მაშ, როგორც სახეობას, ძალადობასთან პრობლემები აშკარად გვაქვს.


We use shower heads to deliver poison gas, letters with anthrax, airplanes as weapons, mass rape as a military strategy.	ჩვენ საშხაპეს საწამლავი აირის გასავრცელებლად ვიყენებთ, წერილს ჯილეხის ბაცილების გასავრცელებლად, თვითმფრინავებს იარაღებად, მასობრივ გაუპატიურებას კი, სამხედრო სტრატეგიად.


We're a miserably violent species.	ჩვენ საშინლად მოძალადე სახეობა ვართ.


But there's a complication, which is we don't hate violence, we hate the wrong kind.	პრობლემა ის არის, რომ ჩვენ ძალადობა არ გვძულს. ჩვენ არასწორი ძალადობა გვძულს.


And when it's the right kind, we cheer it on, we hand out medals, we vote for, we mate with our champions of it.	და როცა ძალადობა სწორია, ჩვენ მას ვახალისებთ, ვაჯილდოვებთ, ხმას ვაძლევთ და ვმეგობრობთ ასეთი ძალადობის მოტრფიალეებთან.


When it's the right kind of violence, we love it.	როცა სწორი სახის ძალადობას ვაწყდებით, ჩვენ ის გვიყვარს.


And there's another complication, which is, in addition to us being this miserably violent species, we're also this extraordinarily altruistic, compassionate one.	აქ მეორე სირთულეცაა, იმასთან ერთად, რომ საშინლად მოძალადე სახეობა ვართ, ჩვენ ასევე უჩველოდ ალტრუისტებიც და ლმობიერნიც ვართ.


So how do you make sense of the biology of our best behaviors, our worst ones and all of those ambiguously in between?	მაშ, როგორ გავიგოთ ჩვენი ყველაზე უკეთესი, ყველაზე უარესი და ყველა მათ შორის მდგომი ქცევების ბიოლოგია?


Now, for starters, what's totally boring is understanding the motoric aspects of the behavior.	დამწყებთათვის, ყველაზე მოსაწყენი ქცევების მოძრაობითი ასპექტების გაგებაა.


Your brain tells your spine, tells your muscles to do something or other, and hooray, you've behaved.	თქვენი ტვინი ეუბნება თქვენს ზურგს და კუნთებს, რომ ესა თუ ის გააკეთოს და ვაშა, თქვენ მოიქეცით.


What's hard is understanding the meaning of the behavior, because in some settings, pulling a trigger is an appalling act; in others, it's heroically self-sacrificial.	რთული კი ქცევის მნიშვნელობის გაგებაა, რადგანაც ზოგ შემთხვევაში სასხლეტზე თითის გამოკვრა საზარელი ქმედებაა; სხვა შემთხვევაში კი, გმირული თავგანწირვა.


In some settings, putting your hand one someone else's is deeply compassionate.	ზოგჯერ თქვენი ხელის სხვისაზე დადება, ღრმა თანაგრძნობას გამოხატავს.


In others, it's a deep betrayal.	ზოგჯერ კი, ძლიერ ღალატს.


The challenge is to understand the biology of the context of our behaviors, and that's real tough.	გამოწვევა კი, ჩვენი ქცევების კონტექსტის ბიოლოგიის გაგებაა და ეს ძალიან რთულია.


One thing that's clear, though, is you're not going to get anywhere if you think there's going to be the brain region or the hormone or the gene or the childhood experience or the evolutionary mechanism that explains everything.	ცალსახაა, რომ ვერაფერს გაიგებთ, თუ იფიქრებთ, რომ არსებობს ტვინის უბანი, ან ჰორმონი, ან გენი, ან ბავშვობის დროინდელი გამოცდილება, ან ევოლუციური მექანიზმი, რომელიც ყველაფერს ხსნის.


Instead, every bit of behavior has multiple levels of causality.	სინამდვილეში, ქცევის თითოეულ ნაწილს გამომწვევი მიზეზების რამდენიმე დონე აქვს.


Let's look at an example.	განვიხილოთ ერთი მაგალითი.


You have a gun.	გაქვთ იარაღი.


There's a crisis going on: rioting, violence, people running around.	გარეთ კრიზისია: ამბოხება, ძალადობა, გარშემო ხალხი დარბის.


A stranger is running at you in an agitated state -- you can't quite tell if the expression is frightened, threatening, angry -- holding something that kind of looks like a handgun.	აღელვებულ უცნობი თქვენკენ მორბის, ზუსტად ვერ ხვდებით გამოხედვა როგორია: შეშინებული, მუქარის შემცველი, გაბრაზებული? მას რაღაც უჭირავს, რაც იარაღს ჰგავს.


You're not sure.	დარწმუნებული არ ხართ.


The stranger comes running at you and you pull the trigger.	უცნობი თქვენკენ სირბილით მოიწევს თქვენ სასხელტს თითი გამოჰკარით.


And it turns out that thing in this person's hand was a cell phone.	და აღმოჩნდა, რომ ეს ნივთი ადამიანის ხელში მობილური ტელეფონი იყო.


So we asked this biological question: what was going on that caused this behavior?	მაშ, დავსვათ შემდეგი ბიოლოგიური კითხვა: რა ხდებოდა, რამაც ეს ქცევა გამოიწვია?


What caused this behavior?	რამ გამოიწვია ეს ქცევა?


And this is a multitude of questions.	და ეს უამრავ კითხვას მოიცავს.


We start.	ვიწყებთ.


What was going on in your brain one second before you pulled that trigger?	რა ხდებოდა თქვენ ტვინში ერთი წამით ადრე, ვიდრე სასხლეტს თითს გამოჰკრავდით?


And this brings us into the realm of a brain region called the amygdala.	და ამას გადავყავართ ტვინის ერთ–ერთი უბნის, ამიგდალას არეში.


The amygdala, which is central to violence, central to fear, initiates volleys of cascades that produce pulling of a trigger.	ამიგდალა, რომელიც ძალადობასა და შიშზეა პასუხისმგებელი, იწვევს რეაქციათა ჯაჭვს, რომლის შედეგიც სასხლეტზე თითის გამოკვრაა.


