Now if you think about it, in the age before GPS and radar, that was obviously a really difficult problem.	თუკი დაუფიქრდებით, GPS-ისა და რადარის ეპოქამდე, ეს მნიშვნელოვანი პრობლემა იყო.


It's a complicated physics problem.	რთული ფიზიკის პრობლემა.


You've got a plane that's thousands of feet up in the air, going at hundreds of miles an hour, and you're trying to drop an object, a bomb, towards some stationary target in the face of all kinds of winds and cloud cover and all kinds of other impediments.	გაქვთ თვითმფრინავი, რომელიც ათასობით ფუტის სიმაღლეზეა ჰაერში, მოძრაობს ასობით მილი/საათით, და გინდათ იქიდან ობიექტის , ბომბის ჩამოგდება, სტატიკურ მიზანზე ყველანაირი ქარის, ღრუბლების და სხვა ბარიერების მიუხედავად.


And all sorts of people, moving up to the First World War and between the wars, tried to solve this problem, and nearly everybody came up short.	და ყველანაირი ტიპის ხალხი, პირველ მსოფლიო ომამდე და ომებს შორის, ცდილობდა ამ პრობლემის გადაჭრას, და თითქმის ყველას ხელი მოეცარა.


The bombsights that were available were incredibly crude.	არსებული ბომბის სამიზნეები წარმოუდგენლად დაუხვეწავი იყო.


But Carl Norden is really the one who cracks the code.	მაგრამ კარლ ნორდენი ზუსტად ის არის, რომელმაც ამოხსნა ეს პრობლემა.


And he comes up with this incredibly complicated device.	და ის ქმნის საოცრად ჩახლართულ მოწყობილობას.


It weighs about 50 lbs.	რომელიც 23 კილოს იწონის.


It's called the Norden Mark 15 bombsight.	მისი სახელია ნორდენ მარკ 15 ბომბის სამიზნე.


And it has all kinds of levers and ball-bearings and gadgets and gauges.	და აქვს ათასნაირი სახელური და საპირწონე და მოწყობილობა.


And he makes this complicated thing.	ის ქმნის ამ ჩახლართულ ნივთს.


And what he allows people to do is he makes the bombardier take this particular object, visually sight the target, because they're in the Plexiglas cone of the bomber, and then they plug in the altitude of the plane, the speed of the plane, the speed of the wind and the coordinates of the target.	ის აძლევს საშუალებას კონკრეტული ობიექტები დაიბომბოს ვიზუალური მონიშვნის საფუძველზე, დამმიზნებელი ზის შუშის ნაწილში და შეჰყავს თვითმფრინავის მონაცემები თვითმფრინავის სიჩქარე, ქარის სიჩქარე და კოორდინატები სამიზნის.


And the bombsight will tell him when to drop the bomb.	და მოწყობილობა ეტყვის როდის ჩამოაგდოს ბომბი.


And as Norden famously says, "Before that bombsight came along, bombs would routinely miss their target by a mile or more."	და ნორდენი ამბობს ცნობილ სიტყვებს, "სანამ ბომბის სამიზნე გამოჩნდებოდა, ყუმბარები რეგულარულად აცდენდნენ მიზანს კილომეტრით ან მეტით."


But he said, with the Mark 15 Norden bombsight, he could drop a bomb into a pickle barrel at 20,000 ft.	მაგრამ მისი სიტყვებით, მისი მოწყობილობის მეშვეობით შესაძლებელი იყო ბომბის მიზანში მორტყმა 6 კილომეტრის სიმაღლიდან.


Now I cannot tell you how incredibly excited the U.S. military was by the news of the Norden bombsight.	ეხლა არ შემიძლია გითხრათ როგორი აღტაცებით შეხვდენენ სამხედროები ამ მოწყობილობის გამოჩენი ამბავს.


It was like manna from heaven.	ეს ციურ მანანას ჰგავდა.


Here was an army that had just had experience in the First World War, where millions of men fought each other in the trenches, getting nowhere, making no progress, and here someone had come up with a device that allowed them to fly up in the skies high above enemy territory and destroy whatever they wanted with pinpoint accuracy.	აგერ იყო არმია რომელმაც ახლახანს გადაიტანა პირველი მსოფლიო ომი სადაც მილიონობით ადამიანი ებრძოდა ერთმანეთს სანგრებიდან, ყოველგვარი წინსვლის, პროგრესის გარეშე და ვიღაცამ გამოიგონა მოწყობილობა რომელიც საშუალებას აძლევდათ ჰაერში აჭრილიყვნენ გადაეფრინათ მოწინააღმდეგის ტერიტორიაზე და გაენადგურებინათ რაც სურდათ აბსოლუტური სიზუსტით.


And the U.S. military spends 1.5 billion dollars -- billion dollars in 1940 dollars -- developing the Norden bombsight.	და ამერიკის თავდაცვა ხარჯავს 1.5 მილიარდ დოლარს 1940 წლის დოლარებზეა საუბარი ნორდენის ბომბის სამიზნის პროექტის განსახორციელებლად.


And to put that in perspective, the total cost of the Manhattan project was three billion dollars.	შედარებისთვის მანჰეტენის პროექტის მთლიანი დანახარჯი სამი მილიარდი დოლარი იყო.


Half as much money was spent on this Norden bombsight as was spent on the most famous military-industrial project of the modern era.	ნორდენის პროექტს დასჭირდა იმ თანხის ნახევარი რამდენიც მოხმარდა ყველაზე ცნობილ მილიტარისტულ-ინდუსტრიულ პროექტს თანამედროვე ეპოქაში.


And there were people, strategists, within the U.S. military who genuinely thought that this single device was going to spell the difference between defeat and victory when it came to the battle against the Nazis and against the Japanese.	და იყო ხალხი, სტრატეგები, ამერიკის თავდაცვაში რომლებსაც მართლაც სჯეროდათ რომ ეს ერთი მოწყობილობა გადაწყვეტდა გამარჯვების ან დამარცხების ბედს როდესაც საქმე ნაცისტების ან იაპონელების წინააღმდეგ ბრძოლა იქნებოდა.


And for Norden as well, this device had incredible moral importance, because Norden was a committed Christian.	ნორდენისთვისაც ამ მოწყობილობას ზნეობრივი მნიშვნელობა ჰქონდა, იმიტომ რომ ის მტკიცე ქრისტიანი იყო.


In fact, he would always get upset when people referred to the bombsight as his invention, because in his eyes, only God could invent things.	იმდენად, რომ აღშფოთებული იყო როდესაც ხალხი ამ სამიზნეს მის გამოგონებას ეძახდა, რადგან მისი აზრით, მხოლოდ ღმერთს შეეძლო შემოქმედება.


He was simply the instrument of God's will.	ის კი მხოლოდ მისი ნების აღსასრულებელი ინსტრუმენტი იყო.


And what was God's will?	და რა იყო ღმრთის ნება?


Well God's will was that the amount of suffering in any kind of war be reduced to as small an amount as possible.	ღმერთს სურდა ნებისმიერ ომში ტანჯვის მოცულობის მინიმუმამდე შემცირება.


And what did the Norden bombsight do?	და რას აკეთებდა ნორდენის სამიზნე?


Well it allowed you to do that.	იძლეოდა ზუსტად ამის საშუალებას.


It allowed you to bomb only those things that you absolutely needed and wanted to bomb.	საშუალებას რომ ბომბი მხოლოდ იმ სამიზნეს მოხვედროდა რომლის დაბომბვა გარდაუვალი იყო.


So in the years leading up to the Second World War, the U.S. military buys 90,000 of these Norden bombsights at a cost of $14,000 each -- again, in 1940 dollars, that's a lot of money.	ასე რომ მეორე მსოფლიო ომის წინა წლებში ამერიკის თავდაცვა ყიდულობს 90 000 ნორდენის სამიზნეს 14'000 დოლარად თითოს ისევ 1940 წლის დოლარებში, რაც დიდი ფულია.


And they trained 50,000 bombardiers on how to use them -- long extensive, months-long training sessions -- because these things are essentially analog computers; they're not easy to use.	შემდეგ ამზადებენ 50 000 ბომბდამშენს, რომ სცოდნოდათ მისი გამოყენება ხანგრძლივი, რამდენიმე თვიანი მომზადების სესიებში იმიტომ რომ რეალურად ეს ანალოგური კომპიუტერია; არც ისე მარტივი გამოსაყენებელი.


And they make every one of those bombardiers take an oath, to swear that if they're ever captured, they will not divulge a single detail of this particular device to the enemy, because it's imperative the enemy not get their hands on this absolutely essential piece of technology.	და აიძულებენ თითოეულს ფიცი დადოს, რომ თუკი ტყვედ ჩავარდებიან, არ გასცემენ არცერთ დეტალს ამ მოწყობილობის გამოყენების თაობაზე, იმიტომ რომ ყველაზე მნიშვნელოვანია მტრის ხელს აცდეს ეს უმნიშვნელოვანესი ტექნოლოგია.


And whenever the Norden bombsight is taken onto a plane, it's escorted there by a series of armed guards.	როდესაც ნორდენის სამიზნე თვითმფრინავში აჰქონდათ ხოლმე მიყვებოდა შეიარაღებული დაცვის მთელი ჯგუფი.


And it's carried in a box with a canvas shroud over it.	მიჰქონდათ ყუთით, რომელსაც ბრეზენტი ჰქონდა შემოხვეული.


And the box is handcuffed to one of the guards.	და ხელბორკილით იყო მიბმული ერთ-ერთ მცველზე.


It's never allowed to be photographed.	მისი ფოტოგრაფირების ნება არასოდეს მიუციათ.


And there's a little incendiary device inside of it, so that, if the plane ever crashes, it will be destroyed and there's no way the enemy can ever get their hands on it.	და მის შიგნით პატარა მოწყობილობა იყო რომელიც თვითმფრინავის ჩამოვარდნის შემთხვევაში, მის განადგურებას უზრუნველყოფდა იმისთვის რომ როგორმე მოწინააღმდეგის ხელისთვის აეცილებინათ.


The Norden bombsight is the Holy Grail.	ნორდენის სამიზნე იყო ამ ყველაფრის მიზეზი.


So what happens during the Second World War?	და რა მოხდა მეორე მსოფლიო ომის დროს?


Well, it turns out it's not the Holy Grail.	აღმოჩნდა რომ ეს არ არის უებარი საშუალება.


In practice, the Norden bombsight can drop a bomb into a pickle barrel at 20,000 ft., but that's under perfect conditions.	პრაქტიკაში ნორდენის სამიზნეს შეეძლო ჩამოეგდო ბომბი 6 კილომეტრის სიმაღლიდან.. მაგრამ მხოლოდ იდეალურ გარემოებებში.


And of course, in wartime, conditions aren't perfect.	და რა თქმა უნდა ომის დროს გარემო სულაც არაა იდეალური.


First of all, it's really hard to use -- really hard to use.	პირველ რიგში, ის ძალიან რთული გამოსაყენებელია, ძალიან ძალიან რთული.


And not all of the people who are of those 50,000 men who are bombardiers have the ability to properly program an analog computer.	და ყველას 50 000 ბომბდამშენის ეკიპაჟიდან არ აქვს შესაბამისი მომზადება მის სამართავად.


Secondly, it breaks down a lot.	მეორეც, ის ხშირად გამოდის მწყობრიდან.


It's full of all kinds of gyroscopes and pulleys and gadgets and ball-bearings, and they don't work as well as they ought to in the heat of battle.	მოწყობილობა სავსეა ათასნაირი ჯიროსკოპით და მოსაქაჩით და სამართავი საპირწონეებით, და არ მუშაობენ ისე როგორც უნდა მუშაობდნენ გახურებული ბრძოლის დროს.


Thirdly, when Norden was making his calculations, he assumed that a plane would be flying at a relatively slow speed at low altitudes.	მესამეც, როდესაც ნორდენი თავის გათვლებს აკეთებდა, დაშვებული ჰქონდა რომ თვითმფრინავი შედარებით მცირე სისწრაფით იფრენდა, ნაკლებ სიმაღლეზე.


Well in a real war, you can't do that; you'll get shot down.	თუმცა რეალურ ომში ამას ვერ იზამ; თუ არ გინდა ჩამოგაგდონ.


So they started flying them at high altitudes at incredibly high speeds.	ასე რომ დაიწყეს მაღლა ფრენა გაცილებით მეტი სისწრაფით.


And the Norden bombsight doesn't work as well under those conditions.	და ნორდენის სამიზნე არ მუშაობს კარგად ამ პირობებში.


But most of all, the Norden bombsight required the bombardier to make visual contact with the target.	რაც ყველაზე მთავარია, სამიზნეს სჭირდებოდა მმართველი რომელსაც შეეძლო დაენახა ვიზუალურად სამიზნე.


But of course, what happens in real life?	მაგრამ რა ხდება რეალურად?


There are clouds, right.	ღრუბლები, რა თქმა უნდა.


It needs cloudless sky to be really accurate.	მოწყობილობას უღრუბლო ცა სჭირდება სიზუსტისთვის.


Well how many cloudless skies do you think there were above Central Europe between 1940 and 1945?	მაგრამ რამდენი უღრუბლო ცა იქნებოდა ცენტრალური ევროპის თავზე 1940 და 1945 წლებს შორის?


Not a lot.	არც თუ ისე ბევრი.


And then to give you a sense of just how inaccurate the Norden bombsight was, there was a famous case in 1944 where the Allies bombed a chemical plant in Leuna, Germany.	და იმის შეგრძნება რომ მოგცეთ რამდენად არააკურატული იყო სამიზნე, მოვიყვან ცნობილ მაგალითს 1944 წლიდან როდესაც მოკავშირეებმა დაბომბეს ქიმიური ქარხანა ლეუნაში, გერმანიაში.


And the chemical plant comprised 757 acres.	ქიმიური ქარხანა მოიცავდა 3 კვადრატულ კილომეტრს.


And over the course of 22 bombing missions, the Allies dropped 85,000 bombs on this 757 acre chemical plant, using the Norden bombsight.	და 22 დაბომბვითი მისიის მანძილზე, მოკავშირეებმა ჩამოაგდეს 85 000 ჭურვი ამ 3 კვადრატულ კილომეტრზე, ნორდენის სამიზნის გამოყენებით.


Well what percentage of those bombs do you think actually landed inside the 700-acre perimeter of the plant?	რამდენი მათგანი მოხვდა თქვენი აზრით ამ 3 კვადრატულ კილომეტრიან პერიმეტრზე?


10 percent. 10 percent.	10%. დიახ, 10 პროცენტი.


And of those 10 percent that landed, 16 percent didn't even go off; they were duds.	და ამ 10%-დან რომელიც დავარდა, 16% არც კი აფეთქდა; გაუმართავი იყო.


The Leuna chemical plant, after one of the most extensive bombings in the history of the war, was up and running within weeks.	ეს ქიმიური ქარხანა, ამ უდიდესი დაბომბვის მანძილზე ომის ისტორიაში კვირების განმავლობაში მუშაობდა.


And by the way, all those precautions to keep the Norden bombsight out of the hands of the Nazis?	ამ გახსენებაზე, რა სიფრთხილე სჭირდებოდა ამ მოწყობილობის ნაცისტებისგან დასაფარავად?


Well it turns out that Carl Norden, as a proper Swiss, was very enamored of German engineers.	აღმოჩნდა რომ კარლ ნორდენი, როგორც ჩამოყალიბებული შვეიცარიელი, აღფრთოვანებული იყო გერმანელი ინჟინრებით.


So in the 1930s, he hired a whole bunch of them, including a man named Hermann Long who, in 1938, gave a complete set of the plans for the Norden bombsight to the Nazis.	ასე რომ 1930 წელს, ბევრი მათგანი დაიქირავა, მათ შორის ადამიანი სახელად ჰერმან ლონგი რომელმაც 1938 წელს მოწყობილობის სრული ნახაზები გადასცა ნაცისტებს.


