I'm not supposed to care when black youth are harassed by police, because my white-looking Jewish kids probably won't ever get pulled over for the crime of driving while black.	მე არ უნდა მაღელვებდეს, როდესაც პოლიცია შავკანიან ახალგაზრდებზე ძალადობს, რადგან ჩემს თეთრი კანის ფერის მქონე ებრაელ ბავშვებს, პოლიცია არასოდეს გააჩერებს ისეთი დანაშაულისთვის,


Well, not so, because this is also my problem.	როგორიცაა მანქანის ტარება, როცა შავკანიანი ხარ. ასე არ უნდა იყოს, რადგან ეს ასევე ჩემი პრობლემაცაა


And guess what? Transphobia and Islamophobia and racism of all forms, those are also all of our problems.	და იცით რაა? ტრანსფობია და ისლამაფობია და ყველა სახის რასიზმი, ყველა ჩვენგანის პრობლემაა


And so too is anti-Semitism all of our problems.	და ასევე ანტისემიტიზმიც ყველა ჩვენგანის პრობლემაა.


Because Emma Lazarus was right.	ემა ლაზარუსი მართალი იყო


(Applause) Emma Lazarus was right when she said until all of us are free, we are none of us free.	(აპლოდისმენტები) ემა ლაზარუსი მართალი იყო, როცა თქვა, რომ სანამ ყველა ჩვენგანი არაა თავისუფალი, მანამდე არცერთი არ ვართ თავისუფალი.


We are all in this together.	ეს ყველას პრობლემაა.


And now somewhere at the intersection of these four trends, of wakefulness and hope and mightiness and interconnectedness, there is a burgeoning, multifaith justice movement in this country that is staking a claim on a countertrend, saying that religion can and must be a force for good in the world.	სადღაც ამ ოთხი ტენდენციის, სიფხიზლის, იმედის, ძლევამოსილების და ურთიერთკავშირის გადაკვეთაზე, არსებობს მზარდი, მრავალსარწმუნოებრივი, მოძრაობა სამართლიანობისთვის ამ ქვეყანაში, რომელიც საპირისპიროს ამტკიცებს და ამბობს, რომ რელიგიას შეუძლია და უნდა გახდეს სიკეთის მამოძრავებელი ძალა მსოფლიოში.


Our hearts hurt from the failed religion of extremism, and we deserve more than the failed religion of routine-ism.	გული გვტკივა ექსტრემიზმით დამარცხებული რელიგიის გამო ჩვენ უფრო მეტს ვიმსახურებთ, ვიდრე რუტინიზმით დამარცხებულ რელიგიას.


It is time for religious leaders and religious communities to take the lead in the spiritual and cultural shift that this country and the world so desperately needs -- a shift toward love, toward justice, toward equality and toward dignity for all.	დროა რელიგიურმა ლიდერებმა და რელიგიურმა საზოგადოებებმა წამყვანი როლი დაიკავონ სულიერ და კულტურულ ძვრებში, რომლებიც ამ ქვეყანასა და მსოფლიოს ასე ძალიან სჭირდება. ძვრებში სიყვარულისკენ, სამართლიანობისკენ, თანასწორობისა და ღირსებისკენ ყველასთვის.


I believe that our children deserve no less than that.	მჯერა, რომ ჩვენი შვილები, ამაზე ნაკლებს არ იმსახურებენ.


Thank you.	მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


When people find out I write about time management, they assume two things.	როდესაც ადამიანები იგებენ, რომ დროის მართვაზე ვწერ, ორ რამეს ვარაუდობენ.


One is that I'm always on time, and I'm not.	პირველი, რომ ყოველთვის პუნქტუალური ვარ, რასაც ვერ დავეთანხმები.


I have four small children, and I would like to blame them for my occasional tardiness, but sometimes it's just not their fault.	ოთხი პატარა შვილი მყავს და ჩემს პერიოდულ დაგვიანებებზე მათ დავადანაშაულებდი, მაგრამ ზოგჯერ ეს მათი ბრალი არაა.


I was once late to my own speech on time management.	ერთხელ, საკუთარ სიტყვით გამოსვლაზე დავაგვიანე, რომელიც დროის მართვას ეხებოდა.


(Laughter) We all had to just take a moment together and savor that irony.	(სიცილი) ყველას ერთად მოგვიწია შეგვეგრძნო ამ მომენტის ირონია.


The second thing they assume is that I have lots of tips and tricks for saving bits of time here and there.	მეორე რასაც ვარაუდობენ ისაა, რომ დროის აქა-იქ დაზოგვის ბევრ ხრიკს და ხერხს ვფლობ.


Sometimes I'll hear from magazines that are doing a story along these lines, generally on how to help their readers find an extra hour in the day.	ზოგჯერ ჟურნალებიდან მიკავშირდებიან, როცა ამ თემაზე წერენ, როგორ დაეხმარონ თავიანთ მკითხველს, დამატებითი ერთი საათის გამონახვაში.


And the idea is that we'll shave bits of time off everyday activities, add it up, and we'll have time for the good stuff.	მათი იდეა ისაა, რომ ყოველდღიური აქტივობების დროს ცოტ-ცოტას ვაკლებთ, ერთმანეთს ვუმატებთ და კარგი რამეებისთვის დრო გვრჩება.


I question the entire premise of this piece, but I'm always interested in hearing what they've come up with before they call me.	ეს აზრი საეჭვოდ მეჩვენება, თუმცა ყოველთვის ვინტერესდები რჩევებით, რომლებიც ჩემთან დაკავშირებმდე აქვთ.


Some of my favorites: doing errands where you only have to make right-hand turns -- (Laughter) Being extremely judicious in microwave usage: it says three to three-and-a-half minutes on the package, we're totally getting in on the bottom side of that.	აი, ჩემი რჩეულებიც: ისეთი დავალებების შესრულება, რომლებსაც მხოლოდ მარჯვნივ მობრუნება სჭირდება. (სიცილი) აზრიანად მოვიქცეთ ღუმელის გამოყენებისას: თუ შეფუთვაზე მოსამაზდებლად 3 - 3,5 წუთია მითითებული, ეგრევე ქვედა ზღვარს ვირჩევთ.


And my personal favorite, which makes sense on some level, is to DVR your favorite shows so you can fast-forward through the commercials.	და ჩემთვის ყველაზე გამორჩეული, რომელიც რაღაც დოზით გონივრულიცაა, ჩაიწეროთ საყვარელი შოუები, რითაც რეკლამების გადახვევას შეძლებთ.


That way, you save eight minutes every half hour, so in the course of two hours of watching TV, you find 32 minutes to exercise.	შედეგად ყოველ ნახევარ საათში რვა წუთს დაზოგავთ. ანუ ტელევიზორის 2 საათით ყურებისას ვარჯიშისთვის 32 წუთს გამონახავთ. (სიცილი)


(Laughter) Which is true.	რაც სიმართლეა.


You know another way to find 32 minutes to exercise?	იცით სხვანაირად როგორ გამონახოთ 32 წუთი ვარჯიშისთვის?


Don't watch two hours of TV a day, right?	არ უყუროთ ტელევიზორს დღეში 2 საათი.


(Laughter) Anyway, the idea is we'll save bits of time here and there, add it up, we will finally get to everything we want to do.	(სიცილი) რაც არ უნდა იყოს მათი აზრით აქა-იქ დაზოგილი დროით, ყველაფრის გაკეთებას შევძლებთ რაც გვსურს.


But after studying how successful people spend their time and looking at their schedules hour by hour, I think this idea has it completely backward.	თუმცა, მას შემდეგ, რაც წარმატებული ადამიანების დროის გამოყენებისა და საათობრივი განრიგის შესწავლა და მათზე დაკვირვება დავიწყე, ვფიქრობ რჩევა აბსოლიტურად საპირისპირო უნდა იყოს.


We don't build the lives we want by saving time.	დროის დაზოგვით კი ვერ მოვიწყობთ ისეთ ცხოვრებას როგორიც გვსურს,


We build the lives we want, and then time saves itself.	არამედ სასურველი ცხოვრების მოწყობით, დრო თავისით დაიზოგება.


Here's what I mean.	აი, რას ვგულისხმობ.


I recently did a time diary project looking at 1,001 days in the lives of extremely busy women.	ახლახან დროის დღიურის პროექტზე ვიმუშავე, რომლის ფარგლებშიც ძალიან დაკავებული ქალების 1 001 დღეს დავაკვირდი.


They had demanding jobs, sometimes their own businesses, kids to care for, maybe parents to care for, community commitments -- busy, busy people.	მათ ძალიან რთული სამსახურები ჰქონდათ, ზოგს საკუთარი ბიზნესებიც, ბავშები მოსავლელი და ზოგს მშობლებიც, საზოგადოებრივი ვალდებულებები... მოკლედ, ძალიან დაკავებული ხალხი.


I had them keep track of their time for a week so I could add up how much they worked and slept, and I interviewed them about their strategies, for my book.	ვთხოვე, კვირის განმავლობაში საკუთარი დროის განრიგზე თვალი ედევნებინათ, რომ გამეგო ჯამში რამდენს მუშაობდნენ და რამდენი ეძინათ, შემდეგ ჩემი წიგნისთვის მათი სტრატეგიების შესახებ ვკითხე.


One of the women whose time log I studied goes out on a Wednesday night for something.	ერთ-ერთი ქალი, რომლის განრიგი შევისწავლე, ოთხშაბათს რაღაცაზე გადის სახლიდან.


She comes home to find that her water heater has broken, and there is now water all over her basement.	დაბრუნებულს კი, წყლის გამათბობელი გაფუჭებული ხვდება და მთელ სარდაფში წყალი დგას.


If you've ever had anything like this happen to you, you know it is a hugely damaging, frightening, sopping mess.	თუ ასეთი რამ დაგმართნიათ გეცოდინებათ, რომ ეს დიდად დამაზარალებელი, საშიში და გამლუმპველი მოვლენაა.


So she's dealing with the immediate aftermath that night, next day she's got plumbers coming in, day after that, professional cleaning crew dealing with the ruined carpet.	ის მყისვე, იმ ღამესვე რეაგირებს, მომდევნო დღისთვის უკვე სანტექნიკოსები მოდიან და შემდეგ დღეს, დასუფთავების სამსახური გაფუჭებული ხალიჩის აღსადგენად.


All this is being recorded on her time log.	ეს ყველაფერი კი, დროის დღიურში იწერება.


Winds up taking seven hours of her week.	რაც საბოლოოდ მისი კვირის 7 საათს იკავებს.


Seven hours.	7 საათი.


That's like finding an extra hour in the day.	იგივეა რაც დღეში ერთი დამატებითი საათის გამოძებნა.


But I'm sure if you had asked her at the start of the week, "Could you find seven hours to train for a triathlon?"	მაგრამ დარწმუნებული ვარ კვირის დასაწყისში მისთვის რომ გეკითხათ: "გამოძებნი შვიდ საათს ტრიატლონისთვის"?


"Could you find seven hours to mentor seven worthy people?"	"გამოძებნი 7 საათს 7 ღირსეული ადამიანის მენტორობისთვის?"


I'm sure she would've said what most of us would've said, which is, "No -- can't you see how busy I am?"	დარწმუნებული ვარ იმას გიპასუხებდათ, რასაც უმეტესი ჩვენგანი: "არა, ვერ ხედავ როგორი დაკავებული ვარ?"


Yet when she had to find seven hours because there is water all over her basement, she found seven hours.	მაგრამ როცა მთელი მისი სარდაფი წყალში ცურავდა იძულებული შეიქმნა 7 საათი გამოენახა.


And what this shows us is that time is highly elastic.	რამაც დაგვანახა, რომ დრო ძალიან ელასტიურია.


We cannot make more time, but time will stretch to accommodate what we choose to put into it.	ჩვენ ვერ გამოვიმუშავებთ მეტ დროს, მაგრამ ჩვენი არჩეული საქმეების მოსაგვარებლად დრო თავისით გაიწელება.


And so the key to time management is treating our priorities as the equivalent of that broken water heater.	დროის მართვის გასაღებიც ეს არის, ისე მივუდგეთ ჩვენს პრიორიტეტებს, როგორც იმ გაფუჭებულ წყლის გამათბობელს.


To get at this, I like to use language from one of the busiest people I ever interviewed.	ამაში რომ დავრწმუნდეთ, ერთ-ერთი ყველაზე დაკავებული ადამიანის სიტყვებს გამოვიყენებ ვისაც კი გავსაუბრებივარ.


By busy, I mean she was running a small business with 12 people on the payroll, she had six children in her spare time.	დაკავებულში ვგულისხმობ, რომ პატარა ბიზნესი ჰქონდა, სადაც 12 ადამიანი ჰყავდა დასაქმებული, თავისუფალ დროს კი 6 შვილთან ატარებდა.


I was getting in touch with her to set up an interview on how she "had it all" -- that phrase.	ინტერვიუს ჩასაწერად ვუკავშირდებოდი ხოლმე თემაზე: "ამ ყველაფერს როგორ ახერხებდა".


I remember it was a Thursday morning, and she was not available to speak with me.	მახსოვს ხუთშაბათი დილა იყო, მას კი ჩემთან სასაუბროდ არ ეცალა.


Of course, right?	რა თქმა უნდა, არა?


But the reason she was unavailable to speak with me is that she was out for a hike, because it was a beautiful spring morning, and she wanted to go for a hike.	თუმცა, ჩემთან სასაუბროდ იმიტომ არ ეცალა, რომ ლაშქრობაზე იყო წასული, რადგან გაზაფხულის მშვენიერი დილა იყო და მას ლაშქრობაზე წასვლა მოუნდა.


So of course this makes me even more intrigued, and when I finally do catch up with her, she explains it like this.	რა თქმა უნდა ამან ძალიან დამაინტერესა, და როცა საბოლოოდ გამოვიჭირე ეს შემდეგნაირად ამიხსნა:


She says, "Listen Laura, everything I do, every minute I spend, is my choice."	"მისმინე ლაურა, ყველაფერი რასაც მე ვაკეთებ, ყოველ წუთს, რომელსაც ვხარჯავ, ჩემი არჩევანია."