What was the level of activity in your amygdala one second before?	როგორი იყო თქვენი ამიგდალას აქტივობის დონე ერთი წამით ადრე?


But to understand that, we have to step back a little bit.	მაგრამ ამის გასაგებად ჩვენ გვჭირდება, რომ ცოტათი უკან დავბრუნდეთ.


What was going on in the environment seconds to minutes before that impacted the amygdala?	რა ხდება გარემოში წამებითა და წუთებით ადრე, რამაც ზეგავლენა მოახდინა ამიგდალაზე?


Now, obviously, the sights, the sounds of the rioting, that was pertinent.	აშკარაა, დანახულმა და აჯანყების ხმამ, გავლენა მოახდინა.


But in addition, you're more likely to mistake a cell phone for a handgun if that stranger was male and large and of a different race.	მაგრამ ამასთან ერთად, თქვენ უფრო მეტად შეგეშლებოდათ მობილური ტელეფონი იარაღში, თუ უცნობი მამაკაცი იქნებოდა დიდი და განსხვავებული რასის წარმომადგენელი.


Furthermore, if you're in pain, if you're hungry, if you're exhausted, your frontal cortex is not going to work as well, part of the brain whose job it is to get to the amygdala in time saying, "Are you really sure that's a gun there?"	გარდა ამისა, თუ რაიმე გტკივათ, თუ გშიათ, თუ დაღლილი ხართ, თქვენი ტვინის ქერქის შუბლის წილი კარგად ვერ იმუშავებს, ტვინის ნაწილი, რომლის საქმეც ამიგდალას დროული ჩართვაა კითხვით: "დარწმუნებული ხარ, რომ ეს იარაღია?"


But we need to step further back.	მაგრამ კიდევ უფრო უკან უნდა დავბრუნდეთ.


Now we have to look at hours to days before, and with this, we have entered the realm of hormones.	ჩვენ უნდა ვნახოთ წინა საათები და დღეები და ამით ჩვენ შევაბიჯებთ ჰორმონების სამყაროში.


For example, testosterone, where regardless of your sex, if you have elevated testosterone levels in your blood, you're more likely to think a face with a neutral expression is instead looking threatening.	მაგალითად, ტესტოსტერონი, თქვენი სქესის მიუხედავად, თუ სისხლში თქვენმა ტესტოსტერონის დონემ აიწია, უფრო სავარაიდოა იფიქროთ, რომ ნეიტრალური სახის გამომეტყველება მუქარის შემცველია.


Elevated testosterone levels, elevated levels of stress hormones, and your amygdala is going to be more active and your frontal cortex will be more sluggish.	ტესტოსტერონის აწეულმა დონემ, ასწია სტრესის ჰორმონებიც და თქვენი ამიგდალა უფრო აქტიური იქნება და ქერქის შუბლის წილიც უფრო ნელი.


Pushing back further, weeks to months before, where's the relevance there?	კიდევ უფრო უკან გადავინაცვლოთ, კვირებითა და თვეებით ადრე, რა შუაშია ეს ყოველივე?


This is the realm of neural plasticity, the fact that your brain can change in response to experience, and if your previous months have been filled with stress and trauma, your amygdala will have enlarged.	ეს ნეიროპლასტიურობის სფეროა, თქვენს ტვინს გამოცდილების საპასუხოდ შეცვლა შეუძლია და თუ თქვენი წინა თვეები სავსე იყო სტრესითა და ტრავმებით, თქვენი ამიგდალა უფრო გადიდებულია.


The neurons will have become more excitable, your frontal cortex would have atrophied, all relevant to what happens in that one second.	ნეირონები უფრო ადვილად აგზნებადი, ქერქის შუბლის წილი კი, ატროფირებული. ეს ყველაფერი კავშირშია იმასთან, რაც ხდება იმ ერთ წამში.


But we push back even more, back years, back, for example, to your adolescence.	მაგრამ უფრო შორს შეგვიძლია წავიდეთ, წლებით წინ. მაგალითად, თქვენ მოზარდობაში.


Now, the central fact of the adolescent brain is all of it is going full blast except the frontal cortex, which is still half-baked.	მოზარდის ტვინში მთავარი ის არის, რომ ტვინი მთლიანად ყალიბდება, ქერქის შუბლის წილის გარდა, რომელიც ისევ ნახევრად გამომცხვარია.


It doesn't fully mature until you're around 25.	ის სადღაც 25 წლამდე სრულად არ მწიფდება.


And thus, adolescence and early adulthood are the years where environment and experience sculpt your frontal cortex into the version you're going to have as an adult in that critical moment.	ასე რომ, მოზარდობა და ადრეული ახალგაზრდობა არის დრო, როცა გარემო და გამოცდილება თქვენი ქერქის შუბლის წილს იმად აყალიბებს, რაც ზრდასრულობაში, მოცემულ კრიტიკულ მომენტში უნდა გქონდეთ.


But pushing back even further, even further back to childhood and fetal life and all the different versions that that could come in.	თუმცა, თუ უფრო უკან დავბრუნდებით, ბავშვობასა და ჩანასახოვან სიცოცხლეში, ყველაფერი უამრავნაირად შეიძლება ჩამოყალიბებულიყო.


Now, obviously, that's the time that your brain is being constructed, and that's important, but in addition, experience during those times produce what are called epigenetic changes, permanent, in some cases, permanently activating certain genes, turning off others.	მაშ, აშკარაა, ეს ის დროა, როცა თქვენი ტვინი ყალიბდება და ეს მნიშვნელოვანია, მაგრამ უფრო მეტიც, ამ დროს მიღებული გამოცდილება წარმოქმნის ეპიგენეტიკურ ცვლილებებს, ზოგჯერ სამუდამოდ, სამუდამოდ ააქტივებს კონკრეტულ გენებს, სხვებს კი გამორთავს.