So they had their own Norden bombsight throughout the entire war -- which also, by the way, didn't work very well.	გამოდის რომ მათაც ჰქონდათ ნორდენის სამიზნე მთელი ომის ნაძილზე. რომელიც ასევე არ მუშაობდა მაინცდამაინც კარგად.


(Laughter) So why do we talk about the Norden bombsight?	(სიცილი) ასე რომ, რატომ ვლაპარაკობთ ნორდენის გამოგონებაზე?


Well because we live in an age where there are lots and lots of Norden bombsights.	იმიტომ რომ ჩვენს დროში უხვად გვაქვს ნორდენის ბომმბის სამიზნის ანალოგები.


We live in a time where there are all kinds of really, really smart people running around, saying that they've invented gadgets that will forever change our world.	ვცხოვრობთ დროში სადაც უამრავი მართლაც ძალიან ჭკვიანი ადამიანი მოძრაობს გარშემო, და ამბობს რომ გამოიგონეს რაღაც მოწყობილობა რომელიც სამუდამოდ შეცვლის მსოფლიოს.


They've invented websites that will allow people to be free.	გამოიგონეს ვებ-გვერდები, რომელიც ხალხს თავისუფლების საშუალებას აძლევს.


They've invented some kind of this thing, or this thing, or this thing that will make our world forever better.	გამოიგონეს ასეთი ნივთი, ისეთი ნივთი, კიდევ ასეთი ნივთი რომელიც მსოფლიოს გააუმჯობესებს.


If you go into the military, you'll find lots of Carl Nordens as well.	თუ წახვალთ სამხედროებთან იპოვნით უამრავ კარლ ნორდენს.


If you go to the Pentagon, they will say, "You know what, now we really can put a bomb inside a pickle barrel at 20,000 ft."	თუ მიხვალთ პენტაგონში, გეტყვიან "იცით რა, ეხლა ნამდვილად შეგვიძლია ბომბის სამიზნეში 100% სიზუსტით მორტყმა 6 კილომეტრის სიმაღლიდან"


And you know what, it's true; they actually can do that now.	და იცით რა? ეს მართლაც ასეა; ახლა უკვე შეუძლიათ ეს.


But we need to be very clear about how little that means.	მაგრამ ჩვენ ცხადად უნდა გვესმოდეს რამდენად მცირეს ნიშნავს ეს.


In the Iraq War, at the beginning of the first Iraq War, the U.S. military, the air force, sent two squadrons of F-15E Fighter Eagles to the Iraqi desert equipped with these five million dollar cameras that allowed them to see the entire desert floor.	ერაქის ომში, პირველი ერაყის ომის დასაწყისში ამერიკის ჯარმა, საჰაერო ძალებმა, გააგზავნეს F-15E Fighter Eagles-ის ორი შენაერთი ერაყის უდაბნოში რომლებიც 5 მილიონი დოლარის ღირბეულების კამერებით იყო აღჭურვილი რომლის მეშვეობითაც მთელი უდაბნოს ზედაპირს აკონტროლებდნენ.


And their mission was to find and to destroy -- remember the Scud missile launchers, those surface-to-air missiles that the Iraqis were launching at the Israelis?	და მათი მისია იყო რაკეტების გამშვებების აღმოჩენა და განადგურება, იმ დედამიწა-ჰაერი რაკეტების რომლებსაც ერაყელები ისრაელის წინააღმდეგ იყენებდნენ.


The mission of the two squadrons was to get rid of all the Scud missile launchers.	ამ ორი დანაყოფის მისია იყო ყველა გამშვების განადგურება


And so they flew missions day and night, and they dropped thousands of bombs, and they fired thousands of missiles in an attempt to get rid of this particular scourge.	და გაფრინდნე მისიაზე დღე და ღამე, და ჩამოყარეს ათასობით ბომბი და ისროლეს ათასობით რაკეტა ამ კონკრეტული დანადგარების გასაუვნებელყოფად.


And after the war was over, there was an audit done -- as the army always does, the air force always does -- and they asked the question: how many Scuds did we actually destroy?	და როდესაც ომი დამთავრდა და აუდიტი ჩატარდა რომელსაც არმია ყოველთვის აკეთებს, საჰაერო ძალები აკეთებენ ყოველთვის დასვეს კითხვა: რამდენი გამშვები გავანადგურეთ რეალურად?


You know what the answer was?	და იცით პასუხი?


Zero, not a single one.	ნული, არც ერთი ცალი.


Now why is that?	და რატომ?


Is it because their weapons weren't accurate?	იმიტომ რომ იარაღი იყო არაზუსტი?


Oh no, they were brilliantly accurate.	არა, ისინი მშვენივრად ასრულებდნენ საქმეს.


They could have destroyed this little thing right here from 25,000 ft.	კილომეტრობით რადიუსში შეეძლოთ იმ ნივთის განადგურება.


The issue was they didn't know where the Scud launchers were.	საქმე ისაა, რომ არ იცოდნენ სად იყო ეს გამშვებები.


The problem with bombs and pickle barrels is not getting the bomb inside the pickle barrel, it's knowing how to find the pickle barrel.	ამ ყველაფრის პრობლემა ბომბის მიზანში მორტყმა არაა პრობლემაა იცოდე სადაა მიზანი.


That's always been the harder problem when it comes to fighting wars.	ეს ყოველთვის უფრო რთული პრობლემა იყო როდესაც საქმე ომს ეხება.


Or take the battle in Afghanistan.	ან ავღანეთის ბრძოლა ავიღოთ.


What is the signature weapon of the CIA's war in Northwest Pakistan?	რომელიც დამახასიათებელი იარაღი ჩრდილო პაკისტანის ომში?


It's the drone. What is the drone?	ეს არიდ დრონი. რა არის დრონი?


Well it is the grandson of the Norden Mark 15 bombsight.	ეს არის ნორდენ მარკ 15-ის შვილიშვილი.


It is this weapon of devastating accuracy and precision.	წარმოუდგენელი სიზუსტის იარაღი.


And over the course of the last six years in Northwest Pakistan, the CIA has flown hundreds of drone missiles, and it's used those drones to kill 2,000 suspected Pakistani and Taliban militants.	და ბოლო ექვსი წლის მანძილზე ჩრდილოეთ პაკისტანში, ასობით რაკეტა გაუშვეს და გამოიყენეს დრონები 2000 ეჭვმიტანლი გასანადგურებლად პაკისტანელ და თალიბან სამხედროებს შორის.


Now what is the accuracy of those drones?	რა იყო ამ დრონების სიზუსტის მაჩვენებელი?


Well it's extraordinary.	მართლაც გასაოცარი.


We think we're now at 95 percent accuracy when it comes to drone strikes.	დაახლოებით 95% ზუსტად იყო მიზანში მოხვედრილი.


95 percent of the people we kill need to be killed, right?	ანუ 95% მოვკალით იმ ადამიანებიდან, ვინც უნდა მოგვეკლა, ასეა?


That is one of the most extraordinary records in the history of modern warfare.	ეს ერთ-ერთი გამორჩეული მაჩვენებელია თანამედროვე ომების ისტორიაში.


But do you know what the crucial thing is?	მაგრამ იცით რა არის მნიშვნელოვანი?


In that exact same period that we've been using these drones with devastating accuracy, the number of attacks, of suicide attacks and terrorist attacks, against American forces in Afghanistan has increased tenfold.	ზუსტად იმ პერიოდში როდესაც ამ დრონებს ვიყენებდით გამანადგურებელი სიზუსტით, შეტევების რაოდენობა, კამიკაძეების და ტერორისტების შეტევების რაოდენობა ამერიკელი და ავღანი ძალების წინააღმდეგ ათჯერ გაიზარდა.


As we have gotten more and more efficient in killing them, they have become angrier and angrier and more and more motivated to kill us.	როდესაც ჩვენ სულ უფრო ეფექტურები ვხდებოდით მათ დახოვცაში ისინი სულ უფრო ბრაზდებოდნენ და უფრო მოტივირებულები ხდებოდნენ ჩვენს დასახოცად.


I have not described to you a success story.	მე არ მომიყოლია წარმატების ისტორია.


I've described to you the opposite of a success story.	მე აგიღწერეთ სრულიად საწინააღმდეგო.


And this is the problem with our infatuation with the things we make.	და ეს არის პრობლემა რომელიც ჩვენს დამოკიდებულებაშია, იმ ნივთებისადმი რომლებსაც ჩვენ ვაკეთებთ.


We think the things we make can solve our problems, but our problems are much more complex than that.	ჩვენ ვფიქრობთ, რომ შეგვიძლია გადავჭრათ პრობლემები ნივთების გამოგონებით მაგრამ ჩვენი პრობლემები გაცილებით რთულია.


The issue isn't the accuracy of the bombs you have, it's how you use the bombs you have, and more importantly, whether you ought to use bombs at all.	პრობლემა ბომბების სიზუსტეში არაა არამედ იმაში, როგორ იყენებ ამ ყველაფერს და რაც უფრო მნიშვნელოვანია, უნდა გამოიყენო ბომბი საერთოდ, თუ არა.


There's a postscript to the Norden story of Carl Norden and his fabulous bombsight.	არსებობს პოსტ სკრიპტუმი ნორდენის ამბავის კარლ ნორდენის და მისი შესანიშნავი სამიზნის ისტორიისა.


And that is, on August 6, 1945, a B-29 bomber called the Enola Gay flew over Japan and, using a Norden bombsight, dropped a very large thermonuclear device on the city of Hiroshima.	და ასე ჟღერს. 1945 წლის 6 აგვისტოს B-29 ბომბდამშენი სახელად ენოლა გეი მიფრინავდა იაპონიის თავზე და ნორდენის სამიზნის გამოყენებით ჩამოაგდო უზარმაზარი თერმოატომური მოწყობილობა ქალაქის თავზე, სახელად ჰიროშიმა.


And as was typical with the Norden bombsight, the bomb actually missed its target by 800 ft.	და როგორც ამ სამიზნეს სჩვეოდა ბომბი აცდა სამიზნეს 250 მეტრით.


But of course, it didn't matter.	მაგრამ რა თქმა უნდა ამას მნიშვნელობა არ ჰქონდა.


And that's the greatest irony of all when it comes to the Norden bombsight.	და ეს არის ყველაზე დიდი ირონია რაც ნორდენის გამოგონებას უკავშირდება.


the air force's 1.5 billion dollar bombsight was used to drop its three billion dollar bomb, which didn't need a bombsight at all.	საჰაერო ძალების დახარჯული 1.5 მილიარდი გამოიყენეს 3 მილიარდიანი ბომბის ჩამოსაგდებად, რომელსაც საერთოდ არ სჭირდებოდა სამიზნე.


Meanwhile, back in New York, no one told Carl Norden that his bombsight was used over Hiroshima.	ამ დროს, ნიუ იორკში არავინ უთხრა კარლ ნორდენს რომ მისი სამიზნე ჰიროშიმაში გამოიყენეს.


He was a committed Christian.	ის მტკიცე ქრისტიანი იყო.


He thought he had designed something that would reduce the toll of suffering in war.	მისი აზრით იგონებდა რაღაცას რასაც უნდა შეემცირებინა ომში ტანჯვის რაოდენობა.


It would have broken his heart.	რეალობა კი ნამდვილად გულს გაუტეხავდა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


Is there anything unique about human beings?	არის რაიმე უნიკალური ადამიანებში?


There is.	არის.


We're the only creatures with fully developed moral sentiments.	ჩვენ ერთადერთი არსებები ვართ სრულად განვითარებული მორალური სენტიმენტებით.


We're obsessed with morality as social creatures.	როგორც სოციალური არსებები, ჩვენ შეპყრობილები ვართ მორალურობით.


We need to know why people are doing what they're doing.	ჩვენ გვესაჭიროება ვიცოდეთ რატომ აკეთებენ ადამიანები იმას, რასაც აკეთებენ.


And I personally am obsessed with morality.	მე პირადად შეპყრობილი ვარ მორალურობით.


It was all due to this woman, Sister Mary Marastela, also known as my mom.	რაც ამ ქალის დამსახურებაა, დედა მერი მარასტელა, იგივე დედაჩემი.


As an altar boy, I breathed in a lot of incense, and I learned to say phrases in Latin, but I also had time to think about whether my mother's top-down morality applied to everybody.	ბავშვობაში, როცა სტიქაროსანი ვიყავი, ბევრი საკმეველი ვისუნთქე და ლათინური ფრაზებიც ვისწავლე, მაგრამ ამის გარდა, მქონდა საშუალება დავფიქრებულიყავი დედაჩემის ღვთაებრივი მორალი რამდენად უნივერსალური იყო.


I saw that people who were religious and non-religious were equally obsessed with morality.	ვხედავდი, რომ მორწმუნე და არამორწმუნე ადამიანები თანაბრად მორალურები იყვნენ.


I thought, maybe there's some earthly basis for moral decisions.	ვიფიქრე, რომ იქნებ რაღაც სხვა, მიწიერი საფუძველი არსებობს მორალური გადაწყვეტილებებისათვის.


But I wanted to go further than to say our brains make us moral.	მაგრამ მინდოდა იმაზე უფრო შორს წასვლა, ვიდრე იმის თქმა, რომ ჩვენი გონება გვხდის ჩვენ მორალურს.


I want to know if there's a chemistry of morality.	მაინტერესებდა, თუ არსებობდა მორალურობის ქიმია.


I want to know if there was a moral molecule.	მინდოდა მცოდნოდა, ხომ არ არსებობს მორალური მოლეკულა.


After 10 years of experiments, I found it.	10 წლიანი ექსპერიმენტების შემდეგ მე მივაგენი მას.


Would you like to see it? I brought some with me.	გინდათ განახოთ? ცოტა წამოვიღე თან.


This little syringe contains the moral molecule.	ეს პატარა შპრიცი შეიცავს მორალურ მოლეკულას.


(Laughter) It's called oxytocin.	(სიცილი) მას ოქსიტოცინს ეძახიან.


So oxytocin is a simple and ancient molecule found only in mammals.	ოქსიტოცინი მარტივი და ძველი მოლეკულაა, რომელიც მხოლოდ ძუძუმწოვრებშია აღმოჩენილი.


In rodents, it was known to make mothers care for their offspring, and in some creatures, allowed for toleration of burrowmates.	ცნობილია, რომ მღრღნელებში მის გამოა, რომ დედები რომ თავიანთ პირმშოზე ზრუნავენ, რამდენიმე სხვა არსებაში ტოლერანტობის სტიმულირებას ახდენს.,


But in humans, it was only known to facilitate birth and breastfeeding in women, and is released by both sexes during sex.	მაგრამ ადამიანებში, მხოლოდ ის იყო ცნობილი რომ ქალებში ხელს უწყობდა შვილის გაჩენას და ძუძუთი კვებას, ასევე ის რომ ოქსიტოცინი გამოიყოფა სექსის დროს ორივე სქესის მიერ.


So I had this idea that oxytocin might be the moral molecule.	ასე რომ, ვიფიქრე რომ ოქსიტოცინი შეიძლება იყოს მორალური მოლეკულა.


I did what most of us do -- I tried it on some colleagues.	მე კოლეგებს ვკითხე აზრი.


One of them told me, "Paul, that is the world's stupidist idea.	ერთ-ერთმა მითხრა, "პოლ, ეს მსოფლიოში ყველაზე უაზრო იდეაა.


It is," he said, "only a female molecule.	იგი მხოლოდ ქალური მოლეკულაა.


It can't be that important."	არ შეიძლება ის ასეთი მნიშვნელოვანი იყოს."


But I countered, "Well men's brains make this too.	მე კი ვუთხარი: "კაცის ტვინიც გამოიმუშავებს მას.


There must be a reason why."	რაღაც ახსნა უნდა ქონდეს ამ ფაქტს."


But he was right, it was a stupid idea.	მაგრამ ის მართალი იყო, სულელური იდეა იყო.


But it was testably stupid.	მაგრამ ის იყო სულელური იდეა რომლის გაზომვასაც შევძლებდით.


In other words, I thought I could design an experiment to see if oxytocin made people moral.	სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, შემეძლო ისეთი ექსპერიმენტის ჩატარება, სადაც დავადგენდით, ხდიდა თუ არა ოქსიტოცინი ადამიანებს მორალურს.