And rather than say, "I don't have time to do x, y or z," she'd say, "I don't do x, y or z because it's not a priority."	და იმის თქმის ნაცვლად, რომ: "მე არ მაქვს დრო ამისთვის, იმისთვის" მან მითხრა: "არ ვაკეთებ ამას და იმას, რადგან ჩემთვის არაა პრიორიტეტული"


"I don't have time," often means "It's not a priority."	"არ მაქვს დრო", უმეტესწილად ნიშნავს, რომ "ეს ჩემთვის პრიორიტეტული არაა."


If you think about it, that's really more accurate language.	თუ დაფიქრდებით, ეს ნამდვილად უფრო სწორი ფორმულირებაა.


I could tell you I don't have time to dust my blinds, but that's not true.	მაგალითად, მე შეიძლება გითხრათ, რომ ჟალუზების გასაწმენდად დრო არ მაქვს, მაგრამ ეს სიცრუე იქნება.


If you offered to pay me $100,000 to dust my blinds, I would get to it pretty quickly.	თუ მათ გაწმენდაში 100 000 დოლარს შემომთავაზებთ, ძალიან სწრაფადაც ვიზამდი ამას.


(Laughter) Since that is not going to happen, I can acknowledge this is not a matter of lacking time; it's that I don't want to do it.	(სიცილი) რადგან ეს არ მოხდება, შემიძლია დავადასტურო, რომ ეს დროის ნაკლებობის პრობლემა არაა, არამედ იმის, რომ ამის გაკეთება არ მინდა.


Using this language reminds us that time is a choice.	ეს სიტყვები გვამცნობს, რომ დრო არჩევანია.


And granted, there may be horrible consequences for making different choices, I will give you that.	ამიტომ მართალია, ზოგ არჩევანს საშინელი შედეგები შეიძლება მოჰყვეს. ამ აზრს ვეთანხმები,


But we are smart people, and certainly over the long run, we have the power to fill our lives with the things that deserve to be there.	მაგრამ ჩვენ გონიერი ხალხი ვართ და გრძელვადიან პერსპექტივაში ნამდვილად შეგვიძლია ჩვენი ცხოვრება ისე დავგეგმოთ, როგორც შეგვეფერება.


So how do we do that?	მაშ, როგორ მოვახერხოთ ეს?


How do we treat our priorities as the equivalent of that broken water heater?	როგორ მივუდგეთ ჩვენს პრიორიტეტებს, როგორც იმ გაფუჭებულ წყლის გაამთბობელს?


Well, first we need to figure out what they are.	პირველ რიგში პრიორიტეტებში უნდა გავერკვეთ.


I want to give you two strategies for thinking about this.	ამაზე ფიქრის ორ სტრატეგიას შემოგთავაზებთ.


The first, on the professional side: I'm sure many people coming up to the end of the year are giving or getting annual performance reviews.	პირველი, პროფესიული ნაწილი: დარწმუნებული ვარ, წლის ბოლოსთვის ბევრი ადამიანი ამზადებს, ან ღებულობს საქმიანობის წლიურ ანგარიშს.


You look back over your successes over the year, your "opportunities for growth."	გადახედავთ წლის მიღწევებს, თქვენს "ზრდის შესაძლებლობებს".


And this serves its purpose, but I find it's more effective to do this looking forward.	ეს საკუთარ დანიშნულებას ასრულებს, მაგრამ ჩემი აზრით უფრო ეფექტური იქნება, თუ ამას მომავლისთვის ვიზამთ.


So I want you to pretend it's the end of next year.	ანუ წარმოიდგინეთ, რომ მომავალი წლის დასასრულია.


You're giving yourself a performance review, and it has been an absolutely amazing year for you professionally.	აკეთებთ თქვენი შედეგების ანალიზს. ეს წელი თქვენთვის პროფესიულად შესანიშნავი იყო.


What three to five things did you do that made it so amazing?	3-დან 5-მდე რა ისეთი საქმე გააკეთეთ, რომ წელი ასეთი შესანიშნავი გამოვიდა?


So you can write next year's performance review now.	ანუ თქვენ შეგიძლიათ მომავალი წლის შედეგების მიმოხილვა ახლა დაწეროთ.


And you can do this for your personal life, too.	ამის გაკეთება პირად ცხოვრებაზეც შეგიძლიათ.


I'm sure many of you, like me, come December, get cards that contain these folded up sheets of colored paper, on which is written what is known as the family holiday letter.	დარწმუნებული ვარ დეკემბრისთის ბევრი თქვენგანი, ჩემსავით იღებს ფერად-ფერად ბარათებს, რომლებზეც ჩვეულებისამებრ საოჯახო სადღესასწაულო მილოცვებია დაწერილი.


(Laughter) Bit of a wretched genre of literature, really, going on about how amazing everyone in the household is, or even more scintillating, how busy everyone in the household is.	(სიცილი) ეს იგივეა რაც უხარისხო ლიტერატურა, რომელიც დაუსრულებლად გვიყვება, თუ როგორი საყვარელია ოჯახის ყველა წევრი, ან უფრო მეტად სახალისო, როგორი დაკავებულია ოჯახის ყველა წევრი.


But these letters serve a purpose, which is that they tell your friends and family what you did in your personal life that mattered to you over the year.	თუმცა, ამ წერილების დანიშნულებაა, თქვენს მეგობრებს და ოჯახის წევრებს მოუყვეს წლის განმავლობაში რა გააკეთეთ ისეთი, რაც თქვენს ცხოვრებაში ღირებული იყო.


So this year's kind of done, but I want you to pretend it's the end of next year, and it has been an absolutely amazing year for you and the people you care about.	მაშ, ეს წელი თითქმის დასრულდა, მაგრამ მინდა წარმოიდგინოთ, რომ ეს მომდევნო წლის ბოლოა და რომ ეს არაჩვეულებრივი წელი იყო როგორც თქვენთვის ისე თქვენი ახლობლებისთვის.


What three to five things did you do that made it so amazing?	3-დან 5-მდე რა ისეთი საქმე გააკეთეთ, რომ არაჩვეულებრივი წელი გამვიდა?


So you can write next year's family holiday letter now.	ანუ ახლავე შეგიძლიათ, მომდევნო წლის მისალოცი ბარათები დაწეროთ.


Don't send it.	ოღონდ არ გააგზავნოთ.


(Laughter) Please, don't send it.	(სიცილი) გთხოვთ, არ გააგზავნოთ.


But you can write it.	მაგრამ შეგიძლიათ დაწეროთ.


And now, between the performance review and the family holiday letter, we have a list of six to ten goals we can work on in the next year.	ახლა კი, შედეგების ანალიზსა და სადღესასწაულო ბარათებამდე 6-დან 10-მდე მიზანი გვაქვს, მომდევნო წლისთვის სამუშაოდ.


And now we need to break these down into doable steps.	ისინი შესრულებად ბიჯებად უნდა დავყოთ.


So maybe you want to write a family history.	შეიძლება ოჯახის ისტორიის დაწერა მოგინდეთ.


First, you can read some other family histories, get a sense for the style.	პირველ რიგში, სტილის გასაცნობად სხვა ოჯახური ისტორიები შეგიძლიათ წაიკითხოთ.


Then maybe think about the questions you want to ask your relatives, set up appointments to interview them.	შემდეგ შეიძლება იფიქროთ რა ჰკითხოთ ნათესავებს, გასაუბრებისთვის შეხვედრები დანიშნოთ.


Or maybe you want to run a 5K.	ან იქნებ 5 კმ გინდათ გაირბინოთ.


So you need to find a race and sign up, figure out a training plan, and dig those shoes out of the back of the closet.	ამისათვის შეჯიბრების პოვნა, დარეგისტრირება, ვარჯიშის დაგეგმვა და კარადის უკნიდან ფეხსაცმელების გამოღება დაგჭირდებათ.


And then -- this is key -- we treat our priorities as the equivalent of that broken water heater, by putting them into our schedules first.	ამის შემდეგ... ეს საკვანძოა... ჩვენი პრიორიტეტების განრიგის წინა პლანზე წამოწევით, მათ ისე ვუდგებით როგორც იმ გაფუჭებულ წყლის გამათბობელს.


We do this by thinking through our weeks before we are in them.	ამას კი კვირების წინასწარი დაგეგმვით ვაკეთებთ


I find a really good time to do this is Friday afternoons.	ამის გასაკეთებლად ყველაზე კარგი დრო, პარასკევის მეორე ნახევარი მგონია.


Friday afternoon is what an economist might call a "low opportunity cost" time.	პარასკევის ნაშუადღევს ეკონომისტები "დაბალი ალტერნატიული დანახარჯის" დროს უწოდებენ.


Most of us are not sitting there on Friday afternoons saying, "I am excited to make progress toward my personal and professional priorities right now."	უმეტესობა პარასკევ ნაშუადღევს არ ვამბობთ ხოლმე: "ამ წუთას მოწადინებული ვარ ჩემი პროფესიული და პირადი ცხოვრების გაუმჯობესებისთვის."


(Laughter) But we are willing to think about what those should be.	(სიცილი) თუმცა ჩვენ მზად ვართ დავფიქრდეთ ამ შესაძლებლობებზე.


So take a little bit of time Friday afternoon, make yourself a three-category priority list: career, relationships, self.	ამიტომ პარასკევს ნაშუადღევს ცოტა დრო გამონახეთ, ჩამოწერეთ პრიორიტეტების სამი კატეგორია: კარიერა, ურთიერთობები, საკუთარი თავი.


Making a three-category list reminds us that there should be something in all three categories.	კატეგორიების ეს სია გვახსენებს, რომ სამივე კატეგორიაში რაღაც უნდა მოვათავსოთ.


Career, we think about; relationships, self -- not so much.	კარიერაზე ვფიქრობთ; ურთიერთობებზე და საკუთარ თავზე არც ისე.


But anyway, just a short list, two to three items in each.	ნებისმიერ შემთხვევაში, უბრალოდ პატარა სია. თითოეულში ორი, ან სამი ასპექტით.


Then look out over the whole of the next week, and see where you can plan them in.	შემდეგ მომდევნო კვირას დააკვირდით და ნახეთ, თუ როდისთვის შეძლებთ მათ შესრულებას.


Where you plan them in is up to you.	ეს კი თქვენზეა დამოკიდებული.


I know this is going to be more complicated for some people than others.	ზოგისთვის უფრო ძნელი იქნება, ზოგისთვის ნაკლებად.


I mean, some people's lives are just harder than others.	ზოგის ცხოვრება ხომ სხვებისაზე უფრო რთულია.


It is not going to be easy to find time to take that poetry class if you are caring for multiple children on your own.	პოეზიის გაკვეთილისთვის დროის გამონახვა გართულდება, თუ რამდენიმე ბავშვს მარტო უვლით.


I get that.	ეს მესმის


And I don't want to minimize anyone's struggle.	და ვინმეს ძალისხმევას სულაც არ ვაკნინებ,


But I do think that the numbers I am about to tell you are empowering.	მაგრამ მიმაჩნია რომ რიცხვები, რომელსაც ახლა გაგაცნობთ, ნამდვილად დამაიმედებელია.


There are 168 hours in a week.	კვირაში 168 საათია.


Twenty-four times seven is 168 hours.	ოცდაოთხჯერ შვიდი 168-ის ტოლია.


That is a lot of time.	ეს ძალიან დიდი დროა.


If you are working a full-time job, so 40 hours a week, sleeping eight hours a night, so 56 hours a week -- that leaves 72 hours for other things.	თუკი სრულ განაკვეთზე მუშაობთ, ანუ 40 საათს კვირაში და ღამით 8 საათი გძინავთ, ანუ 56 საათი კვირაში, მაშინ სხვა რამეებისთვის 72 საათი გრჩებათ.


That is a lot of time.	ეს კი ძალიან დიდი დროა.


You say you're working 50 hours a week, maybe a main job and a side hustle.	თუ კვირაში 50 საათს მუშაობთ, შესაძლოა ძირითად და დამატებით სამუშაოზე,


Well, that leaves 62 hours for other things.	ეს სხვა საქმეებისთის 62 საათს გიტოვებთ.


You say you're working 60 hours.	თუ 60 საათს მუშაობთ,


Well, that leaves 52 hours for other things.	მაშინ 52 საათი გრჩებათ.


You say you're working more than 60 hours.	და თუ იტყვით, რომ 60 საათზე მეტს მუშაობთ.


Well, are you sure?	უკაცრავად, დარწმუნებული ხართ?


(Laughter) There was once a study comparing people's estimated work weeks with time diaries.	(სიცილი) ერთ კვლევაში ხალხის ნავარაუდევი სამუშაო საათების რაოდენობა, სამუშაო დღიურებს შეადარეს.


They found that people claiming 75-plus-hour work weeks were off by about 25 hours.	აღმოჩნდა, რომ ადამიანები, რომლებიც 75 სთ-ზე მეტ სამუშაო საათს იბრალებდნენ, დაახლოებით 25 საათით ცდებოდნენ.


(Laughter) You can guess in which direction, right?	(სიცილი) მიხვდებით რომელ მხარეს ხომ?


Anyway, in 168 hours a week, I think we can find time for what matters to you.	ნებისმიერ შემთხვევაში, კვირაში 168 საათში შეგვიძლია გამოვნახოთ დრო იმისათვის, რაც ჩვენთვის მნიშვნელოვანია.


If you want to spend more time with your kids, you want to study more for a test you're taking, you want to exercise for three hours and volunteer for two, you can.	თუ თქვენ შვილებთან მეტი დროის გატარება გინდათ, ამასთანავე გინდათ ტესტირებისთვის უფრო მეტად მოემზადოთ. გინდათ ივარჯოშოთ სამი საათი და მოხალისეობას დაუთმოთ ორი, თქვენ ამას შეძლებთ.