And as an example of this, if as a fetus you were exposed to a lot of stress hormones through your mother, epigenetics is going to produce your amygdala in adulthood as a more excitable form, and you're going to have elevated stress hormone levels.	მაგალითად, თუ ჩანასახოვან პერიოდში დედისგან უამრავი სტრესული ჰორმონი მიიღეთ, ეპიგენეტიკურად თქვენი ამიგდალა ზრდასრულობისთვის უფრო აგზნებადად ჩამოყალიბდება და სტრესული ჰორმონების დონეც მაღალი გექნებათ,


But pushing even further back, back to when you were just a fetus, back to when all you were was a collection of genes.	მაგრამ უფრო უკან წავიდეთ, როცა მხოლოდ ემბრიონი იყავით, მხოლოდ გენების ნაკრები.


Now, genes are really important to all of this, but critically, genes don't determine anything, because genes work differently in different environments.	გენები ძალიან მნიშვნელოვანია ყველასთვის, თუმცა ისინი გადაჭრით არაფერს განსაზღვრავენ, იმიტომ რომ გენები სხვადასხვა გარემოში განსხვავებულად მოქმედებენ.


Key example here: there's a variant of a gene called MAO-A, and if you have that variant, you are far more likely to commit antisocial violence if, and only if, you were abused as a child.	მთავარი მაგალითი: არსებობს გენის ერთ–ერთი ვარიანტი MAO-A, და თუ თქვენ ეს ვარიანტი გაქვთ, თქვენ ანტისოციალური ძალადობისკენ ხართ მიდრეკილი, მაშინ და მხოლოდ მაშინ, თუ ბავშვობაში თქვენზე იძალადეს.


Genes and environment interact, and what's happening in that one second before you pull that trigger reflects your lifetime of those gene-environment interactions.	გენები და გარემო ურთიერთქმედებს და ის რაც გასროლამდე ერთი წამით ადრე ხდება, გენისა და გარემოს ურთიერთქმედების ანარეკლია.


Now, remarkably enough, we've got to push even further back now, back centuries.	მაშ, გაგიკვირდებათ და ჩვენ წარსულში კიდევ უფრო შორს, საუკუნეებით წინ უნდა გადავინაცვლოთ.


What were your ancestors up to.	რას საქმიანობდნენ თქვენი წინაპრები.


And if, for example, they were nomadic pastoralists, they were pastoralists, people living in deserts or grasslands with their herds of camels, cows, goats, odds are they would have invented what's called a culture of honor filled with warrior classes, retributive violence, clan vendettas, and amazingly, centuries later, that would still be influencing the values with which you were raised.	და თუ, მაგალითად, ისინი მომთაბარე მეცხვარეები იყვნენ, ხალხი, რომელიც უდაბნოებში, ან ტრამალებში ცხოვრობდა და ჰყავდა აქლემის, ძროხის და თხის ფარები. დიდი შანსია მათ მებრძოლთა კლასებით სავსე ე.წ. ღირსების კულტურა დაემკვიდრებინათ, ძალადობრივი სადამსჯელო ზომებით, კლანური შურისძიებით, და გასაოცრად, საუკუნეების შემდეგ, ეს ისევ მოახდენს გავლენას იმ ღირებულებებზე რომლითაც გაიზარდეთ.


But we've got to push even further back, back millions of years, because if we're talking about genes, implicitly we're now talking about the evolution of genes.	მაგრამ ჩვენ უფრო უკან უნდა დავბრუნდეთ, მილიონობით წლით უკან, რადგან თუ გენებზე ვსაუბრობთ, ამით გენთა ევოლუციასაც ვეხებით.


And what you see is, for example, patterns across different primate species.	მაგალითად, პრიმატთა სხვადასხვა სახეობაში გარკვეულ ტენდენციებს ვხედავთ.


Some of them have evolved for extremely low levels of aggression, others have evolved in the opposite direction, and floating there in between by every measure are humans, once again this confused, barely defined species that has all these potentials to go one way or the other.	ზოგიერთ მათგანს აგრესიის უმდაბლესი დონეები განუვითარდა, სხვებს კი - პირიქით. და ყველა საზომით, მათ შორის ადამიანები დგანან, ვიმეორებ, ეს დაბნეული ნახევრადგანსაზღვრული სახეობა, რომლესაც ორივე მიმართულებით მოძრაობის ყველანაირი პოტენციალი გააჩნია.


So what has this gotten us to?	მაშ, რას გვაძლევს ეს ყოველივე?


Basically, what we're seeing here is, if you want to understand a behavior, whether it's an appalling one, a wondrous one, or confusedly in between, if you want to understand that, you've got take into account what happened a second before to a million years before, everything in between.	მოკლედ, როგორც ხედავთ, თუ გსურთ ქცევის გაგება, გინდ საშინელი იყოს და გინდ მშვენიერი, ან რაღაც მათ შორის, თუ მისი გაგება გსურთ, უნდა გაითვალისწინოთ, რა მოხდა წამითა და მილიონობით წლის უკან და ასევე სხვა ყველაფერი მათ შორის.


So what can we conclude at this point?	მაშ, შეჯამების სახით რისი თქმა შეგვიძლია?


Officially, it's complicated.	ოფიციალურად, ეს ყველაფერი რთულია.


Wow, that's really helpful.	ვაუ, ნამდვილად გამოსადეგი პასუხია.


It's complicated, and you'd better be real careful, real cautious before you conclude you know what causes a behavior, especially if it's a behavior you're judging harshly.	რთულია და სჯობს ძალიან წინდახედულები და ფრთხილები იყოთ სანამ დაასკვნიდეთ, თუ რა იწვევს ქცევას. განსაკუთრებით, თუ ამ ქცევას მკაცრად განსჯით.


Now, to me, the single most important point about all of this is one having to do with change.	ჩემთვის ამ ყოველივედან უმნიშვნელოვანესია ინდივიდის ცვლილება.


Every bit of biology I have mentioned here can change in different circumstances.	ბიოლოგიის ყველა ის ნაწილი, რომელიც ვახსენე შეიძლება შეიცვალოს სხვადასხვა პირობებში.


For example, ecosystems change.	მაგალითად, ეკოსისტემა იცვლება.