Turns out it wasn't so easy.	როგორც აღმოჩნდა, ეს არც თუ მარტივი საქმე იყო.


First of all, oxytocin is a shy molecule.	პირველ რიგში, ოქსიტოცინი "მორცხვი" მოლეკულაა.


Baseline levels are near zero, without some stimulus to cause its release.	საბაზისო დონეები თითქმის ნულს უტოლდება, სტიმულირების გარეშე რთულია მათი გამოყოფა.


And when it's produced, it has a three-minute half-life, and degrades rapidly at room temperature.	და როცა ის გამოიყოფა, მისი საციცოცხლო ციკლი სამ წუთნახევარია, და დეგრადირებს ოთახის ტემპერატურაზე.


So this experiment would have to cause a surge of oxytocin, have to grab it fast and keep it cold.	ასე რომ ექსპერიმენტს უნდა გამოეყო ოქსიტოცინის ტალღა რომელსაც სწრაფად დავიჭერდით და ცივად შევინარჩუნებდით.


I think I can do that.	ვფიქრობ ამას შევძლებ.


Now luckily, oxytocin is produced both in the brain and in the blood, so I could do this experiment without learning neurosurgery.	საბედნიეროდ ოქსიტოცინი გამოიყოფა როგორც ტვინში, ასევე სისხლში. ასე რომ არ ექსპერიმენტის ჩატარებას ნეიროქირურგიის შესწავლის გარეშე შევძლებდი.


Then I had to measure morality.	შემდეგ მორალურობა უნდა გამეზომა.


So taking on Morality with a capital M is a huge project.	ამ თემას შეჭიდება ძალიან რთულია.


So I started smaller.	ასე რომ მე უფრო მცირე საკითხით დავიწყე.


I studied one single virtue: trustworthiness.	კონკრეტულად ერთი საკითხი ავიღე: სანდოობა


Why? I had shown in the early 2000s that countries with a higher proportion of trustworthy people are more prosperous.	რატომ? ორიათასიანების დასაწყისში ვაჩვენე, რომ ქვეყნები, სადაც დიდი რაოდენობით სანდო ადამიანი ცხოვრობდა, უფრო მდიდარი იყო.


So in these countries, more economic transactions occur and more wealth is created, alleviating poverty.	ამ ქვეყნებში უფრო მეტი ეკონომიკური ტრანზაქცია ხორცილედება და უფრო მეტი დოვლათი იქმნება, რაც სიღარიბეს ამსუბუქებს.


So poor countries are by and large low trust countries.	ასე რომ ღარიბი ქვეყნები მეტწილად ნაკლებად მიმნდობი ქვეყნები არიან.


So if I understood the chemistry of trustworthiness, I might help alleviate poverty.	თუკი ნდობის ბუნებას შევიცნობდი, შეიძლება სიღარიბეც კი შემემსუბუქებინა.


But I'm also a skeptic.	მაგრამ მე სკეპტიკოსიც ვარ.


I don't want to just ask people, "Are you trustworthy?"	არ მინდა უბრალოდ ვკითხო ხალხს: "რამდენად სანდო ხარ?"


So instead I use the Jerry Maguire approach to research.	ამის ნაცვლად მე გამოვიყენე ჯერი მაგუაიერის მიდგომა კვლევისადმი.


If you're so virtuous, show me the money.	თუ ასეთი სათნო ხარ, მაჩვენე ფული.


So what we do in my lab is we tempt people with virtue and vice by using money.	ასე რომ, ჩვენს ლაბორატორიაში ჩვენ ვაცდენთ ადამიანებს ფულის მეშვეობით.


Let me show you how we do that.	მოდით აგიხსნათ, როგორ ვაკეთებთ ამას.


So we recruit some people for an experiment.	ვარჩევთ ხალხს ექსპერიმენტისათვის.


They all get $10 if they agree to show up.	თითოეული მათგანი იღებს 10 დოლარს, თუკი მოსვლაზე გვთანხმდებიან.


We give them lots of instruction, and we never ever deceive them.	ვაძლევთ უამრავ ინსტრუქციას და მათ არასოდეს ვატყუებთ.


Then we match them in pairs by computer.	შემდეგ მათ ვაწყვილებთ კომპიუტერთან.


And in that pair, one person gets a message saying, "Do you want to give up some of your $10 you earned for being here and ship it to someone else in the lab?"	ამ წყვილში ერთი მათგანი იღებს წერილს: "გინდა გაუნაწილო შენი გამომუშავებული 10 დოლარიდან ნაწილი და გადასცე რომელი სხვა მონაწილეს ლაბორატორიაში?"


The trick is you can't see them, you can't talk to them.	საქმე იმაშია რომ შენ ვერ ხედავ მათ, ვერ დაელაპარაკები მათ.


You only do it one time.	შენ ამას მხოლოდ ერთხელ აკეთებ.


Now whatever you give up gets tripled in the other person's account.	რასაც შენ გასცემ სამმაგდება სხვა მონაწილის ანგარიშზე.


You're going to make them a lot wealthier.	შენ მათ საგრძნობლად გაამდიდრებ.


And they get a message by computer saying person one sent you this amount of money.	და ისინი იღებენ შეტყობინებას ამ პიროვნებამ გამოგიგზავნა ეს რაოდენობა თანხა.


Do you want to keep it all, or do you want to send some amount back?	მთლიანად დაიტოვებ, თუ გსურს რაღაც რაოდენობის უკან დაბრუნება?


So think about this experiment for minute.	ერთი წუთით დაფიქრდით ამ ექსპერიმენტზე.


You're going to sit on these hard chairs for an hour and a half.	საათნახევარი ამ უხეშ სკამზე უნდა იჯდეთ.


Some mad scientist is going to jab your arm with a needle and take four tubes of blood.	ვიღაც გიჟი მეცნიერი აპირებს თქვენი მკლავიდან სისხლის აღებას.


And now you want me to give up this money and ship it to a stranger?	და თქვენ გინდათ მე რომ ავდგე და ვიღაც უცნობს ფული გავუგზავნო?


So this was the birth of vampire economics.	ასე წარმოიშვა ვამპირული ეკონომიკა.


Make a decision and give me some blood.	მიიღე გადაწყვეტილება და ცოტა სისხლი მომეცი.


So in fact, experimental economists had run this test around the world, and for much higher stakes, and the consensus view was that the measure from the first person to the second was a measure of trust, and the transfer from the second person back to the first measured trustworthiness.	სხვათაშორის, ექსპერიმენტალმა ეკონომისტებმა ეს ტესტი მსოფლიოს ბევრ ქვეყანაში ჩაატარეს გაცილებით დიდ თანხებზე, საერთო ხედვა იყო რომ პირველი პიროვნებიდან მეორე პიროვნებამდე საზომი იყო ნდობის საზომი. ხოლო მეორე პიროვნებიდან პირველ პიროვნების მიმართ ტრანსფერი ზომავდა საიმედოობას.


But in fact, economists were flummoxed on why the second person would ever return any money.	მაგრამ ეკონომისტები დაეჭვებულები იყვნენ იმაზე, მეორე პირს საერთოდ რატომ უნდა დაებრუნებინა რამე თანხა.


They assumed money is good, why not keep it all?	მათ დაასკვნეს, ფული კარგია, რატომ სულ არ დავიტოვოთ?


That's not what we found.	მაგრამ ჩვენ სხვა რაღაც აღმოვაჩინეთ.


We found 90 percent of the first decision-makers sent money, and of those who received money, 95 percent returned some of it.	90% იმათგან, ვინც პირველ გადატყვეტილებას იღებდა, აგზავნიდა თანხას და მათგან, ვინც თანხას იღებდა, 95% უკან აბრუნებდა თანხის ნაწილს.


But why?	რატომ?


Well by measuring oxytocin we found that the more money the second person received, the more their brain produced oxytocin, and the more oxytocin on board, the more money they returned.	ოქსიტოცინის გაზომვით ჩვენ აღმოვაჩინეთ, რომ რაც უფრო მეტ ფულს იღებდა მეორე პიროვნება, მით უფრო მეტ ოქსიტოცინს გამოიმუშავებდა მისი ტვინი. და რაც უფრო მეტი იყო ოქსიტოცინი, მით უფრო მეტ თანხას აბრუნებდნენ.


So we have a biology of trustworthiness.	ასე რომ, ნდობის ბიოლოგიას ჩავწვდით.


But wait. What's wrong with this experiment?	მაგრამ რა შეცდომაა ამ ექსპერიმენტში?


Two things.	ორი რამ.


One is that nothing in the body happens in isolation.	პირველი, სხეულში არაფერი ხდება იზოლირებულად.


So we measured nine other molecules that interact with oxytocin, but they didn't have any effect.	ამიტომ ჩვენ 9 სხვა მოლეკულა გავზომეთ, რომლებიც ურთიერთქმედებენ ოქსიტოცინთან, მაგრამ მათში ცვლილელები არ იყო.


But the second is that I still only had this indirect relationship between oxytocin and trustworthiness.	მეორე კი ის იყო, რომ ჩვენ მაინც ირიბად დავაკავშირეთ ოქსიტოცინი და ნდობა.


I didn't know for sure oxytocin caused trustworthiness.	დარწმუნებით არ ვიცოდით, რომ ოქსიტოცინი იწვევს ნდობას.


So to make the experiment, I knew I'd have to go into the brain and manipulate oxytocin directly.	ექსპერიმენტისათვის მჭირდებოდა ტვინში ჩახედვა და პირადპირი მანიპულირება ოქსიტოცინით.


I used everything short of a drill to get oxytocin into my own brain.	მე ბურღის გარდა ყველაფერი გამოვიყენე, რომ ოქსიტოცინი ჩემს ტვინში მოხვედრილიყო.


And I found I could do it with a nasal inhaler.	და აღმოვაჩინე, რომ ამის გაკეთება ცხვირის ინჰალატორის მეშვეობით შეიძლებოდა.


So along with colleagues in Zurich, we put 200 men on oxytocin or placebo, had that same trust test with money, and we found that those on oxytocin not only showed more trust, we can more than double the number of people who sent all their money to a stranger -- all without altering mood or cognition.	ციურიხში ჩემს კოლეგებთან ერთად დავსვით 200 კაცი ოქსიტოცინზე ან პლაცებოზე, ჩავატარეთ იგივე ტესტი ნდობაზე, და აღმოვაჩინეთ, რომ ისინი, ვინც ოქსიტოცინს იღებდნენ არამარტო უფრო დიდ ნდობას იჩენდნენ, არამედ გაგვიორმაგდა იმ ადამიანების რაოდენობა, ვინც მთელი თანხა გაუგზავნა უცნობს -- განწყობისა და კოგნიტიურობის შეცვლის გარეშე.


So oxytocin is the trust molecule, but is it the moral molecule?	ასე რომ ოქსიტოცინი ნდობის მოლეკულაა, მაგრამ არის კი ის მორალური მოლეკულა?


Using the oxytocin inhaler, we ran more studies.	ოქსიტოცინის ინჰალატორით ჩვენ უფრო მეტი ცდა ჩავატარეთ.


We showed that oxytocin infusion increases generosity in unilateral monetary transfers by 80 percent.	ვაჩვენეთ რომ ოქსიტოცინი ზრდის გულუხვობას ცალმხრივ ფულად გადარიცხვებში 80%-ით.


We showed it increases donations to charity by 50 percent.	ზრდის ქველმოქმედებას 50%-ით.


We've also investigated non-pharmacologic ways to raise oxytocin.	ასევე გამოვიკვლიეთ არა-ფარმაკოლოგიური გზები ოქსიტოცინის გასაზრდელად.


These include massage, dancing and praying.	მათ შორის, მასაჟი ცეკვა და ლოცვა.


Yes, my mom was happy about that last one.	დიახ, დედაჩემი ამ უკანასკნელით ძალიან გახარებული იყო.


And whenever we raise oxytocin, people willingly open up their wallets and share money with strangers.	ვზრდით თუ არა ოქსიტოცინს, ადამიანები საკუთარი სურვილით იღებენ საფულეებს და უზიარებენ საკუთარ ფულს უცნობებს.


But why do they do this?	მაგრამ რატომ აკეთებენ ამას?


What does it feel like when your brain is flooded with oxytocin?	რა გრძნობაა, როცა გონებაში ოქსიტოცინის მოზღვავებაა?


To investigate this question, we ran an experiment where we had people watch a video of a father and his four year-old son, and his son has terminal brain cancer.	ამ საკითხის შესასწავლად ჩავატარეთ ექსპერიმენტი სადაც ადამიანებს ვაჩვენეთ ვიდეო მამაზე და მის 4 წლის ტვინის კიბოთი სასიკვდილოდ დაავადებულ შვილზე.


After they watched the video, we had them rate their feelings and took blood before and after to measure oxytocin.	ამ ვიდეოს შემდეგ გავაზომინეთ საკუთარი შეგრძნებები და ოქსიტოცინის გასაზომად ვიდეოს ჩვენებამდე და ამის მერე სისხლი ავუღეთ.


The change in oxytocin predicted their feelings of empathy.	ოქსიტოცინის ცვლილება პროგნოზირებდა მათ ემპათიას.


So it's empathy that makes us connect to other people.	ასე რომ ემპათია არის ის, რაც გვაკავშირებას სხვა ადამიანებთან.


It's empathy that makes us help other people.	ემპათია გვიბიძგებს დავეხმაროთ სხვებს.


It's empathy that makes us moral.	ემპათია გვაქცევს მორალურად.


Now this idea is not new.	ეს ახალი აზრი არაა.


A then unknown philosopher named Adam Smith wrote a book in 1759 called "The Theory of Moral Sentiments."	იმ დროს უცნობმა ფილოსოფოსმა, ადამ სმითმა 1759 წელს დაწერა წიგნი სახელად "მორალური სენტიმენტების თეორია"


In this book, Smith argued that we are moral creatures, not because of a top-down reason, but for a bottom-up reason.	ამ წიგნში სმითი ამბობდა, ჩვენ მორალური არსებები ვართ არა ღვთაებრივი,ზემოდან ნაკარნახევი მიზეზების, არამედ ადამიანური, ქვემოდან მომავალი მიზეზების გამო.


He said we're social creatures, so we share the emotions of others.	ის ამბობდა, რომ ჩვენ სოციალური არსებები ვართ, ასე რომ, ჩვენ ვიზიარებთ სხვების ემოციებს.


So if I do something that hurts you, I feel that pain.	თუ ისეთ რამეს ვაკეთებ, რაც შენ გატკენს, მეც ვიგრძნობ ამ ტკივილს.


So I tend to avoid that.	ასე რომ, ვცდილობ ავირიდო ის.


If I do something that makes you happy, I get to share your joy.	თუკი ისეთ რამეს ვაკეთებ რაც გაბედნიერებს, შენს სიხარულს ვიზიარებ.


So I tend to do those things.	ასე რომ მე აასეთ საქციელს გავიმეორებ.


Now this is the same Adam Smith who, 17 years later, would write a little book called "The Wealth of Nations" -- the founding document of economics.	ეს ის ადამ სმითია, რომელმაც 17 წლის შემდეგ "ხალხთა სიმდიდრე" დაწერა -- დოკუმენტი, რომელიც ეკონომიკის საძირკველია.


But he was, in fact, a moral philosopher, and he was right on why we're moral.	მაგრამ ის სინამდვილეში მორალური ფილოსოფოსი იყო და სწორად მსჯელობდა ჩვენს მორალურობაზე.


I just found the molecule behind it.	მე კი ამ ყველაფრის უკან მდგომი მოლეკულა აღმოვაჩინე.


But knowing that molecule is valuable, because it tells us how to turn up this behavior and what turns it off.	ამ მოლეკულის ცნობა ფასეულია, რადგან გვეუბნება, რა განაპირობებს ჩვენს ამგვარ ქცევას.


In particular, it tells us why we see immorality.	ის ასევე გვიხსნის, რატომ ვაწყდებით ჩვენ ამორალობას.