And that's even if you're working way more than full-time hours.	იმ შემთხვევაშიც კი, თუ სრულ განაკვეთზე ბევრად მეტს მუშაობთ.


So we have plenty of time, which is great, because guess what?	მაშ, უამრავი დრო გვქონია, რაც ძალიან მაგარია, და იცით რატომ?


We don't even need that much time to do amazing things.	ამდენი დრო არც კი გვჭირდება საოცარი რამეების გასაკეთებლად.


But when most of us have bits of time, what do we do?	მაგრამ როცა უმეტესობა ცოტა დროს გამოვნახავთ როგორ ვიქცევით?


Pull out the phone, right?	ვიღებთ ტელეფონს


Start deleting emails.	და ფოსტის წაშლას ვიწყებთ, არა?


Otherwise, we're puttering around the house or watching TV.	ან სახლში უაზროდ დავბოდიალობთ, ან ტელევიზორს ვუყურებთ.


But small moments can have great power.	პატარა მომენტებს შეიძლება დიდი ძალა ჰქონდეს.


You can use your bits of time for bits of joy.	ცოტ-ცოტა დრო შეგიძლიათ ცოტ-ცოტა სიამოვნებისთვის გამოიყენოთ.


Maybe it's choosing to read something wonderful on the bus on the way to work.	შეიძლება ეს სამსახურამდე გზად რამე საინტერესოს კითხვა იყოს.


I know when I had a job that required two bus rides and a subway ride every morning, I used to go to the library on weekends to get stuff to read.	როცა სამსახურამდე მისასვლელად ყოველ დილით, ორი ავტობუსის გამოცვლა და მეტრო მჭირდებოდა, შაბათ-კვირას ბიბლიოთეკაში საკითხავის წამოსაღებად შევივლიდი ხოლმე.


It made the whole experience almost, almost, enjoyable.	რაც ჩემს მგზავრობას, თითქმის სასიამოვნოს ხდიდა.


Breaks at work can be used for meditating or praying.	სამსახურის შესვენება შეიძლება მედიტაციის, ან ლოცვისთვის გამოიყენოთ.


If family dinner is out because of your crazy work schedule, maybe family breakfast could be a good substitute.	თუკი გიჟური სამუშაო გრაფიკის გამო, გარეთ გიწევთ სადილობა, ოჯახურმა საუზმემ ეს შეიძლება საუკეთესოდ ჩაანაცვლოს.


It's about looking at the whole of one's time and seeing where the good stuff can go.	ამ გზით ადამიანი მთელს საკუთარ დროს უყურებს და ხედავს სად ჩასვას სასიამოვნო რამეები.


I truly believe this.	ამის ნამდვილად მჯერა.


There is time.	მაშინაც კი მოიძენება დრო,


Even if we are busy, we have time for what matters.	როცა ძალიან დაკავებულები ვართ. მნიშნელოვანი რამისთვის ყველას გვაქვს დრო


And when we focus on what matters, we can build the lives we want in the time we've got.	და როცა იმაზე ვკონცენტრირდებით რაც მნიშვნელოვანია, შევძლებთ სასურველი ცხოვრების მოწყობას, იმ დროში რაც გვაქვს.


Thank you.	მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


This is a tuberculosis ward, and at the time this picture was taken in the late 1800s, one in seven of all people died from tuberculosis.	ეს ტუბერკულოზის პალატაა და იმ დროს, როდესაც ეს ფოტო გადაიღეს, 1800-იანი წლების ბოლოს, შვიდიდან ერთი ადამიანი ტუბერკულოზით იღუპებოდა.


We had no idea what was causing this disease.	აზრზე არ ვიყავით, რა იწვევდა ამ დაავადებას.


The hypothesis was actually it was your constitution that made you susceptible.	ჰიპოთეზა იყო რომ ეს თქვენი ორგანიზმი იყო, რაც მგძნობიარეს გხდიდათ.


And it was a highly romanticized disease.	ეს მეტისმეტად რომანტიზებული დაავადება იყო.


It was also called consumption, and it was the disorder of poets and artists and intellectuals.	ასევე ჭლექსაც ეძახდნენ, რომელიც პოეტების, ხელოვანების და ინტელექტუალების დაავადება იყო.


And some people actually thought it gave you heightened sensitivity and conferred creative genius.	ზოგიერთი ადამიანი ნამდვილად ფიქრობდა, რომ ის მომატებულ მგრძნობელობასა და შემოქმედებით გენიალურობას განიჭებდათ.


By the 1950s, we instead knew that tuberculosis was caused by a highly contagious bacterial infection, which is slightly less romantic, but that had the upside of us being able to maybe develop drugs to treat it.	1950-იანი წლებისთვის, უკვე ვიცოდით, რომ ტუბერკულოზი ადვილად გადამდები ბაქტერიული ინფექციით იყო გამოწვეული. რაც ცოტათი ნაკლებ რომანტიკულია, მაგრამ ამას პოზიტიური მხარეც ჰქონდა. შესაძლებელი იყო პრეპარატები შეგვექმნა მის სამკურნალოდ.


So doctors had discovered a new drug, iproniazid, that they were optimistic might cure tuberculosis, and they gave it to patients, and patients were elated.	ექიმებმა ახალი წამალი, იპრონიაზიდი, აღმოაჩინეს, რომელზეც ფიქრობდნენ, რომ ტუბერკულიოზს განკურნავდა. როცა ის პაციენტებს მისცეს, პაციენტები აღტაცებაში მოვიდნენ.


They were more social, more energetic.	ისინი უფრო სოციალურები, უფრო ენერგიულები გახდნენ.


One medical report actually says they were "dancing in the halls."	ერთი-ერთი სამედიცინო დასკვნა გვეუბნება, რომ ისინი "დარბაზებში ცეკვავდნენ".


And unfortunately, this was not necessarily because they were getting better.	და საუბედუროდ, ეს მაინცდამაინც იმას არ ნიშნავდა რაომ ისინი უკეთ ხდებოდნენ,


A lot of them were still dying.	რადგან უმეტესობა კვლავ კვდებოდა.


Another medical report describes them as being "inappropriately happy."	სხვა სამედიცინო დასკვნა მათ, როგორც "შეუსაბამოდ ბედნიერს" აღწერს.


And that is how the first antidepressant was discovered.	და აი, ასე აღმოაჩინეს პირველი ანტიდეპრესანტი.


So accidental discovery is not uncommon in science, but it requires more than just a happy accident.	შემთხვევითი აღმოჩენები მეცნიერებაში უცხო არ არის, მაგრამ ისინი საჭიროებენ უფრო მეტს, ვიდრე ბედნიერ შემთხვევითობას.


You have to be able to recognize it for discovery to occur.	როცა შემთხვევითობა მოხდება, მასში აღმოჩენის ამოცნობა უნდა შეგეძლოთ.


As a neuroscientist, I'm going to talk to you a little bit about my firsthand experience with whatever you want to call the opposite of dumb luck -- let's call it smart luck.	როგორც ნეორომეცნიერი, მინდა ცოტა ხანს ჩემ უშუალო გამოცდილებაზე მოგიყვეთ, რომელსაც რაც გინდათ ის დაუძახეთ ბრმა იღბლის გარდა. მოდით, მას ჭკვიანური იღბალი ვუწოდით.


But first, a bit more background.	თუმცა თავიდან, პატარა ისტორიული წინასიტყვაობა.


Thankfully, since the 1950s, we've developed some other drugs and we can actually now cure tuberculosis.	საბედნიეროდ,1950-იანი წლებიდან, სხვა წამლებიც შევქმენით და ახლა ტუბერკულიოზის განკურნება შეგვიძლია.


And at least in the United States, though not necessarily in other countries, we have closed our sanitoriums and probably most of you are not too worried about TB.	სხვა ქვეყნებში თუ არა, შეერთებულ შტატებში მაინც, სანატორიუმები დავხურეთ და ალბათ უმეტესი თქვენგანი ძალიან არ ღელავს ტუბერკულიოზის თაობაზე,


But a lot of what was true in the early 1900s about infectious disease, we can say now about psychiatric disorders.	მაგრამ ბევრი რამ, რაც 1900-იან წლებში ინფექციურ დაავადებებთან დაკავშირებით ხდებოდა, ახლა ხდება ფსიქიატრულ დაავადებებთან დაკავშირებით.


We are in the middle of an epidemic of mood disorders like depression and post-traumatic stress disorder, or PTSD.	ისეთი ნერვული აშლილობების შუაგულ ეპიდემიაში ვართ, როგორიცაა დეპრესია და პოსტ ტრავმული სტრესული აშლილობა (PSTD).


One in four of all adults in the United States suffers from mental illness, which means that if you haven't experienced it personally or someone in your family hasn't, it's still very likely that someone you know has, though they may not talk about it.	აშშ-ში 4-დან ერთ ზრდასრულს ფსიქიკური დაავადება აწუხებს, რაც იმას ნიშნავს, რომ თუ პირადად თქვენ, ან ვიღაცას თქვენ ოჯახში ეს არ გამოგიცდიათ, სავარაუდოდ ვიღაც ასეთს იცნობთ მაინც. თუმცა, ისინი ამის შესახებ შეიძლება არ საუბრობენ.


Depression has actually now surpassed HIV/AIDS, malaria, diabetes and war as the leading cause of disability worldwide.	დეპრესიამ ფაქტიურად აჯობა აივ ინფექციებს, შიდსს, მალარიას, დიაბეტს და ომს, როგორც წამყვანმა ქმედითუუნარობის გამომწვევმა მიზეზმა მსოფლიოს მასშტაბით


And also, like tuberculosis in the 1950s, we don't know what causes it.	და 1950-იანებში ტუბერკულოზის მსგავსად, ჩვენ არ ვიცით მას რა იწვევს.


Once it's developed, it's chronic, lasts a lifetime, and there are no known cures.	თუ განგივითარდათ, შემდეგ ქრონიკულში გადადის, მთელი ცხოვრება გრძელდება და განკურნება არ არსებობს.


The second antidepressant we discovered, also by accident, in the 1950s, from an antihistamine that was making people manic, imipramine.	მეორე ანტიდეპრესანტი 1950-იანებში, ასევე შემთხვევით აღმოვაჩინეთ. ანტიჰისტამინურიდან, რომელიც ადამიანების მანიაკალურ ქცევას იწვევდა. ეს იყო იმიპრამინი.


And in both the case of the tuberculosis ward and the antihistamine, someone had to be able to recognize that a drug that was designed to do one thing -- treat tuberculosis or suppress allergies -- could be used to do something very different -- treat depression.	ტუბერკულიოზის და ანტიჰისტამინურის შემთხვევაშიც, ვიღაც უნდა მიმხვდარიყო, რომ წამალი, რომელიც ერთი მიზნით შეიქმნა, ტუბერკულიოზის და ალერგიის სამკურნალოდ, შეიძლებოდა სხვა რამის, კერძოდ, დეპრესიის სამკურნალოდ გამოეყენებინათ.


And this sort of repurposing is actually quite challenging.	მიზნობრიობის ამგვარი ცვლილება საკმაოდ რთულია.


When doctors first saw this mood-enhancing effect of iproniazid, they didn't really recognize what they saw.	როდესაც ექიმებმა პირველად იპრონიაზიდის განწყობის გამაუმჯობესებელი ეფექტი ნახეს, ისინი ვერ მიხვდნენ რასთან ჰქონდათ საქმე.


They were so used to thinking about it from the framework of being a tuberculosis drug that they actually just listed it as a side effect, an adverse side effect.	ისე მიეჩვივნენ ეს პრეპარატი, ტუბერკულიოზის სამკურნალო საშუალებად აღექვათ, რომ მათ ის მხოლოდ უარყოფით გვერდით მოვლენებს მიაწერეს.


As you can see here, a lot of these patients in 1954 are experiencing severe euphoria.	როგორც აქ ხედავთ, 1954 წელს, ბევრი პაციენტი, მწვავე ეიფორიას განიცდიდა.


And they were worried that this might somehow interfere with their recovering from tuberculosis.	იყო წუხილი, რომ ამას შეეძლო ტუბერკულოზისაგან განკურნების პროცესი რამენაირად შეეფერხებინა.


So they recommended that iproniazid only be used in cases of extreme TB and in patients that were highly emotionally stable, which is of course the exact opposite of how we use it as an antidepressant.	ამიტომ რეკომენდაცია იყო, რომ იპრონიზიდი, ტუბერკულოზის მხლოდ მძიმე შემთხვევებში გამოყენებულიყო და მხოლოდ იმ პაციენტებში, რომლებიც ემოციურად გაწონასწორებულები იყვნენ. რაც,ზუსტად იმის საპირისპიროა, როგორც დღეს ვიყენებთ ანტიდეპრესანტს.


They were so used to looking at it from the perspective of this one disease, they could not see the larger implications for another disease.	ისე მიეჩვივნენ, ის მხოლოდ ამ ერთი დაავადების პერსპექტივიდან დაენახათ, რომ ვერ ხედავდნენ უფრო ფართე შედეგებს სხვა დაავადებისთვის.


And to be fair, it's not entirely their fault.	სიმართლე რომ ითქვას, ეს მთლად მათი ბრალიც არ არის.


Functional fixedness is a bias that affects all of us.	ფუნქციური სტერეოტიპები ყველა ჩვენგანზე ახდენს გავლენას.


It's a tendency to only be able to think of an object in terms of its traditional use or function.	ეს არის ტენდენცია, ობიექტზე იფიქრო მხოლოდ მისი ტრადიციული გამოყენების თვალსაზრისით.


And mental set is another thing. Right?	მენტალობა კიდევ ცალკე საკითხია.


That's sort of this preconceived framework with which we approach problems.	ეს ერთგვარი წინასწარგანწობის ჩარჩოა, რომლითაც პრობლემებს ვუდგებით.