Thousands of years ago, the Sahara was a lush grassland.	ათასწლეულების წინ, საჰარა აყვავებული სათიბ–საძოვარი იყო.


Cultures change.	კულტურები იცვლება.


In the 17th century, the most terrifying people in Europe were the Swedes, rampaging all over the place.	მე–17 საუკუნეში ევროპის ყველაზე სასტიკი ხალხი შვედები იყვნენ, ყველაფერს მიწასთან ასწორებდნენ.


This is what the Swedish military does now.	ამას აკეთებენ შვედი სამხედროები ახლა.


They haven't had a war in 200 years.	მათ 200 წელია არ უომიათ.


Most importantly, brains change.	ყველაზე მნიშვნელოვანია. რომ ტვინები იცვლება.


Neurons grow new processes.	ნეირონები ახალ პროცესებს წარმოქმნიან.


Circuits disconnect.	წრებრუნვა იშლება.


Everything in the brain changes, and out of this come extraordinary examples of human change.	ტვინში ყველაფერი იცვლება და ყოველივე ამის შედეგად, ადამიანები უჩვეულოდ გარდაიქმნებიან.


First one: this is a man named John Newton, a British theologian who played a central role in the abolition of slavery from the British Empire in the early 1800s.	პირველი: ეს ჯონ ნიუტონია, ბრიტანელი თეოლოგი, რომელმაც ადრეულ 1800–იანებში, ბრიტანეთის იმპერიის მონათფლობელობისგან გათავისუფლებაში მთავარი როლი შეასრულა.


And amazingly, this man spent decades as a younger man as the captain of a slave ship, and then as an investor in slavery, growing rich from this.	გასაოცრად, ახალგაზრდობაში ამ ადამიანმა ათწლეულები, მონათა გადამყვანი გემის კაპიტნად და შემდეგ მონათფლობელობაში ინვესტორად დაჰყო, რითიც გამდიდდრდა.


And then something changed.	თუმცა, შემდეგ რაღაც შეიცვალა.


Something changed in him, something that Newton himself celebrated in the thing that he's most famous for, a hymn that he wrote: "Amazing Grace."	მასში რაღაც შეიცვალა, რაღაც, რაც ნიუტონმა თვითონ შეამკო იმაში, რითაც ის ყველაზე მეტადაა ცნობილი, თავის დაწერილ ჰიმნში: "საკვირველი მოწყალება."


This is a man named Zenji Abe on the morning of December 6, 1941, about to lead a squadron of Japanese bombers to attack Pearl Harbor.	ეს ზენჯი აბეა, 1941 წლის 6 დეკემბერი, ეს ესაა პერლ ჰარბორის დასაბომბ ესკადრონებს უნდა გაუძღვეს.


And this is the same man 50 years later to the day hugging a man who survived the attack on the ground.	ეს კი იგივე ადამიანია იმ დღიდან 50 წლისთავზე, რომელიც შეტევისგან გადარჩენილ კაცს ეხვევა.


And as an old man, Zenji Abe came to a collection of Pearl Harbor survivors at a ceremony there and in halting English apologized for what he had done as a young man.	უკვე მოხუცი ზენჯი აბე პერლ ჰარბორის გადარჩენილების შეკრების ცერემონიაზე მივიდა და გატეხილი ინგლისურით მოიბოდიშა ახალგაზრდობაში ჩადენილის გამო.


Now, it doesn't always require decades.	მაშ, ათწლეულები ყოველთვის საჭირო არაა.


Sometimes, extraordinary change could happen in just hours.	ზოგჯერ უჩვეულო ცვლილებები საათებში ხდება.


Consider the World War I Christmas truce of 1914.	მაგალითად, პირველი მსოფლიო ომის 1914 წლის საშობაო დროებითი ზავი.


The powers that be had negotiated a brief truce so that soldiers could go out, collect bodies from no-man's-land in between the trench lines.	ძალები დროებით ზავზე შეთანხმდნენ, რათა მეომრებს, სადავო მიწებზე, სანგრებს შორის არსებული გვამების აეკრიფათ.


And soon British and German soldiers were doing that, and then helping each other carry bodies, and then helping each other dig graves in the frozen ground, and then praying together, and then having Christmas together and exchanging gifts, and by the next day, they were playing soccer together and exchanging addresses so they could meet after the war.	მალევე ბრიტანელი და გერმანელი ჯარისკაცები სწორედ ამას აკეთებდნენ და ერთმანეთს გვამების გატანაშიც ეხმარებოდნენ, შემდეგ კი, გაყინულ მიწაში საფლავების გათხრაში და შემდეგ ერთად ლოცულობდნენ. შემდეგ შობას ერთად ზეიმობდნენ და საჩუქრები გაცვალეს. მომდევენო დღეს კი, ფეხბურთს თამაშობდნენ და მისამართებს ცვლიდნენ, რათა ომის შემდეგ შეხვედროდნენ.


That truce kept going until the officers had to arrive and said, "We will shoot you unless you go back to trying to kill each other."	ზავი მანამდე გაგრძელდა, სანამ ოფიცრები არ მოვიდნენ და არ თქვეს: "გესვრით, თუ ისევ ერთმანეთის მოკვლას არ შეეცდებით."


And all it took here was hours for these men to develop a completely new category of "us," all of us in the trenches here on both sides, dying for no damn reason, and who is a "them," those faceless powers behind the lines who were using them as pawns.	და ყველაფერს ამას საათები დასჭირდა, რომ ამ ადამიანებს "ჩვენ" სრულიად სხვა კატეგორიად აღექვათ, "ჩვენ" ყველანი ამ სანგრებში, ორივე მხარეს, ვიხოცებით არაფრის გამო და "ისინი" იყვნენ ის უსახო ძალაუფლებები ზურგს უკან, რომელებიც მათ პაიკებად იყენებდნენ.


And sometimes, change can occur in seconds.	ზოგჯერ ცვლილება, შეიძლება რამდენიმე წამშიც მოხდეს.


Probably the most horrifying event in the Vietnam War was the My Lai Massacre.	ვიეტნამის ომში ყველაზე შემზარავი მოვლენა, ალბათ მი ლაის ჟლეტა იყო.