So to investigate immorality, let me bring you back now to 1980.	ამორალურობის გამოსაძიებლად მოდით 1980 წელში დაგაბრუნებთ.


I'm working at a gas station on the outskirts of Santa Barbara, California.	ბენზოგასამრთ სადგურზე ვმუშაობ კალიფორნიაში, სანტა ბარბარას გარეუბანში.


You sit in a gas station all day, you see lots of morality and immorality, let me tell you.	ზიხარ ამ სადგურში მთელი დღე და დამიჯერეთ, უამრავ მორალურ თუ ამორალურ რამეს ხედავ.


So one Sunday afternoon, a man walks into my cashier's booth with this beautiful jewelry box.	ერთ კვირა საღამოს, კაცი შემოდის ჩემს მოლარის ჯიხურში სამკაულების ულამაზესი ყუთით.


Opens it up and there's a pearl necklace inside.	ხსნის და შიგნით მარგალიტის ყელსაბამია.


And he said, "Hey, I was in the men's room.	ამბობს: "ტუალეტში ვიყავი


I just found this. What do you think we should do with it?"	და ეს ვნახე. რას ფიქრობ, რა უნდა ვუყოთ?"


"I don't know, put it in the lost and found."	"რა ვიცი, დადეთ დაკარგული ნივთების ადგილას."


"Well this is very valuable.	"მაგრამ ეს ხომ ძალიან ძვირფასია.


We have to find the owner for this." I said, "Yea."	ამის პატრონი უნდა ვიპოვოთ". მე ვუთხარი: "ჰოო, მართალია"


So we're trying to decide what to do with this, and the phone rings.	და სანამ ჩვენ გამოსავლის ძიებაში ვიყავით ტელეფონმა დარეკა.


And a man says very excitedly, "I was in your gas station a while ago, and I bought this jewelry for my wife, and I can't find it."	აღელვებულმა კაცმა დაიწყო ტელეფონში: "თქვენს ბენზოგასამართ სადგურში ვიყავი ახლახანს, ჩემი მეუღლისთვის სამკაული მქონდა ნაყიდი და ვერსად ვპოულობ."


I said, "Pearl necklace?" "Yeah."	მე ვკითხე: "მარგალიტის ყელსაბამი?"


"Hey, a guy just found it."	"დიახ" "ერთმა კაცმა იპოვა."


"Oh, you're saving my life. Here's my phone number.	"სიკვდილს გადამარჩინეთ. აგერ ჩემი ტელეფონის ნომერი.


Tell that guy to wait half an hour.	უთხარით იმ კაცს, ნახევარი საათი დამელოდოს.


I'll be there and I'll give him a $200 reward."	მოვალ და 200 დოლარს ვაჩუქებ."


Great, so I tell the guy, "Look, relax.	ძალიან კარგი, ასე რომ ამ კაცს ვეუბნები: "დამშვიდდით და


Get yourself a fat reward. Life's good."	მოემზადეთ მსუყე საჩუქარისათვის. ცხოვრება მშვენიერია."


He said, "I can't do it.	მან მიპასუხო: "არ შემიძლია.


I have this job interview in Galena in 15 minutes, and I need this job, I've got to go."	გალენაში გასაუბრება მაქვს 15 წუთში, ძალიან მჭირდება ეს სამსახური, აუცილებლად უნდა წავიდე."


Again he asked me, "What do you think we should do?"	"რა ვქნათ?" - კვლავ მკითხა.


I'm in high school. I have no idea.	მე სკოლის მოსწავლე ვარ.


So I said, "I'll hold it for you."	აზრზე არა ვარ. ჰოდა ვეუბნები: "თქვენს ნაცვლად დაველოდები იმ კაცს."


He said, "You know, you've been so nice, let's split the reward."	მან მითხრა: "თქვენი ძალიან მადლობელი ვარ, მოდი საჩუქარი გავყოთ."


I'll give you the jewelry, you give me a hundred dollars, and when the guy comes ... " You see it. I was conned.	მე თქვენ სამკაულს დაგიტოვებთ, თქვენ 100 დოლარი მომეცით და როცა ის კაცი მოვა ... " ხედავთ. ასე მომატყუეს.


So this is a classic con called the pigeon drop, and I was the pigeon.	ეს კლასიკური ფანდია, და მე ვიყავი მსხვერპლი.


So the way many cons work is not that the conman gets the victim to trust him, it's that he shows he trusts the victim.	ბევრი ფანდის იდეა ის კი არაა, რომ თაღლითმა მსხვერპლის ნდობა დაიმსახუროს, პირიქით – ის თავად აჩვენებს მსხვერპლს, რომ ენდობა მას.


Now we know what happens.	ახლა ჩვენ ვიცით რა ხდება.


The victim's brain releases oxytocin, and you're opening up your wallet or purse, giving away the money.	მსხვერლის გონება გამოიმუშავებს ოქსიტოცინს, შენც ხსნი შენს საფულეს და ფულს გასცემ.


So who are these people who manipulate our oxytocin systems?	ჰოდა ვინაა ეს ხალხი, ვინც ოქსიტოცინის სისტემებით მანიპულირებს.


We found, testing thousands of individuals, that five percent of the population don't release oxytocin on stimulus.	ათასობით ადამიანზე ტესტები ჩატარებით აღმოვაჩინეთ, რომ მოსახლეობის 5% არ გამოიმუშავებს ოქსიტოცინს სტიმულირებისას.


So if you trust them, their brains don't release oxytocin.	ანუ, თუ თქვენ მათ ენდობით, მათი ტვინი არ გამოიმუშავებს ოქსიტოცინს.


If there's money on the table, they keep it all.	თუკი ფულია მაგიდაზე, ისინი ყველას თავისთვის იტოვებენ.


So there's a technical word for these people in my lab.	ჩემს ლაბორატორიაში ასეთი ადამიანებისათვის ტექნიკური ტერმინი გვაქვს.


We call them bastards.	ჩვენ მათ ნაძირლებს ვეძახით.


(Laughter) These are not people you want to have a beer with.	(სიცილი) ასეთ ხალხთან ჭიქა ლუდი არ გესიამოვნებოდათ.


They have many of the attributes of psychopaths.	ფსიქოპატების ბევრ მახასიათებელი აქვთ.


Now there are other ways the system can be inhibited.	გარდა ამისა ბევრი სხვა მიზეზიცაა, რამაც შეიძლება ამ სისტემას ხელი შეუშალოს.


One is through improper nurturing.	ერთ–ერთი არასათანადო მზრუნველობაა.


So we've studied sexually abused women, and about half those don't release oxytocin on stimulus.	სექსუალური ძალადობის მსხვერპლი ქალები გამოვიკვლიეთ. მათგან ნახევარი ვერ გამოიმუშავებს ოქსიტოცინს სტიმულირებისას.


You need enough nurturing for this system to develop properly.	საკმარისი მზრუნვაა საჭირო, ეს სისტემა სწორად რომ განვითარდეს.


Also, high stress inhibits oxytocin.	ასევე, მაღალი სტრესი აფერხებს ოქსიტოცინს.


So we all know this, when we're really stressed out, we're not acting our best.	ყველამ ვიცით, როცა ჩვენ სტრესში ვართ, საუკეთესოდ ნამდვილად არ ვიქცევით.


There's another way oxytocin is inhibited, which is interesting -- through the action of testosterone.	ოქსიტოცინს ხელს უშლის ასევე – და ეს საინტერესოა – ტესტოსტერონის მოქმედება.


So we, in experiments, have administered testosterone to men.	ექსპერიმენტებში კაცებს ტესტოსტერონი მივეცით


And instead of sharing money, they become selfish.	და ფულის გაზიარების ნაცვლად ისინი ეგოისტები ხდებოდნენ.


But interestingly, high testosterone males are also more likely to use their own money to punish others for being selfish.	საინტერესო ისაა, რომ ტესტოსტერონის მაღალი დონის მქონე კაცები უფრო ხშირად იყენებდნენ საკუთარ ფულს ეგოისტური ქმედებეის გამო სხვების დასასჯელად.


(Laughter) Now think about this. It means, within our own biology, we have the yin and yang of morality.	(სიცილი) დაფიქრდით ამაზე. ჩვენს სხეულის შიგნით არის მორალურიბის ინი და იანი .


We have oxytocin that connects us to others, makes us feel what they feel.	ჩვენში არის ოქსიტოცინი, რომელიც სხვებთან გვაკავშირებს, გვაგრძნობინებს სხვის გრძნობებს.


And we have testosterone.	და ასევე ტესტოსტერონი.


And men have 10 times the testosterone as women, so men do this more than women -- we have testosterone that makes us want to punish people who behave immorally.	კაცებში ტესტოსტერონი ათჯერ მეტია, ვიდრე ქალებში, ასე რომ კაცები უფრო ხშირად აკეთებენ ამას -- ჩვენშია ტესტოსტერონი რომელიც სურვილს გვიჩენს დავსაჯოთ ისინი, ვინც ამორალურად იქცევა.


We don't need God or government telling us what to do.	ჩვენ არ გვჭირდება ღმერთი ან სახელმწიფო, რომ გვიკარნახოს რა ვაკეთოთ.


It's all inside of us.	ეს ყველაფერი ჩვენშია.


So you may be wondering: these are beautiful laboratory experiments, do they really apply to real life?	იკითხავთ ალბათ: ეს მხოლოდ მშვენიერი ლაბორატორიული ექსპერიმენტებია, რეალურ ცხოვრებაში როგორაა?


Yeah, I've been worrying about that too.	ამაზე მეც ვფიქრობდი.


So I've gone out of the lab to see if this really holds in our daily lives.	ასე რომ, ლაბორატორიის გარეთ გავედი, რომ ყოველდღიურობაში დამენახა ეს ყველაფერი.


So last summer, I attended a wedding in Southern England.	გასულ ზაფხულს სამხრეთ ინგლისში ქორწილში ვიყავი.


200 people in this beautiful Victorian mansion.	200 ადამიანი ლამაზ ვიქტორიანულ სასახლეში.


I didn't know a single person.	არავის ვიცნობდი.


And I drove up in my rented Vauxhall.	მივედი ჩემი ნაქირავები ვოქსელით.


And I took out a centrifuge and dry ice and needles and tubes.	ამოვიღე ცენტრიფუგა და მშრალი ყინული, ნემსი და სინჯარები,


And I took blood from the bride and the groom and the wedding party and the family and the friends before and immediately after the vows.	და პატარძალსა და სიძეს სისხლის ავუღე. ასევე მათი ოჯახის წევრებსა და მეგობრებსაც ერთმანეთისთვის საქორწინო ფიცის მიცემამდე და უცებვე ფიცის მიცემის შემდეგ.


(Laughter) And guess what?	(სიცილი) და იცით რა?


Weddings cause a release of oxytocin, but they do so in a very particular way.	ქორწილები იწვევენ ოქსიტოცინის გამომუშავებას. მაგრამ თავისებურად.


Who is the center of the wedding solar system?	ვინ არის საქორწინო მზის სისტემის ცენტრში?


The bride.	პატარძალი.


She had the biggest increase in oxytocin.	ის გამოყოფს ყველაზე მეტ ოქსიტოცინს.


Who loves the wedding almost as much as the bride?	ვის უყვარს ყველაზე მეტად ქორწილი, პატარძლის შემდეგ?


Her mother, that's right.	პატარძლის დედას, მართალია.


Her mother was number two.	დედამისი მეორე იყო.


Then the groom's father, then the groom, then the family, then the friends -- arrayed around the bride like planets around the Sun.	შემდეგ სიძის მამა და შემდეგ სიძე. შემდეგ ოჯახის წევრები და შემდეგ მეგობრები -- განლაგებულები არიან პატარძლის ირგვლივ, როგორც პლანეტები მზის გარშემო.


So I think it tells us that we've designed this ritual to connect us to this new couple, connect us emotionally.	მგონი ეს იმას გვიჩვენებს, რომ ჩვენ შევქმენით რიტუალი რათა დავუკავშირდეთ ახალ წყვილს. დავუკავშირდეთ ემოციურად.


Why? Because we need them to be successful at reproducing to perpetuate the species.	რატომ? ჩვენ გვსურს რომ ისინი იყვნენ წარმატებულები რეპროდუქციისას სახეობის გასაგრძელებლად.


I also worried that my trust experiments with small amounts of money didn't really capture how often we actually trust our lives to strangers.	ასევე ვშიშობდი, რომ ჩემს ექსპერიმეტები მცირე თანხების გამო სინამდვილეში კარგად არ ასახავს, თუ რამდენად ხშირად ვანდობთ უცხოებს ჩვენს სიცოცხლეს.


So even though I have a fear of heights, I recently strapped myself to another human being and stepped out of an airplane at 12,000 ft.	მიუხედავად იმისა, რომ სიმაღლის მეშინია, ახლახანს მივები სხვა ადამიანს და 12,000 ფუტის სიმაღლეზე თვითმფრინავიდან გადმოვხტი.


I took my blood before and after, and I had a huge spike of oxytocin.	ავიღე სისსხლის ანალიზი ნახტომამდე და შემდგომ და აღმოვაჩინე რომ ოქსიტოცინის უზარმაზარი მოზღვავება მქონდა.


And there are so many ways we can connect to people.	უამრავი სხვა გზაა, რითიც ჩვენ სხვა ადამიანებს ვუკავშირდებით.


For example, through social media.	მაგალითად სოციალური მედიით.


Many people are Tweeting right now.	ბევრი ადამიანი აკეთებს ტვიტს ამ მომენტში.


So we investigated the role of social media and found the using social media produced a solid double-digit increase in oxytocin.	ასე რომ, ჩვენ გამოვიკვლიეთ სოციალური მედიის როლი. და აღმოვაჩინეთ რომ ის ოქსიტოცინის დონის ორციფრიან ზრდას იწვევდა .


So I ran this experiment recently for the Korean Broadcasting System.	ახლახანს კორეის სამაუწყებლო სისტემისათვის ექსპერიმეტი ჩავატარე


And they had the reporters and their producers participate.	სადაც მათი რეპორტიორები და პროდიუსერები იღებდნენ მონაწილეობას.


And one of these guys, he must have been 22, he had 150 percent spike in oxytocin.	და ერთ–ერთს, ასე 22 წლის ბიჭს ოქსიტოცინის 150%-იანი ზრდა ჰქონდა.


I mean, astounding; no one has this.	გასაოცარია. ასეთი შედეგი არავის ქონდა.


So he was using social media in private.	ის ჩუმად იყენებდა სოციალურ მედიას.


When I wrote my report to the Koreans, I said, "Look, I don't know what this guy was doing," but my guess was interacting with his mother or his girlfriend.	როცა კორეელებს რეპორტი გავუგზავნე, ვუთხარი, "ზუსტად არ ვიცი ის რას აკეთებდა," მაგრამ ვფიქორბდი რომ ეკონტაქტებოდა დედას ან შეყვარებულს.


They checked.	შეამოწმეს.


He was interacting on his girlfriend's Facebook page.	ის თავის შეყვარებულს ფეისბუქით ეკონტაქტებოდა.


There you go. That's connection.	აი, კავშირი.


So there's tons of ways that we can connect to other people, and it seems to be universal.	მილიონობით გზაა, სხვებს რომ დავუკავშირდეთ, და ეს უნივერსალურია.


Two weeks ago, I just got back from Papua New Guinea where I went up to the highlands -- very isolated tribes of subsistence farmers living as they have lived for millenia.	ორი კვირის წინა დავბრუნდი პაპუა ახალი გვინეიდან სადაც მთაში ვიყავი -- იქ ძალიან იზოლირებული ტომებია, რომლებიც სოფლის მეურნეობას მიყვებიან და ისევე ცხოვრებენ, როგორც ათასწლეულების წინ.


There are 800 different languages in the highlands.	იქ მთაში 800 სხვადასხვა ენა აქვთ.


These are the most primitive people in the world.	ეს ყველაზე პრიმიტიული ხალხია დედამიწაზე.


And they indeed also release oxytocin.	და ისინიც ასევე გამოიმუშავებენ ოქსიტოცინს.