And that actually makes repurposing pretty hard for all of us, which is, I guess, why they gave a TV show to the guy who was, like, really great at repurposing.	ეს მიზნობრიობის ცვლილებას, საკმაოდ ართულებს ყველასთვის. ვფიქრობ, ამიტომ შექმნეს სატელევიზიო შოუ კაცზე, რომელიც ნამდვილად შესანიშნავი იყო მიზნობრიობის შეცვლაში.


(Laughter) So the effects in both the case of iproniazid and imipramine, they were so strong -- there was mania, or people dancing in the halls.	(სიცილი) ორივე შემთხვევაში, იპრონიზიადისა და იმიპრამინის ეფექტი იმდენად ძლიერი იყო, რომ მანიას და დარბაზში ცეკვას იწვევდა,


It's actually not that surprising they were caught.	ამიტომ მათი აღმოჩენა არცაა გასაკვირი.


But it does make you wonder what else we've missed.	თუმცა, საინტერესოა რა გამოგვეპარა.


So iproniazid and imipramine, they're more than just a case study in repurposing.	ასე რომ, იპრონიზიადი და იმიპრამინი მიზნობრიობის შეცვლის ტიპურ მაგალითებზე უფრო მეტია.


They have two other things in common that are really important.	მათ ორი სხვა რამ აქვთ საერთო, რაც ძალიან მნიშვნელოვანია.


One, they have terrible side effects.	პირველი, მათ საშინელი გვერდითი მოვლენები აქვთ,


That includes liver toxicity, weight gain of over 50 pounds, suicidality.	როგორიცაა ღვიძლის ინტოქსიკაცია; 20 კგ-ზე მეტით წონაში მატება; სუიციდალური მიდრეკილებები.


And two, they both increase levels of serotonin, which is a chemical signal in the brain, or a neurotransmitter.	და მეორე, ორივე მათგანი ზრდის სეროტონინის დონეს, ეს ტვინის ქიმიური სიგნალია, ანუ ნეიროტრანსმიტერი.


And those two things together, right, one or the two, may not have been that important, but the two together meant that we had to develop safer drugs, and that serotonin seemed like a pretty good place to start.	პირველი, ან მეორე ცალკე შეიძლება არ ყოფილიყო ასეთი მნიშვნელოვანი, მაგრამ ამ ორის ერთობლიობა ნიშნავდა, რომ უფრო უსაფრთხო წამლები უნდა შეგვემუშავებინა და რომ სეროტონინი საკმაოდ კარგ დასაწყისად ჩანდა.


So we developed drugs to more specifically focus on serotonin, the selective serotonin reuptake inhibitors, so the SSRIs, the most famous of which is Prozac.	ასე რომ, შევიმუშავეთ წამლები რომლებიც უფრო მეტად სეროტონინზე იყვნენ ფოკუსირებული. ეს იყო სეროტონინის უკუმიტაცების სელექციური ინჰიბიტორები (სუსი-ები). მათგან ყველაზე ცნობილი პროზაკია.


And that was 30 years ago, and since then we have mostly just worked on optimizing those drugs.	ეს იყო 30 წლის წინ და მას შემდეგ, ძირითადად ამ წამლების გაუმჯობესებაზე ვმუშაობთ.


And the SSRIs, they are better than the drugs that came before them, but they still have a lot of side effects, including weight gain, insomnia, suicidality -- and they take a really long time to work, something like four to six weeks in a lot of patients.	სუსი-ები მის წინამორბედებზე უკეთესი წამლებია, მაგრამ ბევრი გვერდითი მოვლენა მაინც აქვთ; როგორიცაა წონის მატება, უძილბა, სუიციდალური მიდრეკილებები და მოქმედებისთვის დიდი დრო სჭირდებათ. ბევრი პაციენტისთვის დაახლოებით 4-დან 6 კვირამდე


And that's in the patients where they do work.	და ეს იმათზე ვიზეც მოქმედებს,


There are a lot of patients where these drugs don't work.	ბევრ პაციენტზე ეს წამლები საერთოდ არ მოქმედებს.


And that means now, in 2016, we still have no cures for any mood disorders, just drugs that suppress symptoms, which is kind of the difference between taking a painkiller for an infection versus an antibiotic.	ეს ნიშნავს იმას, რომ ახლა, 2016 წელს, ფსიქიკურ დარვევებს კვლავაც ვერ ვკურნავთ, მხოლოდ სიმპტომების ჩამხშობი წამლები გვაქვს. რაც იგივეა, რომ ინფექციის დროს ტკივილგამაყუჩებელი მიიღოთ ანტიბიოტიკის ნაცვლად.


A painkiller will make you feel better, but is not going to do anything to treat that underlying disease.	ტკივილგამაყუჩებელი თავს უკეთ გაგრძნობინებთ, მაგრამ ვერ უმკურნალებს ტკივილის გამომწვევ დაავადებას.


And it was this flexibility in our thinking that let us recognize that iproniazid and imipramine could be repurposed in this way, which led us to the serotonin hypothesis, which we then, ironically, fixated on.	ჩვენი აზროვნების მოქნილობამ, საშუალება მოგვცა მივმხვდარიყავით, რომ იპრონიზიადისა და იმიპრამინისთვის, მიზნობრიობა ამგვარად შეგვეცვალა, რამაც სეროტონინის ჰიპოტეზასათან მიგვიყვანა, რომელზეც რა ირონიულიც არ უნდა იყოს, მეტისმეტად ჩავიციკლეთ.


This is brain signaling, serotonin, from an SSRI commercial.	ეს არის ტვინში სეროტონინის სიგნალი სუსი-ს რეკლამიდან.


In case you're not clear, this is a dramatization.	თუ ვერ მიხვდით, ეს რეკონსტრუქციაა.


And in science, we try and remove our bias, right, by running double-blinded experiments or being statistically agnostic as to what our results will be.	მეცნიერებაში ვცდილობთ ობიექტურები ვიყოთ. ორმაგი ბრმა ექსპერიმეტების ჩატარებით, ან მოსალონდელ შედეგებზე სტატისტიკური არაინფორმირებულობით.


But bias creeps in more insidiously in what we choose to study and how we choose to study it.	მაგრამ მიკერძოებულობა უფრო ეშმაკურად აღწევს საკვლევ საგანში და ასევე მის შერჩევის პროცესში.


So we've focused on serotonin now for the past 30 years, often to the exclusion of other things.	უკანასკნელი 30 წლის განმავლობაში, სეროტონინზე ვართ ფოკუსირებულები, ისე რომ, ხშირად სხვა რამეებს გამოვრიცხავთ.


We still have no cures, and what if serotonin isn't all there is to depression?	ჩვენ კვლავაც ვერ ვკურნავთ დეპრესიას და იქნებ მხოლოდ სეროტონინი არც არის დეპრესიასთან კავშირში?


What if it's not even the key part of it?	იქნება ის ამის მთავარი ნაწილიც კი არ არის?


That means no matter how much time or money or effort we put into it, it will never lead to a cure.	ეს ნიშნავს, რომ მნიშვნელობა არ აქვს რამდენ დროს, ფულს, ან ძალისხმევას ჩავდებთ ამაში, ის არასოდეს მიგვიყვანს განკურნებამდე.


In the past few years, doctors have discovered probably what is the first truly new antidepressant since the SSRIs, Calypsol, and this drug works very quickly, within a few hours or a day, and it doesn't work on serotonin.	გასული რამდენიმე წლის განმავლობაში ექიმებმა აღმოაჩინეს, ალბათ, პირველი ნამდვილად ახალი ანტიდეპრესანტი სუსი-ს შემდეგ. ესაა კალიპსოლი. ეს წამალი ძალიან სწრაფად მოქმედებს, რამდენიმე საათის, ან დღის განმავლობაში და არ მუშაობს სეროტონინზე.


It works on glutamate, which is another neurotransmitter.	ის მუშაობს გლუტამატზე, რომელიც სხვა ნეიროტრანსმიტერია


And it's also repurposed.	და ასევე მიზანშეცვლილია.


It was traditionally used as anesthesia in surgery.	ის ქირურგიაში ტრდიციულად ანესთეზიისათვის გამოიყენება,


But unlike those other drugs, which were recognized pretty quickly, it took us 20 years to realize that Calypsol was an antidepressant, despite the fact that it's actually a better antidepressant, probably, than those other drugs.	მაგრამ სხვა წამლებისგან განსხვავებით, რომლებიც საკმაოდ სწრაფად ამოიცნეს, 20 წელი დაგვჭირდა იმის გასაანალიზებლად, რომ კალიპსოლი ანტიდეპრესანტი იყო. მიუხედავად იმისა, რომ ის ალბათ უკეთესი ანტიდეპრესანტია, ვიდრე სხვა წამლები.


It's actually probably because of the fact that it's a better antidepressant that it was harder for us to recognize.	ალბათ სწორედ იმიტომ, რომ ის უკეთესი ანტიდეპრესანტია, უფრო რთული ამოსაცნობი გახდა,


There was no mania to signal its effects.	არანაირი მანია არ გამოუწვევია, რომ მისი ეფექტი გვეგრძნო.


So in 2013, up at Columbia University, I was working with my colleague, Dr. Christine Ann Denny, and we were studying Calypsol as an antidepressant in mice.	2013 წელს კოლუმბიის უნივერსიტეტში, ჩემს კოლეგასთან, დოქტორ კრისტინე ენ დენისთან ერთად ვმუშაბდი და ჩვენ კალიპსოლს როგორც ანტიდეპრესანტს ვიკვლევდით თაგვებში.


And Calypsol has, like, a really short half-life, which means it's out of your body within a few hours.	კალიპსოლს ნამდვილად ძალიან მოკლე ნახევრადდაშლის პერიოდი აქვს, რაც იმას ნიშნავს, რომ ჩვენი სხეულიდან რამდენიმე საათის შემდეგ გამოდის.


And we were just piloting.	ჩვენ მხოლოდ ექსპერიმენტს ვატარებდით.


So we would give an injection to mice, and then we'd wait a week, and then we'd run another experiment to save money.	თაგვს ინექციას გავუკეთებდით და შემდეგ ერთი კვირა დავიცდიდით და შემდეგ ვატარებდით სხვა ექსპერიმენტს, ფული რომ დაგვეზოგა.


And one of the experiments I was running, we would stress the mice, and we used that as a model of depression.	ერთ-ერთ ექსპერიმენტში, რომელსაც ვატარებდი, თაგვებს სტრესს ვაყენებდით, ეს იყო ჩვენი დეპრესიის მოდელი.


And at first it kind of just looked like it didn't really work at all.	თავდაპირველად ისე ჩანდა, რომ თითქოს ის საერთოდ არ მუშაობდა


So we could have stopped there.	და შიეძლებოდა შეგვეწყვიტა,


But I have run this model of depression for years, and the data just looked kind of weird.	მაგრამ ამ მოდელით წლების მანძილზე მიმუშავია და ეს მონაცემები რაღაც უცნაურად გამოიყურებოდა.


It didn't really look right to me.	რაღაც არ იყო წესრიგში.


So I went back, and we reanalyzed it based on whether or not they had gotten that one injection of Calypsol a week beforehand.	ასე რომ, თავიდან გავაანალიზეთ მხელდველობაში მივიღეთ გაუკეთდა თუ არა თაგვებს კალისპოლის ინექცია ერთი კვირით ადრე.


And it looked kind of like this.	ეს დაახლებით ასე გამოიყურებოდა.


So if you look at the far left, if you put a mouse in a new space, this is the box, it's very exciting, a mouse will walk around and explore, and you can see that pink line is actually the measure of them walking.	თუ უკიდურეს მარცხენა მხარეს შევხედავთ, თუ თაგვს ახალ სივრცეში დასვამთ ეს ახალი ყუთია, თაგვი ძალიან აღფრთოვანებულია. ის შემოივლის ყუთს და შეისწავლის. ეს ვარდისფერი ხაზი, მათ სიარულს ზომავს.


And we also give it another mouse in a pencil cup that it can decide to interact with.	ჩვენ მას სხვა თაგვიც ჩავუსვით ფანქრის ჭიქაში, რომ თუ გადაწყვეტს იურთიერთოს.


This is also a dramatization, in case that's not clear.	თუ ვერ მიხვდით, ეს ასევე რეკონსტრუქციაა.


And a normal mouse will explore.	ჯანმრთელი თაგვი შეისწავლის.


It will be social.	ის სოციალური იქნება.


Check out what's going on.	ნახეთ რა ხდება, დეპრესიის ამ მოდელში, თუ თაგვს დასტრესავთ,


If you stress a mouse in this depression model, which is the middle box, they aren't social, they don't explore.	ეს მოდელი შუა ყუთშია. ისინი არ არიან სოციალურები და არ შეისწავლიან.


They mostly just kind of hide in that back corner, behind a cup.	ისინი ძირითადად მხოლოდ უკანა კუთხეში ჭიქის უკან იმალებიან.


Yet the mice that had gotten that one injection of Calypsol, here on your right, they were exploring, they were social.	სამაგიეროდ თაგვები, რომლებსაც კალისპოლის ერთი ინექცია გავუკეთეთ, ისინი თქვენ მარჯვნივ არიან. ისინი შეისწავლიდნენ გარემოს, იყვნენ სოციალურები.


They looked like they had never been stressed at all, which is impossible.	ისე გამოიყურებოდნენ, თითქოს სტრესი არასდროს მიუღიათ, რაც შეუძლებელია.


So we could have just stopped there, but Christine had also used Calypsol before as anesthesia, and a few years ago she had seen that it seemed to have some weird effects on cells and some other behavior that also seemed to last long after the drug, maybe a few weeks.	ასე რომ, შეგვეძლო აქ შეგვეწყვიტა, მაგრამ კრისტინს ადრე კალისპოლი, ანესთეზიად ჰქონდა გამოყენებული და მან რამდენიმე წლის წინ ნახა, რომ ის რაღაც უცნაური გავლენებს ახდენდა უჯრედებსა და სხვა ქცევებზე, რომელებიც თითქოს წამლის შემდეგ დიდხანს ნარჩუნდებოდა, შეიძლება რამდენიმე კვირაც.