A brigade of American soldiers went into an undefended village full of civilians and killed between 350 and 500 of them, mass-raped women and children, mutilated bodies.	ამერიკელი ჯარისკაცების რაზმი მშვიდობიანი მოქალაქეებით სავსე დაუცველ სოფელს მიადგა და 350–დან 500–მდე ადამიანი ჩახოცა, მასობრივად გააუპატიურეს ქალები და ბავშვები, დაასახიჩრეს გვამები.


It was appalling.	ეს შემაძრწუნებელი იყო.


It was appalling because it occurred, because the government denied it, because the US government eventually did nothing more than a slap on the wrist, and appalling because it almost certainly was not a singular event.	ეს შემაძრწუნებელი იყო, რადგან ეს მოხდა, რადგან მთავრობამ ეს უარყო, რადგან აშშ–ს მთავრობამ საბოლოოდ მცირე სასჯელის გარდა არაფერი მოიმოქმედა და შემაძრწუნებელი იყო, რადგან ეს დიდი ალბათობით, ერთეული ქმედება არ იყო.


This man, Hugh Thompson, this is the man who stopped the My Lai Massacre.	ეს კაცი, ჰიუ თომფსონი, ეს ის კაცია, ვინც მი ლაის ჟლეტა შეაჩერა.


He was piloting a helicopter gunship, landed there, got out and saw American soldiers shooting babies, shooting old women, figured out what was going on, and he then took his helicopter and did something that undid his lifetime of conditioning as to who is an "us" and who is a "them."	ის საბრძოლო ვერტმფრენის პილოტი იყო, იქ დაეშვა, გადმოვიდა და დაინახა, თუ როგორ ხოცავდნენ ამერიკელი ჯარისკაცები ბავშვებს, ესროდნენ მოხუც ქალებს, მიხვდა რაც ხდებოდა და შემდეგ თავისი ვერტმფრენით გააკეთა ის, რამაც მთლიანად შეცვალა მთელი მისი წარმოდგენები იმაზე, თუ ვინ იყო "ჩვენ" და ვინ იყვნენ "ისინი."


He landed his helicopter in between some surviving villagers and American soldiers and he trained his machine guns on his fellow Americans, and said, "If you don't stop the killing, I will mow you down."	მან თავისი ვერტმფრენი გადარჩენილებსა და ამერიკელ მეომრებს შორის დასვა, ტყვიამფრქვევი თავისიან ამერიკელებს დაუმიზნა და უთხრა: "თუ ხოცვას არ შეწყვეტთ, მიწასთან გაგასწორებთ."


Now, these people are no more special than any of us.	მაშ, ეს ხალხი ჩვენზე განსაკუთრებული არ არის.


Same neurons, same neurochemicals, same biology.	იგივე ნეირონები, იგივე ნეიროქიმია, იგივე ბიოლოგია.


What we're left with here is this inevitable cliche: "Those who don't study history are destined to repeat it."	რაც დაგვრჩენია არის ეს გარდაუვალი კლიშე: "ვინც არ სწავლობს ისტორიას, მისი გამეორებისთვისაა განწირული."


What we have here is the opposite of it.	რაც ჩვენ გვაქვს, ამის საწინააღმდეგოა.


Those who don't study the history of extraordinary human change, those who don't study the biology of what can transform us from our worst to our best behaviors, those who don't do this are destined not to be able to repeat these incandescent, magnificent moments.	ისინი ვინც არ სწავლობენ ადამიანური გარდაქმნის უჩვეულო ისტორიას, ისინი ვინც არ სწავლობენ ბიოლოგიას, რომელსაც ჩვენი ქცევების ყველაზე უარესიდან, ყველაზე უკეთესისკენ შეცვლა შეუძლია, ისინი ვინც ამ ყველაფერს არ აკეთებენ. განწირულნი არიან, ვერ გაიმეორონ ეს ბრწყინვალე და შესანიშნავი მომენტები.


So thank you.	მადლობა.


(Applause) CA: Talks that really give you a new mental model about something, those are some of my favorite TED Talks, and we just got one.	(აპლოდისმენტი) კა: გამოსვლები, რომლებიც რაღაცის შესახებ ახლებურ წარმოდგენას გვიქმნიან, ჩემი ფავორიტი TED გამოსვლებია და ჩვენ ახლახანს მოვისმინეთ ასეთი.


Robert, thank you so much for that. Good luck with the book.	რობერტ, დიდი მადლობა ამისთვის. წარმატებები წიგნთან დაკავშირებით.


That was amazing, and we're going to try and get you to come here in person one year.	გასაოცარი იყო და ჩვენ ვეცდებით ერთ წელიწადში პირადად გიხილოთ.


Thank you so much.	დიდი მადლობა.


RS: Thank you. Thank you all.	რს: მადლობა, მადლობა ყველას.


Zika fever: our newest dread disease.	ზიკა ვირუსი: ჩვენი უახლესი, საშინელი დაავადება.


What is it? Where'd it come from?	რა არის? საიდან მოდის?


What do we do about it?	რას ვაკეთებთ მის წინააღმდეგ?


Well for most adults, it's a relatively mild disease -- a little fever, a little headache, joint pain, maybe a rash.	ზრდასრული ადამიანების უმრავლესობისთვის ის დაავადების საკმაოდ მსუბუქი ფორმაა--- დაბალი სიცხე, მცირედი თავის ტკივილი, სახსრების ტკივლი და შესაძლოა გამონაყარიც.


In fact, most people who get it don't even know they've had it.	ფაქტობრივად,ბევრმა, ვისაც ეს ვირუსი შეხვდა, არც კი იცის ამის შესახებ.


But the more we find out about the Zika virus the more terrifying it becomes.	მაგრამ რაც უფრო მეტს ვიგებთ ზიკა ვირუსის შესახებ ის მით უფრო შემაძრწუნებელი ხდება.


For example, doctors have noticed an uptick of something called Guillain-Barré syndrome in recent outbreaks.	მაგალითად, ბოლოდროინდელ ეპიდემიებში ექიმებმა გუალინ-ბარეს სინდრომის გამოვლინების ზრდა შეამჩნიეს.