So oxytocin connects us to other people.	ოქსიტოცინი სხვა ხალხთან გვაკავშირებს.


Oxytocin makes us feel what other people feel.	ოქსიტოცინის გვაგრძნობინებს იმას, რასაც სხვები გრძნობენ.


And it's so easy to cause people's brains to release oxytocin.	და ისეთი მარტივია, ადამიანის ტვინმა გამოიმუშავოს ოქსიტოცინი.


I know how to do it, and my favorite way to do it is, in fact, the easiest.	მე ვიცი, როგორ უნდა გავაკეთო ეს. და ჩემისაყვარელი მეთოდი ყველაზე მარტივია.


Let me show it to you.	მოდით, გაჩვენებთ.


Come here. Give me a hug.	მოდი, ჩამეხუტე.


(Laughter) There you go.	(სიცილი) აი, ასე.


(Applause) So my penchant for hugging other people has earned me the nickname Dr. Love.	(აპლოდისმენტები) ჩემმა მიდრეკილებამ, ჩავეხუტო სხვა ადამიანებს მომიპოვა მეტსახელიც - დოქტორი სიყვარული.


I'm happy to share a little more love in the world, it's great, but here's your prescription from Dr. Love: eight hugs a day.	ბედნიერი ვარ სამყაროში ცოტა მეტი სიყვარულის გაზიარებით ეს შესანიშნავია, და აი თქვენი რეცეპტი დოქტორ სიყვარულისაგან: 8 ჩახუტება დღეში.


We have found that people who release more oxytocin are happier.	აღმოვაჩინეთ, რომ ადამიანები, რომლებიც მეც ოქსიტოცინს გამოიმუშავებენ უფრო ბედნიერები არიან.


And they're happier because they have better relationships of all types.	ისინი უფრო ბედნიერები არიან, რადგანაც მათ ყველა ტიპის ურთიერთობები აქვთ უკეთესი.


Dr. Love says eight hugs a day.	დოქტორ სიყვარული გეუბნებათ – 8 ჩახუტება დღეში.


Eight hugs a day -- you'll be happier and the world will be a better place.	8 ჩახუტება და თქვენ უფრო ბედნირები იქნებით. და დედამიწაც უკეთესი ადგილი იქნება.


Of course, if you don't like to touch people, I can always shove this up your nose.	ნუ, რა თქმა უნდა, თუ სხვა ადამიანებთან შეხება არ მოგწონთ, მაშინ შემიძლია ეს შეგასხათ ცხვირში.


(Laughter) Thank you.	(სიცილი) მადლობა


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


I want to talk to you about something kind of big.	მე მინდა გესაუბროთ რაღაც დიდზე.


We'll start here.	აქედან დავიწყოთ.


Sixty-five million years ago -- (Laughter) the dinosaurs had a bad day.	65 მილიონი წლის წინ დინოზავრებს ცუდი დღე ქონდათ.


(Laughter) A chunk of rock six miles across, moving something like 50 times the speed of a rifle bullet, slammed into the Earth.	(სიცილი) ექვსი მილის დიამეტრის კლდის ნამსხვრევი რომელიც მოძრაობდა ტყვიის სიჩქარეზე 50-ჯერ სწრაფად, შეეჯახა დედამიწას.


It released its energy all at once, and it was an explosion that was mind-numbing.	მან ერთდროულად გამოანთავისუფლა ენერგია, ეს იყო წარმოუდგენელი აფეთქება.


If you took every nuclear weapon ever built at the height of the Cold War, lumped them together, and blew them up at the same time, that would be one one-millionth of the energy released at that moment.	თუ აიღებთ ყოველ ბირთვულ იარაღს რომელიც ოდესმე შექმნილა ცივი ომის პიკში, შეაგროვებთ ერთად და ააფეთქებთ ერთდროულად, ეს იქნებოდა ერთი მემილიონედი იმ ენერგიისა რომელიც გამონთავისუფლდა იმ მომენტში


The dinosaurs had a really bad day.	დინოზავრებს მართლაც ცუდი დღე ქონდათ.


OK?	კარგი?


Now, a six-mile-wide rock is very large.	ექვსი მილის სიგანის ქვა მართლაც ძალიან დიდია.


We all live here in Boulder.	ჩვენ ყველა ქვაზე ვცხოვრობთ.


If you look out your window and see Longs Peak -- you're probably familiar with it -- now, scoop up Longs Peak and put it out in space.	თუ გაიხედავთ თქვენი ფანჯრიდან, შეგიძლიათ დაინახოთ ლონგ პიკი, შეიძლება ნაცნობია თქვენთვის. ახლა აიღეთ იგი და გაიტანეთ


Take ... Meeker, Mt. Meeker.	კოსმოსში. აიღეთ მიკერი, მთა მიკერი და შეაერთეთ იქ,


Lump that in there, and put that in space as well.	და ისიც კოსმოში,


And Mt. Everest. And K2.	ევერესტი და K2,


And the Indian peaks.	და ინდოეთის მწვერვალები, რა იდეაც მოგივათ,


Then you're starting to get an idea of how much rock we're talking about, OK?	თუ რამდენ ქვას აიღებთ, კარგი?


We know it was that big because of the impact it had and the crater it left.	ჩვენ ვიცით რომ ასეთი დიდი იყო გამომდინარე, დარტყმიდან და კრატერიდან რომელიც დატოვა.


It hit in what we now know as Yucatan, the Gulf of Mexico.	მან დაარტყა, ადგილს რომელსაც ჩვენ ვიცნობთ როგორც იუკატანი. მექსიკის ყურეში.


You can see here, there's the Yucatan Peninsula, if you recognize Cozumel off the east coast there.	შეგიძლიათ ნახოთ, აი ისიც იუკატანის ნახევარკუნძული, თუ იცნობთ აღმოსავლეთ მხარის საკურორტო კუნძულს აქ.


Here is how big of a crater was left.	აი ასეთი დიდი კრატერი დატოვა.


It was huge.	უზარმაზარი იყო, მასშტაბი რომ შეიგრძნოთ,


To give you a sense of the scale ... there you go.	კარგი, აგერ, მასშტაბი აგერაა


The scale here is 50 miles on top, a hundred kilometers on the bottom.	50 მილი ზემოთ, ასი კილომეტრი


This thing was 300 kilometers across -- 200 miles -- an enormous crater that excavated out vast amounts of earth that splashed around the globe and set fires all over the planet, threw up enough dust to block out the sun.	ფსკერზე, ეს იყო 300 კილომეტრზე გადაჭიმული -- 200 მილზე -- უზარმაზარი კრატერი ამოთხარა უზარმაზარი რაოდენობის მიწა მოაფრქვია დედამიწაზე, ცეცხლი იყო მთელ პლანეტაზე, საკმარისი მტვერი რომ დაებლოკა მზე,


It wiped out 75 percent of all species on Earth.	მან გაანადგურა სახეობების 75 პროცენტი დედამიწაზე.


Now, not all asteroids are that big.	ყველა ასტეროიდი ასეთი დიდი არაა.


Some of them are smaller.	ზოგიერთი მათგანი უფრო პატარაა.


Here is one that came in over the United States in October of 1992.	აგერ ერთი მათგანი, რომელიც ჩამოვარდა შტატებში 1992 წლის ოქტომბერში.


It came in on a Friday night.	ის გვეწვია პარასკევ ღამეს.


Why is that important?	რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი?


Because back then, video cameras were just starting to become popular, and parents would bring them to their kids' football games to film their kids playing football.	რადგან მაშინ, ვიდეო კამერები პოპულარული ხდებოდა, და ხალხს დაქონდათ, მშობლები ატარებდნენ, მათი ბავშვების ფეხბურთის თამაშის გადასაღებად და სანამ იგი მოფრინავდა პარასკევ ღამეს,


And since this came in on a Friday, they were able to get this great footage of this thing breaking up as it came in over West Virginia, Maryland, Pennsylvania and New Jersey until it did that to a car in New York.	მათ შეეძლოთ გადაეღოთ ეს მაგარი კადრები რომელმაც გადმოსერა დასავლეთ ვირჯინია, მერილენდი, პენსილვანია და ნიუ ჯერსი სანამ ეს არ გაუკეთა მანქანას, ნიუ იორკში.


(Laughter) Now, this is not a 200-mile-wide crater, but then again, you can see the rock, which is sitting right here, about the size of a football, that hit that car and did that damage.	(სიცილი) ეს არაა 200 მილის სიგანის კრატერი, მაგრამ ისევ თქვენ შეგიძლიათ ნახოთ ქვა რომელიც აქ დევს, დაახლოებით ფეხბურთის ბურთის ზომა, რომელმაც დაარტყა ამ მანქანას და გამოიწვია ეს დაზიანება.


Now, this thing was probably about the size of a school bus when it first came in.	ეს რაღაც ალბათ სკოლის ავტობუსის ზომა იქნებოდა, პირველად.


It broke up through atmospheric pressure, it crumbled, and then the pieces fell apart and did some damage.	ის ატმოსფერული წნევისგან დაიშალა, დაქუცმაცდა, და ნაწილები გაიფანტა და გამოიწვია რაღაც ზიანი.


Now, you wouldn't want that falling on your foot or your head, because it would do that to it.	არ მოგინდებოდათ ეს თქვენ ფეხზე დაგცემოდათ ან თავზე, რადგან ცუდ რამეს გაგიკეთებდათ.


But it won't wipe out, you know, all life on Earth, so that's fine.	ის მთელ სიცოცხლეს ვერ გაანადგურებს დედამიწაზე, და ეს კარგია, მაგრამ ის გვაჩვენებს


But it turns out, you don't need something six miles across to do a lot of damage.	არ არის აუცილებელი ექვსი მილის ზომის რაღაც დიდი ზიანი რომ მოგვიტანოს.


There is a median point between tiny rock and gigantic rock, and in fact, if any of you have ever been to near Winslow, Arizona, there is a crater in the desert there that is so iconic that it is actually called "Meteor Crater."	არსებობს საშუალო წერტილია პაწაწინა ქვებსა და გიგანტურ ქვებს შორის. თუ რომელიმე თქვენგანი ოდესმე ყოფილა უინსლოუს ახლოს, არიზონაში, იქ არის კრატერი უდაბნოში, რომელიც არის ისეთი სიმბოლური, რომ მეტეორის კრატერი ეწოდება.


To give you a sense of scale, this is about a mile wide.	მასშტაბი რომ დაგანახოთ, მისი სიგანე დაახლოებით ერთი მილია.


If you look up at the top, that's a parking lot, and those are recreational vehicles right there.	თუ აიხედავთ მაღლა, ეს პარკირების ადგილია ეს რეკრეაციული მანქანებია


So it's about a mile across, 600 feet deep.	ის ერთ მილზეა გადაჭიმული, 600 ფუტი სიღრმის.


The object that formed this was probably about 30 to 50 yards across, so roughly the size of Macky Auditorium here.	ობიექტი რომელმაც ეს ჩამოაყალიბა იყო ალბათ უხეშად 30-დან 50-მდე იარდის ზომის ამ, მაქქეის აუდიტორიის, ზომის


It came in at speeds that were tremendous, slammed into the ground, blew up, and exploded with the energy of roughly a 20-megaton nuclear bomb -- a very hefty bomb.	საშინელი სიჩქარით წამოვიდა, შეასკდა მიწას, აფეთქდა დაახლოებით 20 მეგატონის ბირთვული ბომბის ენერგიით უზარმაზარი ბომბი.


This was 50,000 years ago, so it may have wiped out a few buffalo or antelope, or something like that out in the desert, but it probably would not have caused global devastation.	ეს იყო 50 000 წლის წინ, შეიძლება მან გაანადგურა რამდენიმე ბიზონი და ანტილოპა. ან რაიმე მსგავსი უდაბნოში, მაგრამ ალბათ მან არ გამოიწვია გლობალური განადგურება.


It turns out that these things don't have to hit the ground to do a lot of damage.	როგორც ჩანს მიწაზე ჩამოვარდნილი, ისინი არ იწვევენ დიდ ზიანს.


Now, in 1908, over Siberia, near the Tunguska region -- for those of you who are Dan Aykroyd fans and saw "Ghostbusters," when he talked about the greatest cross-dimensional rift since the Siberia blast of 1909, where he got the date wrong, but that's OK.	ახლა, 1908 წელს ციმბირში, ტუნგუსკას რეგიონათან ახლოს -- მათთვის ვინც დენ აიკროუდის გულშემატკივრები ხართ და გინახავთ "მოჩვენებებზე მონადირენი" როდესაც ის საუბრობდა დიდ მრავალგანზომილებიან ბზარზე სანამ ციმბირში აფეთქდა 1909, როცა ის მოხვდა, თარიღი შეცდომა იყო, მაგრამ არაუშავს (სიცილი)


(Laughter) It was 1908. That's fine. I can live with that.	ეს იყო 1908 წელს. ასე შემიძლია. (სიცილი)


(Laughter) Another rock came into the Earth's atmosphere and this one blew up above the ground, several miles up above the surface of the Earth.	მორიგი ქვა შემოვიდა დედამიწის ატმოსფეროში და იგი აფეთქდა მიწის ზემოთ, რამდენიმე მილით მაღლა, დედამიწის ზედაპირიდან.


The heat from the explosion set fire to the forest below it, and then the shock wave came down and knocked down trees for hundreds of square miles.	აფეთქების სიცხემ გააჩინა ცეცხლი ქვემოთ, ტყეში, შოკური ტალღა წამოვიდა ქვემოთ და დაარტყა ხეებს ასობით კვადრატულ მილზე.


This did a huge amount of damage.	დიდი ზიანი გამოიწვია.


And again, this was a rock probably roughly the size of this auditorium that we're sitting in.	და ისევ, ეს იყო ქვა დაახლოებით, ამ აუდიტორიის ზომის რომელშიც ვიმყოფებით.


In Meteor Crater, it was made of metal, and metal is much tougher, so it made it to the ground.	მეტეორის კრატერი შექმნა მეტალმა, მეტალი გაცილებით მჭიდროა, მოკლედ მან წარმოქმნა ეს მიწაზე.


The one over Tunguska was probably made of rock, and that's much more crumbly, so it blew up in the air.	ტუნგოსკაზე მომხდარი ალბათ წარმოქმნა ქვამ რომელიც გაცილებით მყიფე იყო.


Either way, these are tremendous explosions -- 20 megatons.	ამიტომ ის ჰაერში აფეთქდა, ორივე შემთხვევაში ეს საზარელი აფეთქებაა 20 მეგატონის.


Now, when these things blow up, they're not going to do global ecological damage.	როცა ისინი ფეთქდება, არ იწვევენ გლობალურ ეკოლოგიურ ზიანს.


They're not going to do something like the dinosaur killer did.	ისინი ვერ გამოიწვევენ ისეთ რამეს რაც დინოზავრთა მკვლელმა გამოიწვია.


They're just not big enough.	ისინი უბრალოდ საკმარისად დიდები არ არიან.


But they will do global economic damage, because they don't have to hit, necessarily, to do this kind of damage.	მაგრამ გლობალურ ეკონომიკურ ზიანს მოიტანენ, რადგან ისინი არ დაარტყამენ, აუცილებლად, ასეთი ზიანი რომ გამოიწვიონ.


They don't have to do global devastation.	ისინი ვერ გამოიწვევენ გლობალურ განადგურებას


If one of these things were to hit pretty much anywhere, it would cause a panic.	თუ ერთ-ერთი მათგანი დაგვარტყამს სადმე, ის გამოიწვევს პანიკას. მაგრამ თუ ის ჩამოვარდება ქალაქში, მნიშვნელოვან ქალაქში --


But if it came over a city, an important city -- not that any city is more important than others, but some of them we depend on more on the global economic basis -- that could do a huge amount of damage to us as a civilization.	არც ერთი მათგანი არ არის ერთი მეორეზე მნიშვნელოვანი, მაგრამ ზოგიერთ მათგანზე მეტად ვართ დამოკიდებული გლობალურ ეკონომიკურ ბაზისზე -- ეს მოგვაყენებდა უზარმაზარ ზიანს


So, now that I've scared the crap out of you -- (Laughter) what can we do about this?	როგორც ცივილიზაციას. აჰა, ახლა როცა ასე დაგაფრთხეთ -- (სიცილი) რა შეგვიძლია მოვიმოქმედოთ?