So we were like, OK, maybe this is not completely impossible, but we were really skeptical.	მაშ, ვიფიქრეთ რომ შეიძლება ეს, სრულიად გამორიცხული არ იყო, მაგრამ ნამდვილად სკეპტიკურად ვიყავით განწყობილები


So we did what you do in science when you're not sure, and we ran it again.	და გავაკეთეთ ის, რასაც მეცნიერებაში აკეთებენ, როცა დარწმუნებულები არ არიან, ექსპერიმენტი ახლიდან ჩავატარეთ.


And I remember being in the animal room, moving mice from box to box to test them, and Christine was actually sitting on the floor with the computer in her lap so the mice couldn't see her, and she was analyzing the data in real time.	მახსოვს ცხოველების ოთახში ყოფნისას, როგორ გადამყავდა თაგვები ყუთიდან ყუთში გამოსაცდელად. კრისტინი იატაკზე იჯდა, კომპიუტერით მუხლებზე, ისე რომ თაგვები მას ვერ ხედავდნენ. ის მონაცემებს რეალურ დროში აანალიზებდა


And I remember us yelling, which you're not supposed to do in an animal room where you're testing, because it had worked.	და მახსოვს დავიყვირეთ, ამის გაკეთება ცხოველების ოთახში სადაც ცდას ატარებთ არ შეიძლება, ვიყვირეთ, რადგან ამან იმუშავა.


It seemed like these mice were protected against stress, or they were inappropriately happy, however you want to call it.	თითქოს თაგვები სტრესისგან იყვნენ დაცულები, ანუ შეუსაბამოდ ბედნიერნი იყვნენ, რაც გინდათ ის დავუძახოთ.


And we were really excited.	ძალიან აღფრთოვანებულები ვიყავით.


And then we were really skeptical, because it was too good to be true.	შემდეგ კი, სკეპტიკურად განვეწყვეთ. იმდენად კარგი შედეგი მივიღეთ, რომ ძნელად დასაჯერებელი იყო.


So we ran it again.	ასე რომ, ექსპერიმენტი თავიდან ჩავატარეთ.


And then we ran it again in a PTSD model, and we ran it again in a physiological model, where all we did was give stress hormones.	შემდეგ კიდევ ერთხელ პოსტ ტრავმული სტრესული აშლილობის მოდელით და ასევე ფსიქოლოგიური მოდელით, სადაც თაგვებს სტრესის ჰორმონები გავუკეთეთ.


And we had our undergrads run it.	ის ჩვენმა ბაკალავრებმა ჩაატარეს.


And then we had our collaborators halfway across the world in France run it.	და შემდეგ ეს ცდა ჩვენმა კოლეგებმაც ჩაატარეს შორეულ საფრანგეთში.


And every time someone ran it, they confirmed the same thing.	ყოველ ჯერზე, როცა ვიღაცამ ეს ცდა ჩაატარა, იგივე დადასტურდა.


It seemed like this one injection of Calypsol was somehow protecting against stress for weeks.	ჩანდა, რომ კალისპოლის ეს ერთი ინექცია, სტრესისგან დაცვას როგორღაც უზრუნველყოფდა კვირების განმავლობაში.


And we only published this a year ago, but since then other labs have independently confirmed this effect.	ეს შედეგები მხოლოდ ერთი წლის წინ გამოვაქვეყნეთ, მაგრამ მას შემდეგ,სხვა ლაბორატორიებმაც, ცალკე დაადასტურეს ეს ეფექტი.


So we don't know what causes depression, but we do know that stress is the initial trigger in 80 percent of cases, and depression and PTSD are different diseases, but this is something they share in common.	თუმცა არ ვიცით რა იწვევს დეპრესიას, მაგრამ ვიცით, რომ 80%-ში სტრესია გამომწვევი. დეპრესია და სტრესული აშლილობა სხვადასხვა დაავადებებია, მაგრამ ერთ რამე აქვთ საერთო.


Right? It is traumatic stress like active combat or natural disasters or community violence or sexual assault that causes post-traumatic stress disorder, and not everyone that is exposed to stress develops a mood disorder.	ეს არის ტრავმული სტრესი, როგორიცაა ბრძოლა, სტიქიური უბედურებები, საზოგადოებრივი ან სექსუალური ძალადობა, რაც პოსტ-ტრავმატულ სტრესულ აშლილობას იწვევს. თუმცა, სტრესის ყველა მსხვერპლს არ უვითარდება ფსიქიკური დარღვევები.


And this ability to experience stress and be resilient and bounce back and not develop depression or PTSD is known as stress resilience, and it varies between people.	ეს უნარი, განიცადო სტრესი და გაუძლო, მომჯობინდე და არ განგივითადრეს დეპრესია, ან სტრესული აშლილობა, ცნობილია, როგორც სტრესისადმი მდგრადობა და ის ადამიანებში განსხვავებულია.


And we have always thought of it as just sort of this passive property.	ჩვენ ამას ყოველთვის მოვიაზრებდით, როგორც პასიურ თვისებას.


It's the absence of susceptibility factors and risk factors for these disorders.	ესაა მგრძნობელობის და ამ დარღვევების განვითარების რისკების არ არსებობა.


But what if it were active?	მაგრამ რა იქნებოდა ეს თვისებები აქტიური რომ ყოფილიყო?


Maybe we could enhance it, sort of akin to putting on armor.	შეიძლება გაგვეუმჯობესებინა, ერთგვარი ჯავშანი ჩაგვეცვა.


We had accidentally discovered the first resilience-enhancing drug.	ჩვენ შემთხვევით აღმოვაჩინეთ მდგრადობის გასაუმჯობესებელი პირველი წამალი.


And like I said, we only gave a tiny amount of the drug, and it lasted for weeks, and that's not like anything you see with antidepressants.	როგორც ვთქვი, მხოლოდ მცირე რაოდენობის წამალი გამოვიყენეთ და მან კვირები გასტანა. ეს ანტიდეპრესტანტებისგან განსხვავებული შედეგია.


But it is actually kind of similar to what you see in immune vaccines.	მაგრამ ის ნაწილობრივ ჰგავს, იმუნური ვაქცინების შედეგს.


So in immune vaccines, you'll get your shots, and then weeks, months, years later, when you're actually exposed to bacteria, it's not the vaccine in your body that protects you.	იმუნური ვაქცინაციის შემდეგ, კვირების, თვეების და წლების განმავლობაში, როცა ბაქტერიას გადაეყრებით, მაშინ უკვე ვაქცინა აღარ გიცავთ,


It's your own immune system that's developed resistance and resilience to this bacteria that fights it off, and you actually never get the infection, which is very different from, say, our treatments. Right?	არამედ თქვენი საკუთარი იმუნური სისტემა, რომელმაც ბაქტერიის მიმართ გამძლეობა და მდგრადობა გამოიმუშავა და უკუაგდებს მას. თქვენ აღარასდროს ინფიცირდებით. რაც ძალიან განსხვავდება მკურნალობისაგან.


In that case, you get the infection, you're exposed to the bacteria, you're sick, and then you take, say, an antibiotic which cures it, and those drugs are actually working to kill the bacteria.	ამ შემთხვევაში, თქვენ ინფიცირდებით, ავად ხდებით, შემდეგ იღებთ ანტიბიოტიკს, რომელიც გკურნავთ. ეს წამლები ბაქტერიას კლავენ.


Or similar to as I said before, with this palliative, you'll take something that will suppress the symptoms, but it won't treat the underlying infection, and you'll only feel better during the time in which you're taking it, which is why you have to keep taking it.	ან როგორც ადრე ვახსენე პალიატიური მზრუნველობისას, ისეთ პრეპარატს ღებულობთ, რაც სიმპტომებს ახშობს, მაგრამ ინფექციას არ კურნავს და თავს უკეთ მხოლოდ მაშინ იგრძნობთ, როდესაც მას ღებულობთ და ამიტომაც უნდა გააგრძელოთ მისი მიღება.


And in depression and PTSD -- here we have your stress exposure -- we only have palliative care.	დეპრესიისა და სტრესული აშლილობის დროს, ვიცით თქვენი სტრესული მდგომარეობა და მხოლოდ პალიატური მზრუნველობა შეგვიძლია.


Antidepressants only suppress symptoms, and that is why you basically have to keep taking them for the life of the disease, which is often the length of your own life.	ანტიდეპრესანტები მხოლოდ სიმპტომებს ახშობენ და ამიტომაც თქვენ გიწევთ მათი მუდმივად მიღება მთელი ავადმყოფობის პერიოდში, რაც ხშირად სიცოცხლის ხანგრძლივობაა.


So we're calling our resilience-enhancing drugs "paravaccines," which means vaccine-like, because it seems like they might have the potential to protect against stress and prevent mice from developing depression and post-traumatic stress disorder.	მდგრადობის გამაძლიერებელ წამლებს "პარავაქცინებს" ვეძახით, რაც ვაქცინის მსგავსს გულისხმობს, რადგან, როგორც ჩანს მათ სტრესისგან დაცვის პოტენციალი აქვთ და შეუძლიათ თაგვები დეპრესიის და პოსტ-ტრავმული სტრესული აშლილობის ჩამოყალიბებისგან დაიცვან.


Also, not all antidepressants are also paravaccines.	ყველა ანტიდეპრესანტი პარავაქცინა არ არის.


We tried Prozac as well, and that had no effect.	პროზაკიც გამოვცადეთ და მას ეფექტი არ ჰქონდა.


So if this were to translate into humans, we might be able to protect people who are predictably at risk against stress-induced disorders like depression and PTSD.	ეს ყველაფერი ადამიანზე რომ გადავიტანოთ, შეიძლება იმ ადამიანების დაცვა მოვახერხოთ, რომლებიც სტრესით გამოწვეული დაღვევების რისკის ქვეშ არიან, როგორებიცაა დეპრესია და პოსტ-ტრავმული სტრესული აშლილობა.


So that's first responders and firefighters, refugees, prisoners and prison guards, soldiers, you name it.	ესენია საგანგებო სამსახურის თანამშრომლები, მეხანძრეები, დევნილები, პატიმრები და ციხის მცველები, ჯარიკაცები და ა.შ.


And to give you a sense of the scale of these diseases, in 2010, the global burden of disease was estimated at 2.5 trillion dollars, and since they are chronic, that cost is compounding and is therefore expected to rise up to six trillion dollars in just the next 15 years.	ამ დაავადების მასშტაბებში რომ გაგარკვიოთ, 2010 წელს ამ დაავადებებზე გლობალურად 2.5 ტრილიონი დოლარი დაიხარჯა და რადგანაც ისინი ქრონიკულია, ხარჯი აკუმულირდება და ამიტომაც, შემდეგი 15 წლის განმავლობაში. ექვს ტრილიონზე მეტი დოლარით, მისი ზრდაა მოსალოდნელი.


As I mentioned before, repurposing can be challenging because of our prior biases.	როგორც ადრე ვახსენე მიზნობრიობის შეცვლა შეიძლება რთული იყოს, ჩვენი წინასწარგანწყობების გამო.


Calypsol has another name, ketamine, which also goes by another name, Special K, which is a club drug and drug of abuse.	კალიპსოლს სხვა სახელიც აქვს, კეტამინი, რომელიც ასევე სხვა სახელით გამოდის "განსაკუთრებული K". რომელიც კლუბების ნარკოტიკია.


It's still used across the world as an anesthetic.	ის მსოფლიოში კვლავ გამოიყენება, როგორც ანესთეზიის საშუალება;


It's used in children. We use it on the battlefield.	გამოიყენება ბავშვებში; ვიყენებთ ბრძოლის ველზე.


It's actually the drug of choice in a lot of developing nations, because it doesn't affect breathing.	ბევრ განვითარებად ქვეყანაში, მას ანიჭებენ უპირატესობას, რადგან სუნთქვაზე არ მოქმედებს.


It is on the World Health Organization list of most essential medicines.	ის მსოფლიოს ჯანდაცვის ორგანიზაციის ყველაზე საჭირო მედიკამენტების სიაშია.


If we had discovered ketamine as a paravaccine first, it'd be pretty easy for us to develop it, but as is, we have to compete with our functional fixedness and mental set that kind of interfere.	კეტამინი თავიდანვე, როგორც პარავაქცინა ისე რომ აღმოგვეჩინა, მისი შექმნა საკმაოდ მარტივი იქნებოდა, მაგრამ ამჟამად ჩვენს ფუნქციურ სტერეოტიპებთან და მენტალიტეტთან გამკლავება გვიწევს.


Fortunately, it's not the only compound we have discovered that has these prophylactic, paravaccine qualities, but all of the other drugs we've discovered, or compounds if you will, they're totally new, they have to go through the entire FDA approval process -- if they make it before they can ever be used in humans.	საბედნიეროდ, ეს ჩვენს მიერ აღმჩენილი ერთადერთი ნაერთი არაა, რომელსაც ასეთი პარავაქცინური პროფილაქტიკური თვისება აქვს, მაგრამ ყველა სხვა წამალი, ან თუ გნებავთ შენაერთი რომელიც აღმოვაჩინეთ, სრულიად ახალია და მოუწევთ საკვებისა და წამლის ადმინისტრაციასთან(FDA) რეგისტრაციის სრული პროცესის გავლა, თუ მოახერხეს, მანამ სანამ ადამიანებზე შევძლებთ მათ გამოყენებას,


And that will be years.	ამას კი წლები დასჭირდება.


So if we wanted something sooner, ketamine is already FDA-approved.	ამიტომ, თუ უფრო სწრაფად გვინდა გვქონდეს რამე საშუალება, კეტამინი უკვე FDA-ს მიერაა რეგისტრირებული, ჯენერიკია და ხელმისაწვდომი.