In Guillain-Barré, your immune system attacks your nerve cells it can partially or even totally paralyze you.	გულიან-ბარეს სინდრომის დროს, იმუნური სისტემა ნერვულ უჯრედებს უტევს, რასაც ნაწილობრივი ან სრული პარალიზების გამოწვევა შეუძლია.


Fortunately, that's quite rare, and most people recover.	საბედნიეროდ, ეს საკმაოდ იშვიათია, და ხალხის უმეტესობა ჯანმრთელდება.


But if you're pregnant when you're infected you're at risk of something terrible.	მაგრამ თუ ორსულობის დროს შეგხვდათ ინფექცია, თქვენ რაღაც საშინელი რისკის წინაშე დგახართ.


Indeed, a child with a deformed head.	როგორიცაა ბავშვი დეფორმირებული თავით.


Here's a normal baby.	აქ ჩანს ჩვეულებრივი ბავშვი,


Here's that infant with what's called microcephaly.	აქ კი მიკროცეფალიით დაავადებული ჩვილი.


a brain in a head that's too small.	ტვინი თავში ზედმეტად პატარაა და ამის წამალი არ არსებობს.


It was actually doctors in northeastern Brazil who first noticed, just a year ago, after a Zika outbreak, that there was a peak in the incidence of microcephaly.	სწორედ ექიმებმა ჩრდილო-აღმოსავლეთი ბრაზილიიდან პირველებმა შეამჩნიეს,სულ რაღაც ერთი წლის წინ, ზიკას ეპიდებიის შემდეგ, რომ მიკროცეფალიის შემთხვევებმა პიკს მიაღწია.


It took medical doctors another year to be sure that it was caused by the Zika virus, but they're now sure.	ექიმებს კიდევ ერთი წელი დასჭირდათ იმაში დასარწმუნებლად, რომ ეს ზიკა ვირუსმა გამოიწვია, მაგრამ ახლა ამაში დარწმუნებულები არიან.


And if you're a "bring on the evidence" type, check out this publication.	თუ თქვენ "მაჩვენეთ მტკიცებულება" ტიპის ადამიანი ხართ, ეს გამოცემა შეამოწმეთ.


So where did it come from, and how did it get here?	საიდან მოდის ზიკა და როგორ მოხვდა აქ?


And it is here.	და ის აქ არის.


Like many of our viruses, it came out of Africa, specifically the Zika forest in Uganda.	როგორც ბევრი სხვა ვირუსი, იგი აფრიკაში წარმოიშვა. კონკრეტულად, უგანდაში არსებული ზიკას ტყეში.


Researchers at the nearby Yellow Fever Research Institute identified an unknown virus in a monkey in the Zika forest which is how it got its name.	მახლობელი "ყვითელი ვირუსის" კვლევის ინსტიტუტის" მკვლევარებმა ზიკას ტყეში მცხოვრებ მაიმუნში უცნობი ვირუსი აღმოაჩინეს და ასე მიიღო მან თავისი სახელი.


The first human cases of Zika fever surfaced a few years later in Uganda-Tanzania.	ზიკა ვირუსის პირველი შემთხვევა ადამიანში რამდენიმე წლის შემდეგ უგანდა-ტანზანიაში გამოჩნდა.


The virus then spread through West Africa and east through equatorial Asia -- Pakistan, India, Malaysia, Indonesia.	ვირუსი დასავლეთ აფრიკაში გავრცელდა, აღმოსავლეთით კი ეკვატორული აზიაში--- პაკისტანში, ინდოეთში, მალაიზიასა და ინდონეზიაში.


But it was still mostly in monkeys and, of course, mosquitoes.	თუმცა, ის კვლავ მხოლოდ მაიმუნებსა და, რაღა თქმა უნდა, კოღოებს ხვდებოდა.


In fact in the 60 years between the time it was first identified in 1947 and 2007 there were only 13 reported cases of human Zika fever.	ფაქტობრივად, იმ 60 წლის განმავლობაში, როდესაც ის აღმოაჩინეს 1947 და 2007 წელს, ადამანებში ზიკა ვირუსის მხოლოდ 13 შემთხვევა დაფიქსირდა.


And then something extraordinary happened on the tiny Micronesian Yap islands.	და შემდეგ რაღაც განსაკუთრებული მოხდა პატარა მიკრონეზიის იაპის კუნძულებზე.


There was an outbreak that affected fully 75 percent of the population.	ეპიდემიამ მოსახლეობის 75% დააზარალა.


How did it get there? By air.	როგორ მოხვდა იქ? ჰაერის მეშვეობით.


Today we have two billion commercial airline passengers.	დღესდღეობით, კომერციული ავიაკომპანიით 2 მილიარდი ადამიანი მგზავრობს.


An infected passenger can board a plane, fly halfway around the world before developing symptoms -- if they develop symptoms at all.	ინფიცირებულ მგზავრს შეუძლია თვითმფრინავში ჩაჯდეს, ნახევარ მსოფლიოს გადაუფრინოს, სანამ სიმპტომები გამოუმჟღავნდება -- თუ საერთოდ გამოუმჟღვნდა სიმპტომები.


Then when they land, the local mosquitoes begin to bite them and spread the fever.	როდესაც ჩაფრინდებიან მათ ადგილობრივი კოღოები უკბენენ და ვირუსს გაავრცელებენ.


Zika fever then next surfaced in 2013 in French Polynesia.	ამის შემდეგ, ზიკა ვირუსი, 2013 წელს, საფრანგეთის პოლინეზიაში გამოჩნდა.


By December of that year, it was being transmitted locally by the mosquitoes.	ამ წლის დეკემბრისთვის, მას უკვე ადგილობრივად კოღოები ავრცელებდნენ.


That led to an explosive outbreak in which almost 30,000 people were affected.	ამას დიდი ეპიდემია მოყვა,რომლითაც თითქმის 30,000 ადამიანი დაზარალდა.


From there it radiated around the Pacific.	იქიდან ის წყნარი ოკეანის გარშემო გადავიდა.