This is a potential threat.	ეს პოტენციური საფრთხეა.


Let me note that we have not had a giant impact like the dinosaur killer for 65 million years.	ნება მომეცით, შევნიშნო რომ არ გვაქვს უზარმაზარი შეჯახება, ისეთი როგორმაც მოკლა დინოზავრები 65 მილიონი წლის წინ.


They're very rare.	ასეთები ძალიან იშვიათია.


The smaller ones happen more often, but probably on the order of a millennium, every few centuries or every few thousand years.	პატარა შემთხვევები ხდება უფრო ხშირად, თუმცა ალბათ ათასწლეულიში ერთხელ, ყოველ რამდენიმე საუკუნეში ან რამდენიმე ათას


But it's still something to be aware of.	წელში, მაგრამ ეს მაინც ისეთია რომლის შესახებაც უნდა იცოდე.


Well, what do we do about them?	კარგით, რას მოვიმოქმედებთ?


The first thing we have to do is find them.	პირველი, რაც უნდა გავაკეთოთ ესაა მათი პოვნა.


This is an image of an asteroid that passed us in 2009.	ეს არის ასტეროიდის სურათი რომელმაც გაგვიარა 2009-ში


It's right here.	ეს აქაა.


But you can see that it's extremely faint.	მაგრამ როგორც ხედავთ, ის ექსტრემალურად მკრთალია.


I don't know if you can see that in the back row.	მე არც კი ვიცი ხედავთ თუ არა მას


These are just stars.	ის შავ რიგშია. ეს უბრალოდ ვარსკვლავებია.


This is a rock that was about 30 yards across, so roughly the size of the ones that blew up over Tunguska and hit Arizona 50,000 years ago.	ეს არის ქვა რომელიც არის 30 იარდის ზომის. უხეშად იმ ზომის რომელიც აფეთქდა ტუნგოსკაზე და ჩამოვარდა არიზონაში 50 000 წლის წინ.


These things are faint.	ისინი მკრთალია.


They're hard to see, and the sky is really big.	ძნელია მათი დანახვა, ცა კი მართლაც დიდია.


We have to find these things first.	პირველად ისინი უნდა ვიპოვოთ.


Well, the good news is, we're looking for them.	კარგი ამბავი ისაა, რომ ჩვენ მათ ვეძებთ.


NASA has devoted money to this; the National Science Foundation and other countries are interested in doing this.	NASA-მ გამოყო ფული ამისთვის. ნაციონალური სამეცნიერო ფონდი, სხვა ქვეყნები დიდად დაინტერესებულნი არიან ამით.


We're building telescopes that are looking for the threat.	ჩვენ ვქმნით ტელესკოპებს, რომელიც ეძებენ ამ საფრთხეს, ეს პირველი დიდი ნაბიჯია,


That's a great first step. But what's the second step?	მაგრამ რა არის მეორე ნაბიჯი?


The second step is if we see one heading toward us, we have to stop it.	მეორე ნაბიჯი არის ის რომ, როდესაც ვხედავთ გვემუქრება შეჯახება,


What do we do?	შევაჩეროთ იგი. რა უნდა ვქნათ? თქვენ ალბათ გაგიგიათ ამ ასტეროიდის შესახებ


If you haven't yet, you will.	აპოფისი. თუ არადა გაიგებთ.


If you've heard about the Mayan 2012 apocalypse, you're going to hear about Apophis, because you're keyed in to all the doomsday networks, anyway.	თუ გაგიგიათ მაიას 2012-ის აპოკალიფსზე, გაიგებდით აპოფისის შესახებ, რადგან დაკავშირებული ხართ ქვეყნის აღსასრულის ქსელთან.


(Laughter) Apophis is an asteroid that was discovered in 2004.	აპოფისი არის ასტეროიდი რომელიც აღმოჩენილ იქნა 2004-ში


It's roughly 250 [meters] across, so it's pretty big -- bigger than a football stadium.	ის დაახლოებით 250 იარდის ზომისაა, ცოტა დიდია - დიდი ზომის. უფრო დიდი ვიდრე ფეხბურთის სტადიონი -- ის ჩაუვლის


And it's going to pass by the Earth in April of 2029.	დედამიწას 2029 წლის აპრილში.


And it's going to pass us so close that it's actually going to come underneath our weather satellites.	და ის ჩაივლის ისე ახლოს რომ გაივლის ჩვენი ამინდის თანამგზავრების ქვემოთ.


The Earth's gravity is going to bend the orbit of this thing so much that if it's just right, if it passes through this region of space, this kidney-bean-shaped region called the keyhole, the Earth's gravity will bend it just enough that seven years later, on April 13 -- which is a Friday, I'll note -- in the year 2036 -- (Laughter) you can't plan that kind of stuff -- (Laughter) Apophis is going to hit us.	დედამიწის გრავიტაცია მოხრის მის ორბიტას სწორედ იმდენად, რომ თუ ის გაივლის, ამ რეგიონში, ამ თირკმლის, ლობიოს ფორმის რეგიონს ეწოდება კლიტის ჭუჭრუტანა, დედამიწის გრავიტაცია მოხრის მას საკმარისად რომ შვიდი წლის შემდეგ 13 აპრილს, პარასკევს, შევნიშნავ, 2036 წელს... (სიცილი) -- ასეთ რამეს ვერ დაგეგმავ -- აპოფისი დაგვარტყამს.


And it's 250 meters across, so it would do unbelievable damage.	და ის 250 მეტრისაა, ის მოიტანს დაუჯერებელ ზიანს


The good news is that the odds of it actually passing through this keyhole and hitting us next go-around are one in a million, roughly -- very, very low odds.	კარგი ამბავი ისაა რომ შანსი ფაქტიურად ამ ჭუჭრუტანაში გავლისა და მეორე წრეზე დარტყმის არის მილიონიდან ერთი, უხეშად რომ ვთქვათ -- ძალიან, ძალიან დაბალი შანსი, მე პირადად


So I personally am not lying awake at night worrying about this at all.	არ ვწევარ ღამე ფხიზელი ამაზე ნერვიულობით.


I don't think Apophis is a problem.	მე არ ვფიქრობ აპოფისი პრობლემაა. ფაქტიურად აპოფისი მოწყალეა,


In fact, Apophis is a blessing in disguise, because it woke us up to the dangers of these things.	რადგან მან გაგვაღვიძა ამ საფრთხეების წინაშე.


This thing was discovered just a few years ago and could hit us a few years from now.	იგი აღმოჩენილი იქნა რამდენიმე წლის წინ და დაგვეჯახება რამდენიმე წლის შემდეგ.


It won't, but it gives us a chance to study these kinds of asteroids.	არ დაგვეჯახება, თუმცა მოგვცემს შანსს შევისწავლოთ ამ ტიპის ასტეროიდები.


We didn't really necessarily understand these keyholes, and now we do, and it turns out that's really important, because how do you stop an asteroid like this?	ჩვენ მართლაც არ გვესმოდა ეს ჭუჭრუტანები, და ახლა ჩვენ გვესმის, ეს აჩვენებს რომ ეს მართაც მნიშვნელოვანია, რადგანაც, როგორ შეაჩერებ ასეთ ასტროიდს?


Well, let me ask you: What happens if you're standing in the road and a car's headed for you?	კარგით, ნება მომეცით გკითხოთ, რა მოხდება თუ თქვენ დგეხართ გზის შუაში და ავტომობილი


What do you do?	გიახლოვდებათ? რას აკეთებთ? ამას აკეთებთ.


You do this. Right? Move, and the car goes past you.	სწორია? გადაადგილება. ავტომობილი გაგივლით.


But we can't move the Earth, at least not easily, but we can move a small asteroid.	მაგრამ ჩვენ არ შეგვიძლია დედამიწის გადაადგილება. ადვილი არაა, მაგრამ ჩვენ შეგვიძლია პატარა ასტროიდის გადაადგილება.


And it turns out, we've even done it.	როგორც ჩანს, ჩვენ გავაკეთეთ კიდეც ეს.


In the year 2005, NASA launched a probe called Deep Impact, which slammed a piece of itself into the nucleus of a comet.	2005 წელს NASA-მ გაუშვა ზონდი რომელსაც ერქვა Deep Impact (ძლიერი დარტყმა), რომელიც შეეჯახა-- რომელმაც თავისი ნაწილი შეაჯახა კომეტის ბირთვს


Comets are very much like asteroids.	კომეტები ძალიან გვანან ასტეროიდებს.


The purpose wasn't to push it out of the way; the purpose was to make a crater to excavate the material and see what was underneath the surface of this comet, which we learned quite a bit about.	მიზანი არ იყო მისთვის ბიძგი. მიზანი იყო კრატერის ამოთხრა მასალის ნახვა, თუ რა არის შიგნით ამ კომეტის ზედაპირი, რაც შევისწავლეთ ცოტათი.


We did move the comet a little tiny bit -- not very much, but that wasn't the point.	სულ ცოტათი გადავაადგილეთ, ბევრით ვერა, მაგრამ ეს არ იყო მიზანი.


However, think about this: This thing is orbiting the Sun at 10, 20 miles per second.	იფიქრეთ ამაზე. ეს რაღაც ტრიალებს მზის გარშემო 10 მილი წამში, 20 მილი წამში სიჩქარით.


We shot a space probe at it and hit it, OK?	ჩვენ გავუშვით ზონდი და დავაჯახეთ.


Imagine how hard that must be, and we did it.	წარმოიდგინეთ რა ძნელი იქნებოდა, და ჩვენ ეს გავაკეთეთ.


That means we can do it again.	ეს ნიშნავს რომ ჩვენ შეგვიძლია გავაკეთოთ კვლავ.


If we see an asteroid that's coming toward us, headed right for us, and we have two years to go?	თუ დაგვჭირდება, თუ დავინახავთ ასტეროიდი გვიახლოვდება და მომართულია ჩვენსკენ, ჩვენ გვაქვს ორი წელი, ბუმ!


Boom! We hit it.	დავარტყამთ.


You know, if you watch the movies -- (Laughter) you might think: Why don't we use a nuclear weapon?	შეგიძლიათ ცადოთ -- თქვენ იცით, თუ უყურებთ ფილმებს, შესაძლოა იფიქროთ, რატომ არ გამოვიყენებთ ბირთვულ იარაღს?


Well, you can try that, but the problem is timing.	ეს, კარგით, შესაძლოა ცადოთ, მაგრამ პრობლემა გაანგარიშებაა


Shoot a nuclear weapon at this thing, you have to blow it up within a few milliseconds of tolerance, or else you'll miss it.	ესვრით ბირთვულ იარაღს მას, უნდა ააფეთქოთ რამდენიმე მილი წამში სხვაგვარად გაუშვებ შანსს. და არსებობს უამრავი პრობლემა


And there are a lot of other problems with that; it's very hard to do.	ამასთან დაკავშირებით, ამის გაკეთება ძალიან ძნელია.


But just hitting something? That's pretty easy.	მაგრამ უბრალოდ დარტყმა რამეზე?


I think even NASA can do that, and proved that they can.	ეს საკმაოდ ადვილია. მე ვფიქრობ NASA-საც კი შეუძლია ეს.


(Laughter) The problem is, if you hit this asteroid, you've changed the orbit, you measure the orbit, then you find out, oh yeah, we just pushed it into a keyhole, and now it's going to hit us in three years.	და მათ დაამტკიცეს რომ შეუძლიათ. (სიცილი) პრობლემა ისაა, რა მოხდება თუ დაარტყამ ამ ასტეროიდს, თქვენ შეცვლით ორბიტას, გაზომავ ორბიტას და აღმოაჩენ, ოჰ, ჩვენ ვუბიძგეთ ჭუჭრუტანისკენ, და ახლა ის სამ წელიწადში დაგვეჯახება.


Well, my opinion is: fine!	კარგით, ჩემი აზრით


It's not hitting us in six months -- that's good.	ის რომ არ გვეჯახება ექვს თვეში, ეს კარგია. ახლა ჩვენ გვაქვს სამი წელი რომ კიდევ რაიმე მოვიმოქმედოთ.


And you can hit it again.	შესაძლოა კიდევ დავარტყათ.


That's kind of ham-fisted; you might just push it into a third keyhole or whatever, so you don't do that.	ასე მოუქნელად. შესაძლებელია მესამე ჭუჭრუტანისკენ უბიძგო, ასე რომ ეს არ უნდა გააკეთო. ეს არის ის ნაწილი, რომელიც უბრალოდ მიყვარს.


(Laughter) After the big macho "Grr ... bam! We're gonna hit this thing in the face," then we bring in the velvet gloves.	(სიცილი) დიდი ვაჟკაცური " რრრრრ ბუმ! -ის შემდეგ ჩვენ ჩვენ ამ რაღაცას დავარტყამთ პირდაპირ," და გამოვაჩენთ მის ხავერდის ხელთათმანებს.


(Laughter) There's a group of scientists and engineers and astronauts, and they call themselves The B612 Foundation.	(სიცილი) არსებობენ მეცნიერთა და ინჟინერთა ჯგუფი ასტრონომები, საკუთარ თავს ასე ეძახიან B612 ფონდი, თქვენთვის


For those of you who've read "The Little Prince," you understand that reference, I hope -- the little prince lived on an asteroid called B612.	ვისაც წაუკითხავს "პატარა პრინცი" იმედია ხვდებით მინიშნებას. პატარა პრინცი რომელიც ცხოვრობდა ასტეროიდზე, რომელსაც ერქვა B612


These are smart guys -- men and women -- astronauts, like I said, engineers.	ისინი ჭკვიანი ხალხია -- მამაკაცები და ქალები -- ასტრონავტები, როგორც ვთქვი, ინჟინრები


Rusty Schweickart, who was an Apollo 9 astronaut, is on this.	რასთი შვეიკარტი, რომელიც იყო აპოლო 9-ის


Dan Durda, my friend who made this image, works here at Southwest Research Institute in Boulder, on Walnut Street.	ასტრონავტი, ერთ-ერთი მათგანია, ჩემი მეგობარი რომელმაც შექმნა ეს სურათი, მუშაობს აქ სამხრეთ დასავლეთის ქვების კვლევით ინსტიტუტში,


He created this image for this.	უალნათის ქუჩაზე. მან შექმნა ამის სურათი, და ფაქტიურად ის ერთ ერთი ასტრონომია


He's actually one of the astronomers who works for them.	ვინც მუშაობს მათთან.


If we see an asteroid that's going to hit the Earth and we have enough time, we can hit it to move it into a better orbit.	თუ ჩვენ ვხედავთ ასტეროიდს რომელიც აპირებს დაარტყას დედამიწას და ჩვენ გვაქვს საკმარისი დრო, ჩვენ შეგვიძლია ვუბიძგოთ მას უკეთეს ორბიტაზე.


But then what we do is launch a probe that has to weigh a ton or two.	შემდეგ რასაც გავაკეთებთ, გავგზავნით ზონდს, რომელიც იწონის ტონას ან ორ ტონას.


It doesn't have to be huge -- a couple of tons, not that big -- and you park it near the asteroid.	ის არ იქნება უზარმაზარი -- რამდენიმე ტონა. არც ასეთი დიდი -- და გააჩერებთ ასტეროიდის ახლოს.


You don't land on it, because these things are tumbling end over end.	არ დასვამთ მასზე, რადგანაც ისინი


It's very hard to land on them.	ქანაობენ აქეთ იქეთ. ძალიან ძნელია მასზე დაჯდომა. ნაცვლად ამისა მიიყვანთ მასთან ახლოს.


The gravity of the asteroid pulls on the probe, and the probe has a couple of tons of mass.	ასტეროიდის გრავიტაცია ექაჩება ზონდს, და ზონდი იწონის რამდენიმე ტონას.