We could develop it for a fraction of the price and a fraction of the time.	შეგვიძლია ის მიზერული თანხით და მიზერულ დროში ჩევქმნათ,


But actually, beyond functional fixedness and mental set, there's a real other challenge to repurposing drugs, which is policy.	მაგრამ ფუნქციური სტერეოტიპებისა და მენტალიტეტის მიღმა, მიზნობრიობის შეცვლისთვის, სხვა დაბრკოლებაც არსებობს, ესაა პოლიტიკა.


There are no incentives in place once a drug is generic and off patent and no longer exclusive to encourage pharma companies to develop them, because they don't make money.	არ არსებობს სტიმული, როცა პრეპარატი უკვე ჯენერიკია და აღარც ექსკლუზიურია, რთულია ფარმაცევტული კომპანიები მათ შექმნაზე წაახალისო, რადგან ფულს ვერ შოულობენ.


And that's not true for just ketamine. That is true for all drugs.	ეს არა მხოლოდ კეტამინისთვისაა ასე, არამედ სხვა წამლებისთვისაც.


Regardless, the idea itself is completely novel in psychiatry, to use drugs to prevent mental illness as opposed to just treat it.	მიუხედავად ყველაფრისა, თავისთავად წამლების გამოყენების იდეა არა მკურნალობის, არამედ პრევენციისთვის, ფსიქიატრიაში სრულად ახალია,


It is possible that 20, 50, 100 years from now, we will look back now at depression and PTSD the way we look back at tuberculosis sanitoriums as a thing of the past.	შესაძლებელია რომ 20, 50, 100 წლის შემდეგ, დეპრესიას და სტრესულ აშლილობას ისე შევხედოთ, როგორც ტუბერკულოზის სანატორიუმებს ვუყურებთ, როგორც წარსულს.


This could be the beginning of the end of the mental health epidemic.	ეს შეიძლება იყოს ფსიქიკური დაავადებების ეპიდემიის დასასრულის დასაწყისი.


But as a great scientist once said, "Only a fool is sure of anything.	მაგრამ როგორც დიდებულმა მეცნიერმა ერთხელ თქვა: "მხოლოდ სულელია ყველაფერში დარწმუნებული,


A wise man keeps on guessing."	ბრძენი კაცი კი ვარაუდობს".


Thank you, guys.	მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


Let me ask you all a question.	ერთი შეკითხვა მაქვს ყველასთან.


How much weapons-grade nuclear material do you think it would take to level a city the size of San Francisco?	თქვენი აზრით, რა რაოდენობის ბირთვული მასალაა საჭირო სან-ფრანცისკოს სიდიდის ქალაქის გასანადგურებლად?


How many of you think it would be an amount about the size of this suitcase?	რამდენ თქვენგანს მიაჩნია, რომ ამ ჩემოდნის ზომის რაოდენობაა საკმარისი?


OK. And how about this minibus?	კარგი, ამ მიკროავტუბუსზე რას იტყვით?


All right.	ძალიან კარგი.


Well actually, under the right circumstances, an amount of highly enriched uranium about the size of your morning latte would be enough to kill 100,000 people instantly.	სინამდვილეში კი, შესაბამის პირობებში, თქვენი დილის ლატეს პორციის რაოდენობის გამდიდრებული ურანი, სავსებით საკმარისია 100 000 ადამიანის მყისვე მოსაკლავად.


Hundreds of thousands of others would become horribly ill, and parts of the city would be uninhabitable for years, if not for decades.	ასი ათასობით ადამიანი კი, საშინელად დაავადდება და ქალაქის დიდი ნაწილი, წლებისა თუ ათწლეულების მანძილზე, საცხოვრებლად უვარგისი გახდება.


But you can forget that nuclear latte, because today's nuclear weapons are hundreds of times more powerful even than those we dropped on Hiroshima and Nagasaki.	თუმცა, მოდი დავივიწყოთ "ბირთვული ლატე", რადგან დღეს არსებული ბირთვული იარაღები, ჰიროსიმასა და ნაგასაკიში გამოყენებულ ბირთვულ იარაღზე ბევრად ძლიერია


And even a limited nuclear war involving, say, tens of nuclear weapons, could lead to the end of all life on the planet.	და სულ უმნიშვნელო ბირთვულ ომს, ვთქვათ,10 ბირთვულ იარაღიანს, შეუძლია ჩვენ პლანეტაზე სიცოცხლე სრულად მოსპოს.


So it's really important that you know that right now we have over 15,000 nuclear weapons in the hands of nine nations.	ამიტომ, მნიშვნელოვანია იცოდეთ, რომ ამჟამად 9 ქვეყნის ხელში 15 000-ზე მეტი ბირთვული იარაღია


And if you live in a city or near a military facility, one is likely pointed right at you.	და თუკი თქვენ ქალაქში, ან სამხედრო ობიექტთან ახლოს ცხოვრობთ, შესაძლოა ერთ-ერთი მათგანი, თქვენკენაც იყოს მომართული.


In fact, if you live in any of the rural areas where nuclear weapons are stored globally, one is likely pointed at you.	ან თუ ცხოვრობთ ისეთ გარეუბანში, სადაც ბირთვული იარაღი ინახება, სავარაუდოდ ერთ-ერთს თქვენ გიმიზნებენ.


About 1,800 of these weapons are on high alert, which means they can be launched within 15 minutes of a presidential command.	არსებული ბირთვულ იარაღებიდან 1 800 განგაშზეა გათვლილი და პრეზიდენტის ბრძანების შემთხვევაში, 15 წუთში გააქტიურდება.


So I know this is a bummer of an issue, and maybe you have that -- what was it? -- psychic fatigue that we heard about a little bit earlier.	მესმის, რომ ეს სასიამოვნო არ არის და შესაძლოა, ფსიქიკური დაქანცულობაც გაქვთ, რომელზეც ადრე მოვისმინეთ.


So I'm going to switch gears for just a second, and I'm going to talk about my imaginary friend, who I like to think of as Jasmine, just for a moment.	ამიტომ ცოტა ხნით სხვა თემაზე გადავალ და ჩემ წარმოსახვით მეგობარზე მოგიყვებით, რომელსაც ჟასმინს ვუწოდებ. ერთი წუთით.......


Jasmine, at the age of 25, is part of a generation that is more politically and socially engaged than anything we've seen in 50 years.	ჟასმინი 25 წლისაა და იმ თაობის წარმომადგენელია, რომელიც ბოლო 50 წლის მანძილზე, პოლიტიკურად და სოციალურად ყველაზე აქტიურია.


She and her friends think of themselves as change agents and leaders and activists.	ის და მისი თანამოაზრეები თავს ლიდერებად და აქტივისტებად მოიაზრებენ, რომლებიც სამყაროს ცვლიან.


I think of them as Generation Possible.	მე მათ "შემძლეების თაობად" მივიჩნევ.


They regularly protest about the issues they care about, but nuclear weapons are not one of them, which makes sense, because Jasmine was born in 1991, at the end of the Cold War.	ისინი მუდმივად აპროტესტებენ მათთვის მნიშვნელოვან საკითხებს. თუმცა, არა ბირთვულ იარაღს და ამას თავისი მიზეზი აქვს. ჟასმინი დაიბადა 1991 წელს, მაშინ როცა ცივი ომი დასრულდა,


So she didn't grow up hearing a lot about nuclear weapons.	შესაბამისად მას ამ საკითხზე ბევრი არ სმენია.


She never had to duck and cover under her desk at school.	მას არ უწევდა სკოლის მერხის ქვეშ დამალვა.


For Jasmine, a fallout shelter is an app in the Android store.	მისთვის ბომბსაფარი მხოლოდ ანდროიდის აპლიკაციაა.


Nuclear weapons help win games.	ბირთვული იარაღები კი, თამაშებს აგებინებს


And that is really a shame, because right now, we need Generation Possible to help us make some really important decisions about nuclear weapons.	და ეს ნამდვილად სამწუხაროა, რადგან ახლა სწორედ "შემძლეების თაობა" გვჭირდება, რომლებიც ბირთვულ იარაღის თაობაზე მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებებს მიგვაღებინებს.


For instance, will we further reduce our nuclear arsenals globally, or will we spend billions, maybe a trillion dollars, to modernize them so they last throughout the 21st century, so that by the time Jasmine is my age, she's talking to her children and maybe even her grandchildren about the threat of nuclear holocaust?	მაგალითად, შევამციროთ ბირთვული არსენალი, თუ მათ გათანამედროვეობაში მილიარდები და შესაძლოა ტრილიონებიც დავხარჯოთ, რომ მან 21-ე საუკუნეს გაუძლოს და როცა ჟასმინი ჩემი ასაკის იქნება, თავის შვილებს და შესაძლოა შვილიშვილებსაც, ბირთვული ჰოლოკოსტის საფრთხის შესახებ ესაუბროს?


And if you're paying any attention at all to cyberthreats, or, for instance, if you've read about the Stuxnet virus or, for God's sake, if you've ever had an email account or a Yahoo account or a phone hacked, you can imagine the whole new world of hurt that could be triggered by modernization in a period of cyberwarfare.	თუ თქვენ თვალს ადევნებთ ამჟამინდელ კიბერსაფთხეებს, ან თუ ოდესმე გესმენიათ Stuxnet-ის ვირუსზე, ან ღვთის გულისათვის, თუ ოდესმე ელ-ფოსტა, Yahoo-ს ანგარიში, ან ტელეფონი გაგიტეხეს, მაშინ უნდა გესმოდეთ როგორი იქნება მოდერნიზაციით დაზარალებული ახალი მსოფლიო, კიბერ ომების პერიოდში.


Now, if you're paying attention to the money, a trillion dollars could go a long way to feeding and educating and employing people, all of which could reduce the threat of nuclear war to begin with.	მეორეს მხრივ, თუ გავითვალისწინებთ თანხებს, ტრილიონი დოლარით შესაძლებელია უამრავი ადამიანის გამოკვება, დასაქმება და განათლების მიცემა და ამ ყველაფერს შეუძლია შეამიცროს, ბირთვული ომის დაწყების საფრთხეც კი.


So -- (Applause) This is really crucial right now, because nuclear weapons -- they're vulnerable.	ასე რომ.. (აპლოდისმენტები) აი, ეს არის დღეს მნიშვნელოვანი, რადგან ბირთვული იარაღი დაუცველია.


We have solid evidence that terrorists are trying to get ahold of them.	ჩვენ მყარი მტკიცებულება გვაქვს, რომ ტერორისიტები მათ ხელში ჩაგდებას ცდილობენ.


Just this last spring, when four retirees and two taxi drivers were arrested in the Republic of Georgia for trying to sell nuclear materials for 200 million dollars, they demonstrated that the black market for this stuff is alive and well.	თუნდაც წინა გაზაფხულს, 4 პენსიონერი და 2 ტაქსის მძღოლი დააკავეს საქართველოს რესპუბლიკაში ბირთვული მასალის 200 მილიონ დოლარად გაყიდვის მცდელობისთვის, ამ ფაქტმა აჩვენა, რომ მსგავსი მასალისთვის შავი ბაზარი კვლავ ფუნქციონირებს


And it's really important, because there have been dozens of accidents involving nuclear weapons, and I bet most of us have never heard anything about them.	და ეს ძალიან მნიშვნელოვანია, რადგან ბირთვული იარაღთან დაკავშირებული, ათობით შემთხვევა მოხდა და დარმწუნებული ვარ ბევრ თქვენგანს, ამის შესახებ არც გაუგია.


Just here in the United States, we've dropped nuclear weapons on the Carolinas twice.	თუნდაც აქ, შეერთებულ შტატებში, კაროლინის ორივე შტატში, ორჯერ ჩამოგვივარდა ბირთვული ბომბი.


In one case, one of the bombs, which fell out of an Air Force plane, didn't detonate because the nuclear core was stored somewhere else on the plane.	პირველ შემთხვევაში თვითმფრინავიდან ჩამოვარდნილი ბომბი არ აფეთქდა, რადგან მისი გული, თვითმფრინავში სხვაგან ინახებოდა.


In another case, the weapon did arm when it hit the ground, and five of the switches designed to keep it from detonating failed.	მეორე შემთხვევის დროს კი, მიწაზე დაშვებისას 6 ჩამკეტიდან, რომელსაც მისი აფეთქება უნდა შეეკავებინა 5-მა არ იმუშავა,


Luckily, the sixth one didn't.	მაგრამ საბედნიეროდ მე-6 იმუშავა.


But if that's not enough to get your attention, there was the 1995 Black Brant incident.	თუ ეს საკმარისი მიზეზი არაა, გავიხსენოთ 1995 წლის ბლექ ბრენტის შემთხვევა,


That's when Russian radar technicians saw what they thought was a US nuclear missile streaking towards Russian airspace.	როცა რუსმა ტექნიკოსებმა რადარზე თითქოს რუსეთის საჰაერო სივრცისკენ მომავალი ამერიკული ბირთვული ჭურვი შეამჩნიეს.


It later turned out to be a Norwegian rocket collecting data about the northern lights.	მოგვიანებით გაირკვა, რომ ეს ნორვეგიული რაკეტა იყო, რომელიც ჩრდილოეთის ნათების შესახებ ინფორმაციას აგროვებდა.


But at that time, Russian President Boris Yeltsin came within five minutes of launching a full-scale retaliatory nuclear attack against the United States.	მაგრამ იმ დროს, რუსეთის პრეზიდენტ ბორის ელცინს, მხოლოდ 5 წუთი აშორებდა, რომ სრულმასშტაბიანი საპასუხო ბირთვული გასროლა განეხორციელებინა შეერთებული შტატების წინააღმდეგ.


So, most of the world's nuclear nations have committed to getting rid of these weapons of mass destruction.	მაშ, ბირთვული სახელმწიფოების უმრავლესობამ, აიღო ვალდებულება მოეშორებინათ მასობრივი განადგურების იარაღები.