There were outbreaks in the Cook Islands, in New Caledonia, in Vanuatu, in the Solomon Islands and almost all the way around to the coast of South America and Easter Island.	ეპიდემა გავრცელდა კუკის კუნძულებზე, ახალ კალედონიაში, ვანუატუში, სოლომონის კუნძულებზე და თითქმის მთელი სამხრეთი ამერიკისა და აღდგომის კუნძულის ნაპირებზე.


And then, in early 2015, there was an upsurge of cases of a dengue-like syndrome in the city of Natal in northeastern Brazil.	და შემდეგ, 2015 წლის დასაწყისში დენგიუს მსგავსი სინდრომების შემთხვევები გაიზარდა ქალაქ ნატალში, ჩრდილო-აღმოსავლეთ ბრაზილიაში.


The virus wasn't dengue, it was Zika, and it spread rapidly -- Recife down the coast, a big metropolitan center, soon became the epicenter.	ეს ვირუსი არ იყო დენგიუ, ეს იყო ზიკა, და ის სწრაფად გავრცელდა -- ქალაქი რესიფი დიდი მეტროპოლიტური ცენტრი, ეპიცენტრი მალე გახდა .


Well people have speculated that it was 2014 World Cup soccer fans that brought the virus into the country.	ხალხი სპეკულირებდა, რომ 2014 წლის ფეხბურთის მსოფლიო ჩემპიონატის ფანებმა ვირუსი ამ ქვეყანაში ჩამოიტანეს.


But others have speculated that perhaps it was Pacific Islanders participating in championship canoe races that were held in Rio that year that brought it in.	სხვები სპეკულირებდნენ, რომ ეს ალბათ წყნარი ოკეანის კუნძულების მონაწილეების ბრალი იყო,რომლებიც კანოეთი შეჯიბრებაში მონაწილეობდნენ, რომელიც რიოში იმ წელს ჩატარდა, რომელშიც ეს ვირუსი შემოვიდა.


Well today, this is only a year later.	დღეს,მხოლოდ ერთი წლის შემდეგ,


The virus is being locally transmitted by mosquitoes virtually throughout South America, Central America, Mexico and the Caribbean Islands Until this year, the many thousands of cases that have been diagnosed in the US were contracted elsewhere.	ვირუსი ლოკალურად ვრცელდება კოღოების მეშვეობით თითქმის მთელ სამხრეთ ამერიკაში, ცენტრალურ ამერიკაში, მექსიკასა და კარბის კუნძულებზე. ამ წლამდე, ის ათასობით შემთხვევა, რომელსაც დიაგნოზი აშშ-ში დაესვათ, სხვა ქვეყნიდან იყო ჩამოტანილი.


But as of this summer, it's being transmitted locally in Miami.	მაგრამ ამ ზაფხულის შემდეგ, იგი ლოკალურად გავრცელდა მაიამიში.


It's here.	ის აქ არის.


So what do we do about it?	რას ვაკეთებთ მის წინააღმდეგ?


Well, preventing infection is either about protecting people or about eliminating the mosquitoes.	ინფექციის პრევენცია ხალხის დაცვას ან კოღოების გაქრობას მოიცავს.


Let's focus on people first.	მოდი, ჯერ ხალხზე გავამახვილოთ ყურადღება.


You can get vaccinated.	თქვენ შეგიძლიათ აიცრათ.


You can not travel to Zika areas.	შეგიძლიათ არ იმოგზაუროთ ზიკას გავრცელების არეებში.


Or you can cover up and apply insect repellent.	ან სხეული მწერების საწინააღმდეგო ხსნარით დაიფაროთ.


Getting vaccinated is not an option, because there isn't a vaccine yet and there probably won't be for a couple of years.	ვაქცინაცია შეუძლებელია,რადგან ჯერ ასეთი აცრა არ არსებობს და ალბათ, არც იარსებებს რამდენიმე წლის განმავლობაში.


Staying home isn't a foolproof protection either because we now know that it can be sexually transmitted.	სახლში დარჩენაც არ არის თავდაცვის უტყუარი მეთოდი, იმიტომ რომ ვიცით, რომ იგი სექსუალური გზითაც გადადის.


Covering up and applying insect repellent does work ...	სხეულის დაფარვა მწერების საწინააღმდეგო ხსნარით შედეგიანია---


until you forget.	თუ არ დაგავიწყდა.


(Laughter) So that leaves the mosquitoes, and here's how we control them now: spraying insecticides.	(სიცილი) ამიტომ გვრჩება კოღოები, და აი, ასე ვაკონტროლებთ მათ: ვასხამთ ინსექტიციდებს.


The protective gear is necessary because these are toxic chemicals that kill people as well as bugs.	აუციელებალია დამცავი ტანსაცმელი ვინაიდან ტოქოსიკური ქიმიკატები მწერებთან ერთად ხალხსაც კლავს.


Although it does take quite a lot more to kill a person than to kill a bug.	თუმცაღა, ადამაინის მოკვლას ბევრად მეტი სჭირდება, ვიდრე მწერისას.


These are pictures from Brazil and Nicaragua.	ესაა სურათები ბრაზილიიდან და ნიკარაგუადან.


But it looks the same in Miami, Florida.	მაგრამ იგივე იქნებოდა მაიამიშიც, ფლორიდაში.


And we of course can spray insecticides from planes.	და,რა თქმა უნდა, შეგვიძლია ინსექტიციდები თვითმფრინავებიდან შევასხუროთ.


Last summer, mosquito control officials in Dorchester County, South Carolina, authorized spraying of Naled, an insecticide, early one morning, as recommended by the manufacturer.	გასულ ზაფხულს, კოღოების კონტროლის წარმომადგენლებმა დორჩესტერის ოლქიდან ნება დართეს ინსექტიციდი ნალედი, შეესხათ. დილით ადრე,ისე, როგორც მათ მწარმოებულმა ურჩია.