It has a little tiny bit of gravity, but it's enough that it can pull the asteroid, and you have your rocket set up -- you can barely see it here, but there's rocket plumes -- and these guys are connected by their own gravity, and if you move the probe very slowly -- very, very gently, you can very easily finesse that rock into a safe orbit.	მას აქვს პაწაწინა გრავიტაცია, მაგრამ ეს საკმარისია რომ მიიზიდოს ასტეროიდი, და თქვენ რაკეტები უნდა დაამონტაჟოთ, ასე რომ შეგიძლიათ -- ოჰ შეგიძლიათ თამამად ნახოთ აქ, მაგრამ აქ რაკეტის კვამლია -- და თქვენ ფაქტიურად, ეს ხალხი დაკავშირებულია საკუთარ გრავიტაციასთან, და თუ თქვენ ზონდს გადაადგილებთ ძალიან ნელა, ნაზად, შეგიძლიათ ადვილად გაიყვანოთ ეს ქვა უსაფრთხო ორბიტაზე.


You can even put in orbit around the Earth where we could mine it, although that's a whole other thing; I won't go into that.	შესაძლოა დედამიწის ორბიტაზეც გაუშვათ სადაც შეგვიძლია მადნის მოპოვება, თუმცა ეს სულ სხვა რამეა. არ გავყვები.


(Laughter) But we'd be rich!	(სიცილი) მაგრამ ჩვენ მდიდრები ვიქნებით!


(Laughter) So think about this, right?	(სიცილი) ასე რომ დაფიქრდით ამაზე, კარგი?


There are these giant rocks flying out there, and they're hitting us, and they're doing damage to us.	არსებობს ასეთი დიდი ქვები, რომელიც დაფრინავენ, და ისინი გვეჯახებიან, მოაქვთ ზიანი მაგრამ ჩვენ გამოვარკვიეთ როგორ გავაკეთოთ


But we've figured out how to do this, and all the pieces are in place to do this.	და ყველა ნაწილი არის ადგილზე ამის განსახორციელებლად.


We have astronomers with telescopes, looking for them.	ჩვენ გვყავს ასტრონომები ადგილზე ტელესკოპებითურთ რომლებიც მათ ეძებენ, ჩვენ გვყავს ჭკვიანი ხალხი.


We have very, very smart people, who are concerned about this and figuring out how to fix the problem, and we have the technology to do this.	ძალიან, ძალიან ჭკვიანი ხალხი არის დაკავშირებული ამასთან და არკვევენ როგორ მოგვარდეს პრობლემა. და ჩვენ გვაქვს ტექნოლოგია ამის განსახორციელებლად.


This probe actually can't use chemical rockets.	ზონდს ფაქტიურად, არ შეუძლია გამოიყენოს ქიმიური რაკეტები.


Chemical rockets provide too much thrust, too much push.	ქიმიური რაკეტები წარმოქმნიან დიდ ბიძგს, ზონდი შეეჯახებოდა პირდაპირ.


The probe would just shoot away.	ჩვენ გამოვიგონეთ რაღაც რომელსაც იონის ძრავი ქვია


We invented something called an ion drive, which is a very, very, very low-thrust engine.	რომელიც არის ძალიან ძალიან დაბალი ბიძგის ძრავი


It generates the force a piece of paper would have on your hand -- incredibly light, but it can run for months and years, providing that very gentle push.	ის გამოიმუშავებს ძალას რომელიც ქაღალდის ნაგლეჯის დასაკავებლადაა საჭირო, დაუჯერებლად მსუბუქი. მაგრამ მას შეუძლია განაგრძოს მოქმედება თვეები და წლები, წარმოქმნას ძალზედ მსუბუქი ბიძგი.


If anybody here is a fan of the original "Star Trek," they ran across an alien ship that had an ion drive, and Spock said, "They're very technically sophisticated.	თუ რომელიმე თქვენგანი აქ არის "ვარსკვლავური გზის" მოყვარული, ისინი მოძრაობენ უცხოპლანეტური ხომალდით რომელსაც აქვს იონის ძრავა და სპოკმა თქვა, "ისინი ტექნიკურად ძალზედ დახვეწილები არიან.


They're a hundred years ahead of us with this drive."	ასეულობით წლით გვისრებენ."


Yeah, we have an ion drive now.	იონური ძრავა ჩვენ ახლა გვაქვს. (სიცილი)


We don't have the Enterprise, but we've got an ion drive now.	ჩვენ ვერ ვმოგზაურობთ, მაგრამ მაგრამ გვაქვს იონური ძრავა.


(Laughter) (Applause) Spock.	(აპლოდისმენტები) სპოკი.


(Laughter) So ...	(სიცილი) ასე რომ...


That's the difference -- that's the difference between us and the dinosaurs.	ესაა განსხვავება, ესაა განსხვავება ჩვენსა და დინოზავრებს შორის.


This happened to them.	ეს დაემართათ მათ.


It doesn't have to happen to us.	იგივე არ უნდა დაგვემართოს ჩვენ.


The difference between the dinosaurs and us is that we have a space program and we can vote, and so we can change our future.	განსხვავება ჩვენსა და დინოზავრებს შორის არის ის რომ ჩვენ გვაქვს კოსმოსური პროგრამა და ჩვენ შეგვიძლია მხარი დავუჭიროთ, და შევცვალოთ ჩვენი მომავალი.


(Laughter) We have the ability to change our future.	(სიცილი) ჩვენ გვაქვს უნარი შევცვალოთ ჩვენი მომავალი.


Sixty-five million years from now, we don't have to have our bones collecting dust in a museum.	65 მილიონი წლის მერე რომ არ მოაგროვონ ჩვენი ძვლები მტვერში და მუზეუმში გამოფინონ.


Thank you very much.	ძალიან დიდი მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


Do you remember the story of Odysseus and the Sirens from high school or junior high school?	ალბათ გახსოვთ ოდისევსის და სირინოზების ისტორია სასკოლო წლებიდან.


There was this hero, Odysseus, who's heading back home after the Trojan War.	არსებობდა ასეთი გმირი , ოდისევსი. ის ტროას ომის შემდეგ სახლში ბრუნდება.


And he's standing on the deck of his ship, he's talking to his first mate, and he's saying, "Tomorrow, we will sail past those rocks, and on those rocks sit some beautiful women called Sirens.	დგას თავისი ხომალდის გემბანზე და თავის პირველ თანაშემწეს ელაპარაკება. და ეუბნება: „ხვალ იმ კლდეების მახლობლად გავცურავთ სადაც ის ლამაზი ქალები სხედან, სირინოზებს რომ ეძახიან.


And these women sing an enchanting song, a song so alluring that all sailors who hear it crash into the rocks and die."	ისინი ისეთ მომაჯადოებელ სიმღერას მღერიან, ისეთი მომნუსხველია, რომ ყველა მეზღვაური, რომელიც მას მოისმენს, კლდეებს ეჯახება და იღუპება.“


Now you would expect, given that, that they would choose an alternate route around the Sirens, but instead Odysseus says, "I want to hear that song.	თქვენ ფიქრობთ, რომ იცოდა რა ეს, ოდისევსი სხვა მარშრუტით წავიდოდა და გვერდს აუვლიდა სირინოზებს. მაგრამ აი, რას ამბობს ის: „მე მინდა მათი სიმღერა მოვისმინო.


And so what I'm going to do is I'm going to pour wax in the ears of you and all the men -- stay with me -- so that you can't hear the song, and then I'm going to have you tie me to the mast so that I can listen and we can all sail by unaffected."	ამიტომ, აი, როგორ მოვიქცევით - ყურებში ცვილს ჩაგასხამთ ყველა თქვენგანს, ყველას ამ ხომალდზე - მოიცადეთ, მისმინეთ! იმისათვის, რომ თქვენ სიმღერა ვერ გაიგონოთ. მე კი ანძაზე მიმაბამთ, ასე მე მათ სიმღერასაც მოვისმენ და გვერდსაც უვნებლად ავუქცევთ.“


So this is a captain putting the life of every single person on the ship at risk so that he can hear a song.	აი, ესაა კაპიტანი, რომელიც გემის ეკიპაჟის წევრების სიცოცხლეს საფრთხეში აგდებს იმისათვის, რომ სიმღერა მოისმინოს.


And I'd like to think if this was the case, they probably would have rehearsed it a few times.	მე მგონია, რომ თუკი მართლა ასე მოიქცნენ ალბათ ამისთვის მოემზადებოდნენ კიდეც.


Odysseus would have said, "Okay, let's do a dry run.	ოდისევსი იტყოდა „კარგი, მოდი რეპეტიცია გავიაროთ.


You tie me to the mast, and I'm going to beg and plead.	წარმოიდგინეთ, რომ მიმაბით ანძაზე. მე დაგიწყებთ მუდარას, რომ გამათავისუფლოთ.


And no matter what I say, you cannot untie me from the mast.	მაგრამ რაც არ უნდა გითხრათ, არ გამათავისუფლოთ.


All right, so tie me to the mast."	ახლა მოდით და მიმაბით!“


And the first mate takes a rope and ties Odysseus to the mast in a nice knot.	პირველი თანაშემწე იღებს თოკს და საფუძვლიანად აბამს ოდისევსს ანძაზე.


And Odysseus does his best job playacting and says, "Untie me. Untie me.	ოდისევსიც როლში შედის და ამბობს „ამხსენით! ამხსენით!


I want to hear that song. Untie me."	სიმღერის მოსმენა მინდა.


And the first mate wisely resists and doesn't untie Odysseus.	ამხსენით!“ პირველი თანაშემწე ბრძნულად უძლებს მის ვედრებას და არ ათავისუფლებს მას.


And then Odysseus says, "I see that you can get it.	მერე ოდისევსი ეუბნება „კარგი, ვხედავ, რომ გაიგეთ.


All right, untie me now and we'll get some dinner."	ახლა ამხსენით და ვისადილოთ“


And the first mate hesitates.	მისი პირველი თანაშემწე ორჭოფობას იწყებს.


He's like, "Is this still the rehearsal, or should I untie him?"	„ეს ისევ რეპეტიციაა? თუ მართლა ავხსნა?“


And the first mate thinks, "Well, I guess at some point the rehearsal has to end."	პირველი თანაშემწე ფიქრობს „როდესღაც რეპეტიციაც ხომ უნდა დასრულდეს?“


So he unties Odysseus, and Odysseus flips out.	ის ათავისუფლებს ოდისევსს. ოდისევსი გადარეულია.


He's like, "You idiot. You moron.	„შე სულელო! შე შტერო!


If you do that tomorrow, I'll be dead, you'll be dead, every single one of the men will be dead.	ხვალ, რომ ასე მოიქცე, მე მოვკვდები, შენც მოკვდები და თითოეული ადამიანი ამ გემზე მოკვდება.


Now just don't untie me no matter what."	არ გამათავისუფლო, რაც არ უნდა მოხდეს.“


He throws the first mate to the ground.	თავის თანაშემწეს მიწაზე ანარცხებს.


This repeats itself through the night -- rehearsal, tying to the mast, conning his way out of it, beating the poor first mate up mercilessly.	ასე გრძელდება მთელი ღამე- რეპეტიცია, ანძაზე მიბმა, თავის დახსნა, თანაშემწის უწყალოდ ცემა.


Hilarity ensues.	მხიარულება გრძელდება.


Tying yourself to a mast is perhaps the oldest written example of what psychologists call a commitment device.	საკუთარი თავის ანძაზე მიბმა ალბათ ყველაზე ძველი წერილობითი მაგალითია იმისა, რასაც ფსიქოლოგები ვალდებულების მექანიზმს ეძახიან.


A commitment device is a decision that you make with a cool head to bind yourself so that you don't do something regrettable when you have a hot head.	ვალდებულების მექანიზმი არის გადაწყვეტილება, რომელსაც იღებ ცივი გონებით, რომ მომავალში, უნებისყოფობით არ გააკეთო რაღაცა, რასაც შემდგომ ინანებ.


Because there's two heads inside one person when you think about it.	ჩვენ ხომ ორი თავი გვაქვს თითქოს - რომ დავფიქრდეთ.


Scholars have long invoked this metaphor of two selves when it comes to questions of temptation.	მეცნიერები დიდი ხანია ამ „ორი მეს“ მეტაფორას იყენებენ როცა ცდუნების თემას განიხილავენ.


There is first, the present self.	ჯერ არსებობს ჩვენი ამჟამინდელი, დღევანდელი „მე“.


This is like Odysseus when he's hearing the song.	ეს ის ოდისევსია, რომელსაც სიმღერა ესმის.


He just wants to get to the front row.	მას უნდა რომ წინა რიგებში მოხვდეს.


He just thinks about the here and now and the immediate gratification.	მას მხოლოდ „ახლა და ამჟამად“ ადარდებს და ის სიამოვნება, რომელსაც უმალ მიიღებს.


But then there's this other self, the future self.	მაგრამ ამავე დროს არის მეორე „მე“, მომავალი „მე“.


This is Odysseus as an old man who wants nothing more than to retire in a sunny villa with his wife Penelope outside of Ithaca -- the other one.	ეს ის ოდისევსია, რომელიც მოხუცია და სხვა არაფერი უნდა თუ არა მზიან სახლში მშვიდი ცხოვრება თავის ცოლ პენელოპესთან ერთად ითაკასთან ახლოს. ეს მეორეა.


So why do we need commitment devices?	და მაინც, რაში გვჭირდება ვალდებულების მექანიზმები?


Well resisting temptation is hard, as the 19th century English economist Nassau William Senior said, "To abstain from the enjoyment which is in our power, or to seek distant rather than immediate results, are among the most painful exertions of the human will."	ცდუნებაზე უარის თქმა რთულია, როგორც მე-19 საუკუნის ინგლისელი ეკონომისტი ნასო ვილიამ უფროსი ამბობდა „თავი შეიკავო სიამოვნებისგან, რომელიც ახლა შეგიძლია მიიღო, ან სწრაფ შედეგებს, გრძელვადიანი შედეგები არჩიო, ადამიანური ნებისყოფის ერთერთი ყველაზე რთული გამოცდაა.“


If you set goals for yourself and you're like a lot of other people, you probably realize it's not that your goals are physically impossible that's keeping you from achieving them, it's that you lack the self-discipline to stick to them.	თუ თქვენ მიზნებს ისახავთ და სხვა ადამიანებივით ხართ, კარგად გესმით ალბათ, რომ მათ განა იმიტომ, ვერ აღწევთ, რომ ეს ფიზიკურად შეუძლებელია - არამედ იმიტომ, რომ ნებისყოფა გაკლიათ.


It's physically possible to lose weight.	ფიზიკურად შესაძლებელია დაიკლო წონა.


It's physically possible to exercise more.	ფიზიკურად შესაძლებელია მეტი ივარჯიშო.


But resisting temptation is hard.	მაგრამ ცდუნებაზე უარის თქმა რთულია.


The other reason that it's difficult to resist temptation is because it's an unequal battle between the present self and the future self.	ცდუნებაზე უარის თქმა კიდევ იმიტომ არის ძნელი, რომ ეს არათანაბარი ბრძოლაა დღევანდელ „მე“-სა და მომავალ „მე“-ს შორის.


I mean, let's face it, the present self is present.	ვაღიაროთ, დღევანდელი “მე” - დღევანდელობაა.


It's in control. It's in power right now.	ის მართავს სიტუაციას. ახლა ისაა ძალაუფლებაში.


It has these strong, heroic arms that can lift doughnuts into your mouth.	მას აქვს ძლიერი, ჰეროიკული მკლავები რომლებიც ნამცხვარს თქვენ პირთან მიიტანენ.


And the future self is not even around.	მომავალი “მე” ჯერ ახლოსაც კი არ არის.


It's off in the future. It's weak.	ის შორსაა მომავალში.


It doesn't even have a lawyer present.	ის სუსტია. ადვოკატიც კი არ ყავს.


There's nobody to stick up for the future self.	მომავალ “მე”-ს არავინ დაიცავს.