But consider this: the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons, which is the most widely adopted arms control treaty in history with 190 signatories, sets no specific date by which the world's nuclear-armed nations will get rid of their nuclear weapons.	თუმცა საგულისხმოა, რომ ხელშეკრულება ბირთვული იარაღის გაუვრცელებლობის შესახებ, რომელიც ისტორიაში იარაღის კონტროლის ყველაზე ფართედ მიღებული ხელშეკრულებაა, ის 190 ხელმომწერ სახელმწიფოს აერთიანებს, არ განსაზღვრავს ზუსტ თარიღს, თუ როდის უნდა მოიშორონ თავიდან ამ სახელმწიფოებმა ბირთვული იარაღი.


Now, when John F. Kennedy sent a man to the moon and decided to bring him back, or decided to do both those things, he didn't say, "Hey, whenever you guys get to it."	მაშინ როცა კენედიმ ადამიანის მთვარეზე გაგზავნა და უკან დაბრუნება გადაწყვიტა, მას არ უთქვამს: "როცა შეძლებთ, მაშინ გააკეთეთ".


He gave us a deadline.	მან გარკვეული ვადა მოგვცა.


He gave us a challenge that would have been incredible just a few years earlier.	მან დაგვაყენა გამოწვევის წინაშე, რომელიც რამდენიმე წლით ადრე წარმოუდგენლად მიგვაჩნდა.


And with that challenge, he inspired scientists and marketers, astronauts and schoolteachers.	და ამ გამოწვევით მან შთააგონა მეცნიერები და მარკეტერები, ასტრონავტები და სკოლის მასწავლებლები.


He gave us a vision.	მან ჩვენ მოგვცა ხედვა


But along with that vision, he also tried to give us -- and most people don't know this, either -- he tried to give us a partner in the form of our fiercest Cold War rival, the Soviet Union.	და ბევრმა ჩვენგანმა არ იცის, რომ ამ ხედვასთან ერთად იგი ცდილობდა ჩვენთვის პარტნიორი გაეჩინა, ცივი ომის მძვინვარე მეტოქის, საბჭოთა კავშირის სახით.


Because part of Kennedy's vision for the Apollo program was that it be a cooperation, not a competition, with the Soviets.	რადგნა კენედის ხედვის ნაწილი აპოლოს პროგრამის განხორცილებისას გულისხმობდა საბჭთა კავშირთან თანამშრომლობას და არა დაპირისპირებას.


And apparently, Nikita Khrushchev, the Soviet Premier, agreed.	და ცხადია, რომ საბჭოთა კავშირის პრემიერი ნიკიტა ხრუშჩოვიც დათანხმდა.


But before that cooperation could be realized, Kennedy was assassinated, and that part of the vision was deferred.	თუმცა, სანამ ეს თანამშრომლობა განხორციელდებოდა, კენედი მოკლეს და მისი ხედვის ნაწილის შესრულება შეფერხდა.


But the promise of joint innovation between these two nuclear superpowers wasn't totally extinguished.	თუმცა, ამ ორი ბირთვული ზესახელმწიფოს მიერ, ერთობლივი ინოვაციების შექმნის პერსპექტივა, მთლიანად არ გამქრალა.


Because in 1991, which is the year that Jasmine was born and the Soviet Union fell, these two nations engaged in a project that genuinely does seem incredible today in the truest sense of that word, which is that the US sent cash to the Russians when they needed it most, to secure loose nuclear materials and to employ out-of-work nuclear scientists.	რადგან 1991 წელს, მაშინ როცა ჟასმინი დაიბადა და საბჭოთა კავშირი დაეცა, ეს ორი სახელმწიფო ჩაერთო ისეთ პროექტში, რომელიც დღესდღეობით დაუჯერებლად ჟღერს, ამ სიტყვების ყველაზე პირდაპირი გაგებით. ამ პროექტის ფარგლებში ამერიკამ რუსეთს მისთვის ყველაზე საჭირო ფინანსური დახმარება აღმოუჩნა, ბირთვული მასალის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად და უმუშევარი ბირთვული სფეროს მეცნიერთა დასასაქმებლად.


They worked alongside American scientists to convert weapons-grade uranium into the type of fuel that can be used for nuclear power instead.	ისინი ამერიკელ მეცნიერებთან ერთად მუშაობდნენ საიარაღო ურანის ისეთ საწვავად გარდასაქმნელად, რომელსაც ატომურ ელექტროსადგურში გამოყენებდნენ.


They called it, "Megatons to Megawatts."	ისინი ამ პროექტს უწოდებდნენ: "მეგატონები მეგავატებში".


So the result is that for over 20 years, our two nations had a program that meant that one in 10 lightbulbs in the United States was essentially fueled by former Russian warheads.	შედეგად კი მივიღეთ ის, რომ 20 წლის განმავლობაში, ჩვენი ორი ქვეყანა ჩართული იყო პროგრამაში, რომლის ფარგლებშიც, შეერთებულ შტატებში 10 ნათურიდან ერთს ფაქტიურად ყოფილი რუსული ბირთვული ქობინის ენერგია ანათებდა.


So, together these two nations did something truly audacious.	ასე რომ, ამ ორმა სახელმწიფომ ნამდვილად თამამი საქმის გაკეთება შეძლო.


But the good news is, the global community has the chance to do something just as audacious today.	და კარგია, რომ საერთაშორისო საზოგადოებას შანსი აქვს მათნაირი თამამი ნაბიჯები გადადგას დღეს.


To get rid of nuclear weapons and to end the supply of the materials required to produce them, some experts tell me would take 30 years.	ბირთვული იარაღის მოშორებას და მათ შესაქმნელად საჭირო მასალებით მომარაგების შეწყვეტას, როგორც ექსპერტები მეუბნებიან, 30 წელი დასჭირდება.


It would take a renaissance of sorts, the kinds of innovation that, for better or worse, underpinned both the Manhattan Project, which gave rise to nuclear weapons, and the Megatons to Megawatts program.	ამ ყველაფერს გარკვეული გამოცოცხლება დასჭირდება, ისეთი სახის ინოვაციები, რომლებიც ავად თუ კარგად, მანჰეტენის პროექტს დაედო საფუძვლად, საიდანაც დაიწყო ბირთვული იარაღის შექმნა და ასევე პროექტს "მეგატონები მეგავატებში".


It would take design constraints.	გარკვეული შეზღუდვები იქნება საჭირო.


These are fundamental to creativity, things like a platform for international collaboration; a date certain, which is a forcing mechanism; and a positive vision that inspires action.	შემოქმდებითობის საფუძვლებია: პლატფორმა საერთაშორისო თანამშრომლობისათვის; ზუსტი თარიღი, როგორც მაიძულელბელი მექანიზმი; და პოზიტიური ხედვა, რომელიც მოქმედებისაკენ მოგვიწოდებს.


It would take us to 2045.	სწორედ ეს მიგვიყვანს 2045 წლამდე.


Now, 2045 happens to be the 100th anniversary of the birth of nuclear weapons in the New Mexico desert.	2045 წელი იქნება ნიუ მექსიკოს უდაბნოში ბირთვული იარაღის შექმნის 100 წლისთავი.


But it's also an important date for another reason.	გარდა ამისა, ეს თარიღი სხვა რამითაცაა გამორჩეული.


It's predicted to be the advent of the singularity, a new moment in human development, where the lines between artificial intelligence and human intelligence blur, where computing and consciousness become almost indistinguishable and advanced technologies help us solve the 21st century's greatest problems: hunger, energy, poverty, ushering in an era of abundance.	ნავარაუდევია, რომ ეს იქნება ტექნოლოგიური სინგულარობის მიღწევის დრო, კაცობრიობის განვითარების ახალი ეტაპი, სადაც ზღვარი ხელოვნურ ინტელექტსა და ადამიანის ინტელექტს შორის მოიშლება, სადაც კომპიუტერის და ცნობიერი არსების გარჩევა თითქმის შეუძლებელი გახდება და უახლესი ტექნოლოგიების დახმარებით 21-ე საუკუნის უდიდეს პრობლემებს მოვაგვარებთ: შიმშილს, ენერგიას, სიღარიბეს სიუხვის ეპოქას შემოვაცილებთ


And we all get to go to space on our way to becoming a multi-planetary species.	და ყველა კოსმოსში გავიჭრებით, რომ პლანეტთაშორისი სახეობა გავხდეთ.


Now, the people who really believe this vision are the first to say they don't yet know precisely how we're going to get there.	ის ადამიანები, ვისაც ამ ხედვის სჯერათ, პირველები გეტყვიან, რომ ზუსტად არ იციან ამას როგორ შევძლებთ,


But the values behind their vision and the willingness to ask "How might we?"	თუმცა მათი ხედვის უკან არსებულმა ღირებულებებმა და ინტერესმა თუ "როგორ შევძლებთ"?


have inspired a generation of innovators.	ინოვატირთა თაობა შთააგონა.


They're working backward from the outcomes they want, using the creative problem-solving methods of collaborative design.	ისინი უკუსვლით მუშაობენ მათთვის სასურველი შედეგებიდან გამომდინარე და პრობლემების გადაჭრის შემოქმედებით, ურთიერთთანამშრომლობის მეთოდებს იყენებენ.


They're busting through obstacles.	ისინი უპირისპირდებიან გამოწვევებს,


They're redefining what we all consider possible.	და თავიდან განიხილავენ იმას, რასაც ჩვენ შესაძლებლად მივიჩნევთ.


But here's the thing: that vision of abundance isn't compatible with a world that still relies on a 20th-century nuclear doctrine called "mutually assured destruction."	თუმცა საქმე ისაა, რომ სიუხვის ეს ხედვა, არ შეესაბამება მსოფლიოს, რომელიც ჯერ კიდევ მე-20 საუკუნის "ორმხრივად გარანტირებული განადგურების" ბირთვულ დოქტრინას ეყრდნობა.


It has to be about building the foundations for the 22nd century.	ჩვენ უნდა შევქმნათ 22-ე საუკუნის ფუნდამენტი.


It has to be about strategies for mutually assured prosperity or, at the very least, mutually assured survival.	ორმხრივად გარანტირებული კეთილდღეობის შექმნის სტრატეგიები, ან თუნდაც ორმხრივად გარანტირებული გადარჩენის გეგმა.


Now, every day, I get to meet people who are real pioneers in the field of nuclear threats.	მე ყოველდღიურად ვხვდები ადამიანებს, რომლებიც ნამდვილი პიონერები არიან ბირთვული საფრთხეების სფეროში.


As you can see, many of them are young women, and they're doing fiercely interesting stuff, like Mareena Robinson Snowden here, who is developing new ways, better ways, to detect nuclear warheads, which will help us overcome a critical hurdle to international disarmament.	როგორც ხედავთ, მათი უმრავლესობა ახალგაზრდა ქალები არიან, და ისინი უაღრესად საინტერესო საქმეს აკეთებენ. თუნდაც მარინა რობინსონ სნოუდენი, რომელიც ახალ, გაუმჯობესებულ მეთოდებს ქმნის ბირთვული ჭურვების აღმოსაჩენად. რაც საერთაშორისო განიარაღების გზაზე არსებული კრიტიკული ბარიერის გადალახვაში დაგვეხმარება.


Or Melissa Hanham, who is using satellite imaging to make sense of what's going on around far-flung nuclear sites.	ასევე დოქტორი მელისა ჰენჰემი, რომელიც სატელიტური გამოსახულების საშუალებით აკონტროლებს თუ რა ხდება შორეულ ბირთვულ ტერიტორიებზე.


Or we have Beatrice Fihn in Europe, who has been campaigning to make nuclear weapons illegal in international courts of law, and just won a big victory at the UN last week.	ევროპაში კი გვყავს ბეატრის ფინი, რომელიც ბირთვული იარაღის არაკანონიერად გამოცხადების კამპანიას აწარმოებს საერთაშორისო სამართლის კუთხით და გასულ კვირას გაეროში დიდი გამარჯვებაც მოიპოვა.


(Applause) And yet, and yet, with all of our talk in this culture about moon shots, too few members of Generation Possible and those of us who mentor them are taking on nuclear weapons.	(აპლოდისმენტები) და მაინც, და მაინც, მთელი ამ შორეული ოცნების განსახორციელებლად, ზედმეტად ცოტა "შემძლეების თაობის" წარმომადგენელი და მათი მენტორი ვიბრძვით ბირთვული იარაღის წინააღმდეგ,


It's as if there's a taboo.	თითქოს ეს ტაბუდადებული თემა იყოს.


But I remember something Kennedy said that has really stuck with me, and that is something to the effect that humans can be as big as the solutions to all the problems we've created.	თუმცა, მახსოვს კენედიმ რაღაც თქვა, რაც კარგად დამამახსოვრდა მან თქვა, რომ მხოლოდ ადამიანებს შეუძლიათ მოიძიონ საკუთარი ხელით შექმნილი პრობლემების გადაჭრის გზები.


No problem of human destiny, he said, is beyond human beings.	ის ამბობდა, რომ კაცობრიობის ყველა პრობლება მხოლოდ ადამიანებშია.


I believe that.	მე ამის მჯერა.


And I bet a lot of you here believe that, too.	და დარწმუნებული ვარ ბევრ თქვენგანსაც სჯერა ამის


And I know Generation Possible believes it.	და მე ვიცი, რომ "შემძლეების თაობასაც" სჯერა ამის.


So it's time to commit to a date.	ამიტომ, უკვე დროა, დავთქვათ თარიღი.


Let's end the nuclear weapons chapter on the 100th anniversary of its inception.	მოდით ბირთვული იარაღების ხანა, სწორედ მისი შექმნის 100 წლის თავზე დავასრულოთ.


After all, by 2045, we will have held billions of people hostage to the threat of nuclear annihilation.	ბოლო-ბოლო, 2045 წლისათვის ბირთვული განადგურების საშიშროების ქვეშ მილიარდობით ადამიანი გვეყოლება.