Later that day, a beekeeper told reporters that her bee yard looked like it had been nuked.	იმავე დღეს მოგვიანებით მეფუტკრემ ჯურნალისტებს უთხრა, რომ მისი საფუტკრე ისე გამოიყურებოდა, თითქოს ატომური ბომბი ჩამაგდეს.


Oops.	ოოპს.


Bees are the good guys.	ფუტკრები კარგები არიან.


The citizens of Florida protested, but spraying continued.	ფლორიდას მაცხოვრებლებმა გააპროტესტეს, მაგრამ შეწამვლა გრძელდებოდა.


Unfortunately, so did the increase in the number of Zika fever cases.	საუბედუროდ, ზიკას ვირუსის შემთხვევების რაოდენობაც იზრდებოდა.


That's because insecticides aren't very effective.	ეს იმიტომ, რომ ინსექტიციდები არც თუ ისე ეფექტურია.


So are there any approaches that are perhaps more effective than spraying but with less downsides than toxic chemicals?	ასე რომ, არსებობს რაიმე გზა, რომელიც შეწამვლაზე უფრო ეფექტურია? და ნაკლები უარყოფითი შედეგი აქვს, ვიდრე ტოქსიკურ ქიმიკატებს?


I'm a huge fan of biological controls, and I share that view with Rachel Carson, author of "Silent Spring," the book that is credited with starting the environmental movement.	მე ბიოლოგიური კონტროლის მხარდამჭერი ვარ და "ჩუმი გაზაფხულის" ავტორის რეიჩელ კარსონის ხედვას ვიზიარებ. ეს წიგნი, საფუძვლად უდევს, გარემოს დაცვის მხარდამჭერი მოძრაობის დაწყებას.


In this book she tells the story, as an example, of how a very nasty insect pest of livestock was eliminated in the last century.	ამ წიგნში ის მაგალითის სახით ამბავს ყვება იმაზე თუ რამდენი მწერის მავნებელი გააქრეს გასულ საუკუნეში.


No one knows that extraordinary story today.	დღეს არავინ იცის ეს განსაკუთრებული ისტორია.


So Jack Block and I, when we were writing an editorial about the mosquito problem today, retold that story.	ამიტომ, როდესაც მე და ჯეკ ბლოკი სტატიას ვწერდით დღევანდელი კოღოს პრობლემაზე, ეს ისტორია თავიდან მოვყევით.


And in capsule form, it's that pupae -- that's the immature form of the insect -- were irradiated until they were sterile, grown to adulthood and then released from planes all over the Southwest, the Southeast and down into Mexico and into Central America literally by the hundreds of millions from little airplanes, eventually eliminating that terrible insect pest for most of the Western Hemisphere.	მოკლედ რომ ვთქვათ, სწორედ იმ ჭუპრებს -- ანუ მწერების მოუმწიფებელი ფორმას -- სტერილიზებამდე ასხივებდნენ, სრულ მომწიფებამდე ზრდიდნენ და თვითმფრინავიდან, მთელ სამხრეთ-დასავლეთ სამხეთ-აღმოსავლეთში, მექსიკასა და ცენტრალ ამერიკაში უშვებდნენ. მილიონობით მწერს,პატარა თვითმფრინავებიდან უშვებდნენ და საშინელ მწერების მავნებელს საბოლოოდ აქრობდნენ ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს უმეტეს ნაწილში.


Our real purpose in writing this editorial was to introduce readers to how we can do that today -- not with radiation but with our knowledge of genetics.	ამ სტატიის დაწერის მთავარი მიზანი მკითხველებისთვის იმის გაცნობა იყო თუ როგორ შეგვიძლია დღეს ამის გაკეთება -- არა რადიაციით, არამედ ჩვენი ცოდნით გენეტიკის შესახებ.


Let me explain.	მოდით აგიხსნით.


This is the bad guy: Aedes aegypti.	ეს არის ცუდი მწერი: აედეს აეგიპტი.


It's the most common insect vector of diseases, not just Zika but dengue, Chikungunya, West Nile virus and that ancient plague, yellow fever.	ეს არის ყველაზე გავრცელებული დაავადებების გადამტანი მწერი, არამხოლოდ ზიკა ვირუსის, არამედ დენგიუს, ჩიკუნგუნიას, ჩრდილოეთ ნილოსის ვირუსის და უძველესი ჭირის, ყვითელი ვირუსის.


It's an urban mosquito, and it's the female that does the dirty work.	ეს ქალაქის კოღოა, და მდედრობითი სქესია,რომელიც მთელ ბინძურ საქმეს აკეთებს.


She bites to get a blood meal to feed her offspring.	იკბინება, რომ სისხლი თავისი შთამომავლების გამოსაკვებად გამოიყენოს.


Males don't bite; they don't even have the mouth parts to bite.	მამრები არ იკბინებიან; მათ საკბენად საჭირო პირის ნაწილებიც კი არ აქვთ.


A little British company called Oxitec genetically modified that mosquito so that when it mates with a wild female, its eggs don't develop to adulthood.	პატარა ბრიტანულმა კომპანიამ, ოქსიტექმა, ეს კოღო გენეტიკურად შეცვალა, რომ გარეულ მდედრთან შეჯვარებისას, კვერცხებს ზრადსრულ ასაკამდე ვერ მიეღწია.


Let me show you.	მოდით გაჩვენებთ.


This is the normal reproductive cycle.	ეს არის ჩვეულებრივი რეპროდუქციული ციკლი.


Oxitec designed the mosquito so that when the male mates with the wild female the eggs don't develop.	ოქსიტექმა კოღო ისე განავითარა, რომ მამრის გარეულ მდედრთან შეჯვარებისას კვერცხები არ ვითარდება.


Sounds impossible?	წარმოუდგენლად ჟღერს?


Well let me show you just diagrammatically how they do it.	ნება მომეცით დიაგრამებით გაჩვენოთ, ამას როგორ აკეთებენ.


Now this represents the nucleus of a mosquito cell, and that tangle in the middle represents its genome, the sum total of its genes.	ეს წარმოაჩენს კოღოს უჯრედის ბირთვს, და შუაში ეს აბურდული გორგლები მის გენომს ყველა გენის ნაკრებს წარმოადგენს