And so the present self can trounce all over its dreams.	ამგვარად დღევანდელი “მე” სულ გადათელავს მის ოცნებებს.


So there's this battle between the two selves that's being fought, and we need commitment devices to level the playing field between the two.	ასეთი ბრძოლაა ამ ორ “მე”-ს შორის და ჩვენ გვჭირდება ვალდებულების მექანიზმები იმისათვის, რომ ისინი ამ ბრძოლაში თანაბარ პირობებში იყვნენ.


Now I'm a big fan of commitment devices actually.	მე ვალდებულების მექანიზმების დიდი მომხრე ვარ.


Tying yourself to the mast is the oldest one, but there are other ones such as locking a credit card away with a key or not bringing junk food into the house so you won't eat it or unplugging your Internet connection so you can use your computer.	ანძაზე მიბმა ყველაზე ძველია, მაგრამ სხვებიც არსებობს მაგალითად საკრედიტო ბარათის ჩაკეტვა უჯრაში, სახლში არაჯანსაღი საკვების არ მოტანა, რომ არ ჭამო, ან ინტერნეტის კაბელის გამორთვა, რომ კომპიუტერით იმუშავო.


I was creating commitment devices of my own long before I knew what they were.	ვალდებულების მექანიზმებს მე თვითონ დიდი ხნის წინ ვიგონებდი სანამ გავიგებდი, რომ რამე ასეთი არსებობდა.


So when I was a starving post-doc at Columbia University, I was deep in a publish-or-perish phase of my career.	როცა კოლუმბიის უნივერსიტეტის პოსტ-დოქტორანტურის მშიერი სტუდენტი ვიყავი, ჩემი კარიერის „გამოაქვეყნე ან გაქრი“ ეტაპზე ვიყავი.


I had to write five pages a day towards papers or I would have to give up five dollars.	ყოველ დღე ხუთი გვერდი უნდა დამეწერა ჩემი სტატიებისთვის ან ხუთი დოლარი უნდა დამეთმო.


And when you try to execute these commitment devices, you realize the devil is really in the details.	და როცა ვცდილობთ ეს ვალდებულების მექანიზმები ავამოქმედოთ, მაშინ ვხვდებით, რომ ეშმაკი მართლაც რომ დეტალებშია.


Because it's not that easy to get rid of five dollars.	იმიტომ, რომ არც ისე მარტივია ხუთი დოლარი მოიშორო.


I mean, you can't burn it; that's illegal.	ვერ დაწვავ, ცხადია - ეს უკანონოა.


And I thought, well I could give it to a charity or give it to my wife or something like that.	ამიტომ ვიფიქრე ქველმოქმედებაზე გავცემთქი, ან ცოლს მივცემ ან რამე მსგავსი.


But then I thought, oh, I'm sending myself mixed messages.	მერე მივხვდი, რომ ეს ორაზროვნება დამაბნევდა.


Because not writing is bad, but giving to charity is good.	არდაწერა - ცუდია, მაგრამ ქველმოქმედება - კარგია.


So then I would kind of justify not writing by giving a gift.	ასე ხომ ყოველთვის ადვილად გავიმართლებდი თავს. არ ვწერ მაგრამ სამაგიეროდ საჩუქარს გავცემ.


And then I kind of flipped that around and thought, well I could give it to the neo-Nazis.	მერე ეს აზრი განვავითარე, შემეძლო ნეონაცისტებისთვის მიმეცა ეს ფული.


But then I was like, that's more bad than writing is good, and so that wouldn't work.	მერე მიხვდვი, რომ ეს საქციელი უფრო ცუდია, ვიდრე წერა არის კარგი, ამიტომ არ გამოდგებოდა.


So ultimately, I just decided I would leave it in an envelope on the subway.	საბოლოოდ, გადავწყვიტე, რომ კონვერტში ჩავდებდი და მეტროში დავტოვებდი.


Sometimes a good person would find it, sometimes a bad person would find it.	მას ხან კარგი ადამიანი იპოვიდა, ხან ცუდი ადამიანი იპოვიდა.


On average, it was just a completely pointless exchange of money that I would regret.	საშუალოდ კი ეს სრულიად უაზრო ქმედება გამოვიდოდა, რაც ჩემში სინანულს აღძრავდა.


(Laughter) Such it is with commitment devices.	(სიცილი) ასეა ვალდებულების მექანიზმების საქმე.


But despite my like for them, there's two nagging concerns that I've always had about commitment devices, and you might feel this if you use them yourself.	მიუხედავად იმისა, რომ მე ისინი მომწონს, ორი რამ სულ მაფიქრებდა ხოლმე. ამ ვალდებულების მექანიზმებთან დაკავშირებით. ამას იგრძნობთ, როგორც კი ეცდებით, რომ ისინი გამოიყენოთ.


So the first is, when you've got one of these devices going, such as this contract to write everyday or pay, it's just a constant reminder that you have no self-control.	პირველი ის არის, რომ როცა ამ მექანიზმს ჩართავ, მაგალითად როგორიცაა ჩემი კონტრაქტი - წერა ან ფული, ის მუდმივად შეგახსენებს, რომ ნებისყოფა საერთოდ არ გაქვს.


You're just telling yourself, "Without you, commitment device, I am nothing, I have no self-discipline."	შენ თავს ეუბნები „შენ გარეშე, ვალდებულების მექანიზმო, მე არარაობა ვარ. ნებისყოფა არ გამაჩნია.“


And then when you're ever in a situation where you don't have a commitment device in place -- like, "Oh my God, that person's offering me a doughnut, and I have no defense mechanism," -- you just eat it.	და როცა აღმოჩნდები სიტუაციაში, რომლისთვისაც ვალდებულების მექანიზმი არ გაქვს - ფიქრობ „ვაი! ეს ადამიანი ნამცხვარს მთავაზობს, მე კი დაცვის მექანიზმი არ მაქვს“ – და უბრალოდ ჭამ.


So I don't like the way that they take the power away from you.	ამიტომ არ მომწონს ის, რომ ეს მექანიზმები ჩვენ ძალას გვართმევს.


I think self-discipline is something, it's like a muscle.	მე ვფიქრობ ნებისყოფა კუნთივითაა.


The more you exercise it, the stronger it gets.	რაც მეტად ავარჯიშებ, მით უფრო ძლიერი ხდება.


The other problem with commitment devices is that you can always weasel your way out of them.	მეორე პრობლემა, რომელიც ვალდებულების მექანიზმებს აქვს, არის ის, რომ ყოველთვის შეგიძლია თავი დაიძვრინო.


You say, "Well, of course I can't write today, because I'm giving a TEDTalk and I have five media interviews, and then I'm going to a cocktail party and then I'll be drunk after that.	შენ თავს ეუბნები „ცხადია, რომ დღეს ვერ დავწერ, იმიტომ, რომ ტედ-ზე გამოვდივარ და კიდევ ხუთი ინტერვიუ მაქვს, მერე წვეულებაზე მივდივარ, რომელზეც დავთვრები.


And so there's no way that this is going to work."	ასე, რომ არანაირად არ გამოვა.“


So in effect, you are like Odysseus and the first mate in one person.	ანუ რეალურად შენში არის ორივე, ოდისევსიც და მისი თანაშემწეც.


You're putting yourself, you're binding yourself, and you're weaseling your way out of it, and then you're beating yourself up afterwards.	შენ თავს იბამ და მერე ისევ თავს ითავისუფლებ, და მერე კიდევ თვითგვემაში ხარ.


So I've been working for about a decade now on finding other ways to change people's relationship to the future self without using commitment devices.	უკვე დაახლოებით ათი წელია იმაზე ვმუშაობ, რომ აღმოვაჩინო სხვა გზები, როგორ შეიძლება შეიცვალოს ადამიანის ეს დამოკიდებულება საკუთარი “მე”-სადმი მომავალში ვალდებულების მექანიზმების გამოყენების გარეშე.


In particular, I'm interested in the relationship to the future financial self.	კერძოდ, მე მაინტერესებს მომავალ ფინანსურ “მე”-სთან კავშირი.


And this is a timely issue.	ეს კი ძალიან დროული თემაა.


I'm talking about the topic of saving.	მე დაზოგვაზე ვლაპარაკობ.


Now saving is a classic two selves problem.	დაზოგვა კლასიკურად "ორი მე”-ს პრობლემაა.


The present self does not want to save at all.	დღევანდელ “მე”-ს სულაც არ უნდა დაზოგვა.


It wants to consume.	მას უნდა მოიხმაროს.


Whereas the future self wants the present self to save.	მაშინ, როცა მომავალ “მე”-ს უნდა, რომ დღევანდელმა “მე”-მ დაზოგოს.


So this is a timely problem.	ასე რომ ეს საკითხი აქტუალურია.


We look at the savings rate and it has been declining since the 1950s.	ჩვენ რომ შევხედოთ დაზოგვის კოეფიციენტებს, აღმოვაჩენთ რომ ისინი 1950 წლის მერე სულ მცირდება.


At the same time, the Retirement Risk Index, the chance of not being able to meet your needs in retirement, has been increasing.	ამავე დროს, საპენსიო რისკის ინდექსი, ანუ ალბათობა, იმისა, რომ პენსიაზე საკუთარ საჭიროებებს ფინანსურად ვერ დააკმაყოფილებ, მხოლოდ იზრდება.


And we're at a situation now where for every three baby boomers, the McKinsey Global Institute predicts that two will not be able to meet their pre-retirement needs while they're in retirement.	ანუ ჩვენ ვართ სიტუაციაში, რომელშიც 40 და 50-იან წლებში დაბადებული ყოველი სამი ადამიანიდან - ორი, მაკკინზი გლობალ ინსტიტუტის გათვლებით, ვეღარ შეიქმნის იმ მატერიალურ პირობებს, რაც პენსიამდე ქონდა.


So what can we do about this?	რა შეგვიძლია, რომ გავაკეთოთ?


There's a philosopher, Derek Parfit, who said some words that were inspiring to my coauthors and I.	აი, რა თქვა ფილოსოფოსმა დერეკ პარფიტმა, რამაც ძალიან შთაგვაგონა მე და ჩემი თანაავტორები.


He said that, "We might neglect our future selves because of some failure of belief or imagination."	მან თქვა „ჩვენ შესაძლოა უგულვებელვყობთ ჩვენ მომავალ „მე“-ს, იმიტომ, რომ ან არ გვჯერა ან წარმოსახვა გვაკლია.“


That is to say, we somehow might not believe that we're going to get old, or we might not be able to imagine that we're going to get old some day.	ეს იმას ნიშნავს, რომ ჩვენ თითქოს არ გვჯერა, რომ მოვხუცდებით, ან არ შეგვიძლია წარმოვიდგინოთ, რომ ოდესღაც მოვხუცდებით.


On the one hand, it sounds ridiculous.	ერთის მხრივ, ეს სასაცილოდ ჟღერს.


Of course, we know that we're going to get old.	ცხადია, რომ ვიცით, რომ დავბერდებით.


But aren't there things that we believe and don't believe at the same time?	მაგრამ განა არ არსებობს რაღაცეები, რაც გვჯერა და თან არ გვჯერა?


So my coauthors and I have used computers, the greatest tool of our time, to assist people's imagination and help them imagine what it might be like to go into the future.	მე და ჩემმა თანაავტორებმა ჩვენი დროის ყველაზე მაგარი ინსტრუმენტი, კომპიუტერი გამოვიყენეთ, რომ ადამიანების წარმოსახვას დავხმარებოდით, რომ მომავალი დაენახათ და ამ მომავალში საკუთარი თავი წარმოედგინათ.


And I'll show you some of these tools right here.	რამდენიმე ასეთ ხერხს ახლა გაჩვენებთ.


The first is called the distribution builder.	პირველს ქვია განაწილების ინსტრუმენტი.


It shows people what the future might be like by showing them a hundred equally probable outcomes that might be obtained in the future.	ის ადამიანებს მომავალს აჩვენებს, აჩვენებს რა 100 თანაბრად შესაძლებელ შედეგს, რომელიც შეიძლება, რომ მომავალში დადგეს.


Each outcome is shown by one of these markers, and each sits on a row that represents a level of wealth and retirement.	ყოველი მათგანი აი, ასეთი ნიშნით აღინიშნება და ყოველი ეს ნიშანი მოთავსებულია რიგში, რომელიც პენსიისა და სიმდიდრის დონეზე მიუთითებს.


Being up at the top means that you're enjoying a high income in retirement.	თუ ეს ნიშანი ზემოთ არის, ეს ნიშნავს, რომ შენ პენსიაზე მაღალი შემოსავალი გაქვს.


Being down at the bottom means that you're struggling to make ends meet.	თუ ნიშანი ქვემოთაა, ეს ნიშნავს, რომ საკმაოდ გიჭირს.


When you make an investment, what you're really saying is, "I accept that any one of these 100 things could happen to me and determine my wealth."	როცა ინვესტიციას აკეთებ, შენ ფაქტიურად ასეთ რამეს ამბობ „მე მესმის, რომ ამ 100 მოვლენიდან ნებისმიერი შეიძლება შემემთხვეს და ამან განსაზღვროს ჩემი სიმდიდრეც.“


Now you can try to move your outcomes around.	ასე შეგიძლია ამ შედეგებით ითამაშო.


You can try to manipulate your fate, like this person is doing, but it costs you something to do it.	შეგიძლია საკუთარი ბედი განაგო, აი როგორც ეს ადამიანი აკეთებს. მაგრამ ეს უფასოდ არ ხდება.


It means that you have to save more today.	ეს ნიშნავს, რომ დღეს უფრო მეტი უნდა დაზოგო.


Once you find an investment that you're happy with, what people do is they click "done" and the markers begin to disappear, slowly, one by one.	როცა აღმოაჩენ ინვესტიციას, რომელიც გიზიდავს, იღებ საბოლოო გადაწყვეტილებას და ასრულებ - ნიშნები ქრება, ასე, ნელნელა.


It simulates what it is like to invest in something and to watch that investment pan out.	ასე, ხდება სიმულაცია პროცესისა, როცა ინვესტიციას აკეთებ და მის შედეგებს იღებ.


At the end, there will only be one marker left standing and it will determine our wealth in retirement.	ბოლოს მხოლოდ ერთი ნიშანი დარჩება და ის განსაზღვრავს ჩვენს სიმდიდრეს საპენსიო ასაკში.


Yes, this person retired at 150 percent of their working income in retirement.	დიახ, ეს პიროვნება პენსიაზე რომ გავა მისი ამჟამინდელი შემოსავლის 150% ექნება.


They're making more money while retired than they were making while they were working.	მას უფრო მეტი ფული ექნება პენსიაზე ვიდრე ახლა აქვს, როცა მუშაობს.


If you're like most people, just seeing that gave you a small sense of elation and joy -- just to think about making 50 percent more money in retirement than before.	თქვენც თუ სხვა ბევრი ადამიანივით ხართ, ამის დანახვამ სიხარულის განცდა მოგგვარათ - ის, რომ 50%-ით უფრო მეტი ფული გექნებათ პენსიაზე.


However, had you ended up on the very bottom, it might have given you a slight sense of dread and/or nausea thinking about struggling to get by in retirement.	თუმცა, სულ ძირში რომ აღმოჩენილიყავით, ეს ცოტა შეგაშინებდათ ან გულს შეგიწუხებდათ იმის წარმოდგენა, რომ პენსიაზე კაპიკების ამარა უნდა იარსებოთ.


By using this tool over and over and simulating outcome after outcome, people can understand that the investments and savings that they undertake today determine their well-being in the future.	სიმულაციის ამ ინსტრუმენტის გამოყენებით, ცდიან რა სხვადასხვა შედეგებს, ადამიანებს შეუძლიათ გაიაზრონ, რომ მათი დანაზოგები და ინვესტიციები დღეს განაპირობებენ მათ კეთილდღეობას ხვალ.


Now people are motivated through emotions, but different people find different things motivating.	ადამიანების მოტივაციას ემოციები აღძრავს, მაგრამ სხვადასხვა ადამიანს სხვდასხვა რამ უქმნის მოტივაციას.