Surely, 100 years will have been enough.	100 წელი ამისათვის უდავოდ საკმარისია.


Surely, a century of economic development and the development of military strategy will have given us better ways to manage global conflict.	უდავოა, რომ ეკონომიკური და სამხედრო სტრატეგიების განვითარების 100 წელი საერთაშორისო კონფლიქტების გონივრულად მოგვარების გზებს გვაჩვენებს.


Surely, if ever there was a global moon shot worth supporting, this is it.	თუკი ოდესმე რაიმე გლობალურ ოცნებას ღირს რომ მივდიოთ, ეს სწორედ ის შემთხვევაა.


Now, in the face of real threats -- for instance, North Korea's recent nuclear weapons tests, which fly in the face of sanctions -- reasonable people disagree about whether we should maintain some number of nuclear weapons to deter aggression.	ახლა, როცა ჩვენ ნამდვილი საფრთხეების წინაშე ვართ, თუნდაც გავიხსენოთ ჩრდილოეთ კორეის ბითვული იარაღის გამოცდა, რომელიც სანქციების მიუხედავად ჩატარდა. რაციონალური ადამიანები არ ეთანხმებიან და ფიქრობენ შევინარჩუნოთ თუ არა რამდენიმე ბირთვული იარაღი აგრესიის შესაკავებლად,


But the question is: What's the magic number?	მაგრამ ისმის კითხვა: მაინც რამდენი?


Is it a thousand?	ათასი?


Is it a hundred? Ten?	ასი? ათი?


And then we have to ask: Who should be responsible for them?	ამასთან ერთად: ვის ხელში უნდა იყოს ეს იარაღი?


I think we can agree, however, that having 15,000 of them represents a greater global threat to Jasmine's generation than a promise.	თუმცა, მგონი იმაზე მაინც შევთანხმდებით, რომ 15 000 ბირთვული იარაღი, ჟასმინის თაობისათვის გლობალურ საფრთხეს უფრო წარმოადგენს, ვიდრე რამე პოზიტიურ პირობას.


So it's time we make a promise of a world in which we've broken the stranglehold that nuclear weapons have on our imaginations; in which we invest in the creative solutions that come from working backward from the future we desperately want, rather than plodding forward from a present that brings all of the mental models and biases of the past with it.	ამიტომ დროა დავდოთ პირობა, რომ შევქმნით მსოფლიოს, რომელშიც გავარღვევთ ჯაჭვს, რომელიც ბირთვულმა იარაღმა ჩვენს წარმოდგენას მოახვია. მსოფლიოს, რომელშიც მხოლოდ კრეატიული მოგვარების გზებს დავაფინანსებთ, რომელიც ასე სასურველი მომავლიდან უკუსვლით იქნება მიღებული და არა აწმყოდან მომავლის მიღებით, რომელსაც ყველა ჩვენი ძველი სტერეოტიპი და მენტალიტეტი მიჰყვება თან.


It's time we pledge our resources as leaders across the spectrum to work on this old problem in new ways, to ask, "How might we?"	დროა, როგორც ლიდერებმა, ჩვენი რესურსები გამოვიყენოთ, ძველ პრობლემებს ახლებურად შევხედოთ და საკუთარ თავს ვკითხოთ "როგორ შევძლებთ"?


How might we make good on a promise of greater security for Jasmine's generation in a world beyond nuclear weapons?	როგორ შევძლებთ შევუსრულოთ ჟასმინის თაობას უფრო უსაფრთხო და ბირთვული იარაღისგან თავისუფალი მსოფლიოს პირობა?


I truly hope you will join us.	დიდი იმედი მაქვს, რომ ამ საქმეში თქვენც შემოგვიერთდებით.


Thank you.	მადლობა.


(Applause) Thank you.	(აპლოდისმენტები) მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


Growing up in Kenya, I knew I always wanted to study biochemistry.	როცა კენიაში ვიზრდებოდი, ვიცოდი, რომ ყოველთვის მინდოდა ბიოქიმიის შესწავლა.


See, I had seen the impact of the high prevalence of diseases like malaria, and I wanted to make medicines that would cure the sick.	ვხედავდი ისეთი სწრაფად გავრცელებადი დაავადებების გავლენას, როგორიცაა მალარია და მინდოდა დამემზადებინა წამალი, რომელიც მას განკურნავდა.


So I worked really hard, got a scholarship to the United States, where I became a cancer researcher, and I loved it.	ამიტომაც, ძალიან ბევრი ვიშრომე და მივიღე სტიპენდია, გავემგზავრე აშშ-ში, სადაც გავხდი კიბოს მკვლევარი და მე შემიყვარდა ეს საქმიანობა.


For someone who wants to cure diseases, there is no higher calling.	მათთვის, ვისაც დაავადებების განკურნება სურს, არ არსებობს ამაზე დიდი მოწოდება.


Ten years later, I returned to Kenya to do just that.	10 წლის შემდეგ სწორედ ამისთვის დავბრუნდი კენიაში.


A freshly minted PhD, ready to take on this horrific illness, which in Kenya was almost certainly a death sentence.	"ახლადგამომცხვარი" მეცნიერებათა დოქტორი, მზად ვიყავი გავმკვლავებოდი ამ საშინელ დაავადებას, რომელიც კენიაში თითქმის სასიკვდილო განაჩენს უდრიდა.


But instead of landing a job in a pharmaceutical company or a hospital, I found myself drawn to a different kind of lab, working with a different kind of patient -- a patient whose illness was so serious it impacted every single person in my country; a patient who needed to get healthy fast.	ნაცვლად იმისა, რომ სამსახური ფარმაცევტულ კომპანიაში ან საავადმყოფოში დამეწყო, აღმოვაჩინე, რომ სულ სხვა სახის ლაბორატორია მიზიდავდა, რომელიც განსხვავებული ტიპის პაციენტთან მუშაობდა. პაციენტთან, რომელთა დაავადება იმდენად სერიოზული იყო, რომ ჩემი ქვეყნის თითოეულ მოქალაქეზე აისახებოდა; პაციენტი, რომელსაც ესაჭიროებოდა სწრაფი განკურნება.


That patient was my government.	ეს პაციენტი, ჩემი მთავრობა იყო.


(Laughter) See, many of us will agree that lots of governments are unhealthy today.	(სიცილი) ბევრი თქვენგანი დამეთანხმება, რომ დღეს მთავრობების უმრავლესობა ავადაა.


(Laughter) (Applause) And Kenya was no exception.	(სიცილი) (აპლოდისმენტები) არც კენია იყო გამონაკლისი.


When I returned to Kenya in 2014, there was 17 percent youth unemployment.	2014 წელს, როცა კენიაში დავბრუნდი ახალგაზრდების უმუშევრობა 17% იყო.


And Nairobi, the major business hub, was rated 177th on the quality of living index.	ნაირობი, მსხვილი ბიზნეს-ცენტრი, ცხოვრების ხარისხის ინდექსის მიხედვით 177-ე ადგილზე იყო.


It was bad.	ძალიან ცუდი იყო.


Now, an economy is only as healthy as the entities that make it up.	ეკონომიკა იმდენად ჯანმრთელია, რამდენადაც მისი შემადგენელი უწყებები.


So when government -- one of its most vital entities -- is weak or unhealthy, everyone and everything suffers.	ამდენად როცა მთავრობა, მისი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ერთეული, არის სუსტი, ან არაჯანსაღი, ყველა და ყველაფერი ზარალდება.


Sometimes you might put a Band-Aid in place to try and temporarily stop the pain.	ზოგჯერ, ტკივილის დროებით შესაჩერებლად, მტკივან ადგილზე შეიძლება "პლასტირი დაიკრათ"


Maybe some of you here have participated in a Band-Aid operation to an African country -- setting up alternative schools, building hospitals, digging wells -- because governments there either weren't or couldn't provide the services to their citizens.	შეიძლება ზოგი თქვენგანი მონაწილეობდა "პლასტირის დაკრობის" ოპერაციაში აფრიკის ქვეყნებში... ალტერნატიული სკოლების და საავადმყოფოების აშენებაში, ჭების ამოთხრაში, რადგან ადგილობრივ მთავრობები თავიანთ მოქალაქეებს, არ, ან ვერ აწვდიდნენ ამ სერვისებს.


We all know this is a temporary solution.	ეს პრობლემის დროებითი გადაწყვეტაა.


There are just some things Band-Aids can't fix, like providing an environment where businesses feel secure that they'll have an equal opportunity to be able to run and start their businesses successfully.	არსებობს რაღაც, რასაც "პლასტირი" ვერ უშველის. მაგალითად, ისეთი გარემოს შექმნა, სადაც ბიზნესი თავს უსაფრთხოდ იგრძნობს და ექნება თანაბარი შესაძლებლობა დაიწყოს და წარმატებით აწარმოოს საქმე.


Or there are systems in place that would protect the private property that they create.	ან ისეთი სისტემის არსებობა, რომელიც დაიცავს მათ მიერ შექმნილ კერძო საკუთრებას.


I would argue, only government is capable of creating these necessary conditions for economies to thrive.	გარწმუნებთ, რომ მხოლოდ მთავრობას შეუძლია შექმნას აუცილებელი პირობები ეკონომიკის განვითარებისთვის.


Economies thrive when business are able to quickly and easily set up shop.	ეკონომიკა ყვავის, როცა ბიზნესს შეუძლია მარტივად და სწრაფად გახსნას მაღაზიები.


Business owners create new sources of income for themselves, new jobs get added into the economy and then more taxes are paid to fund public projects.	ბიზნესმენები იქმნიან შემოსავლის ახალ წყაროს, იქმნება ახალი სამუშაო ადგილები და მეტი გადასახადით მეტი საჯარო პროექტის დაფინანსებაა შესაძლებელი.


New business is good for everyone.	ახალ ბიზნესს ყველასთვის სიკეთე მოაქვს.


And it's such an important measure of economic growth, the World Bank has a ranking called the "Ease of Doing Business Ranking," which measures how easy or difficult it is to start a business in any given country.	ის ეკონომიკური ზრდის მნიშვნელოვანი საზომია. მსოფლიო ბანკს აქვს რეიტინგი სახელად: „ბიზნესის კეთების სიმარტივე“, რომელიც ზომავს, თუ რამდენად რთული ან ადვილი მოცემულ ქვეყანაში ბიზნესის დაწყება.


And as you can imagine, starting or running a business in a country with an ailing government -- almost impossible.	როგორც მიხვდით, ქვეყანაში, სადაც მთავრობა არაჯანსაღია, ბიზნესის დაწყება თითქმის შეუძლებელია.


The President of Kenya knew this, which is why in 2014, he came to our lab and asked us to partner with him to be able to help Kenya to jump-start business growth.	კენიის პრეზიდენტმა ეს იცოდა და ამიტომაც 2014 წელს ჩვენ ლაბორატორიაში პარტნიორობის შემოთავაზებით მოვიდა, მას კენიაში ბიზნესის ნახტომისებური ზრდის მიღწევა სურდა.


He set an ambitious goal: he wanted Kenya to be ranked top 50 in this World Bank ranking.	მან ამბიციური მიზანი დაისახა: კენია მსოფლიო ბანკის რეიტინგში 50 საუკეთესოთა შორის უნდა მოხვედრილიყო.


In 2014 when he came, Kenya was ranked 136 out of 189 countries.	2014-ში, როცა ის მოვიდა, კენია 189 ქვეყნიდან 136-ე ადგილზე იყო.


We had our work cut out for us.	ჩვენთვის ზედგამოჭრილი საქმე გამოგვიჩნდა.


Fortunately, he came to the right place.	საბედნიეროდ, ის სწორ ადგილას მოვიდა.


We're not just a Band-Aid kind of team.	ჩვენ არ ვართ ჯგუფი, რომელიც პრობლემას დროებით აგვარებს.


We're a group of computer scientists, mathematicians, engineers and a cancer researcher, who understood that in order to cure the sickness of a system as big as government, we needed to examine the whole body, and then we needed to drill down all the way from the organs, into the tissues, all the way to single cells, so that we could properly make a diagnosis.	ჩვენ ვართ კომპიუტერული მეცნიერების, მათემატიკოსების, ინჟინრების და კიბოს მკვლევარისგან შემდგარი ჯგუფი, რომელსაც ესმის, რომ მთავრობისნაირი დიდი სისტემის განკურნებისთვის საჭიროა, როგორც მთელი ორგანიზმის, ასევე თითოეული ორგანოს, ქსოვილის და უჯრედის შესწავლაც კი, რათა შევძლოთ სათანადო დიაგნოზის დასმა.


So with our marching orders from the President himself, we embarked on the purest of the scientific method: collecting data -- all the data we could get our hands on -- making hypotheses, creating solutions, one after the other.	ამგვარად, თვით პრეზიდენტის დავალებით, ჩვენ შევუდექით წმინდა მეცნიერული მეთოდის გამოყენებას: მონაცემთა შეგროვებას. ნებისმიერი მონაცმის, რაზეც ხელი მიგვიწვდებოდა, ჰიპოთეზების ჩამოყალიბებას, გადაწყვეტის გზების, ერთი მეორეს მიყოლებით გამონახვას.


So we met with hundreds of individuals who worked at government agencies, from the tax agency, the lands office, utilities company, the agency that's responsible for registering companies, and with each of them, we observed them as they served customers, we documented their processes -- most of them were manual.	შევხვდით სამთავრობო უწყებებში დასაქმებულ ასობით ადამიანს, დაწყებული საგადასახადო ორგანოდან, მიწის, კომუნალური კომპანიებით და კომპანიების მარეგისტრირებელი სააგენტოებით დამთავრებული. თითოეულთან ერთად ვაკვირდებოდით, თუ როგორ ემსახურებოდნენ მომხმარებლებს. ეს პროცესები დოკუმენტურად აღვბეჭდეთ, რაც ძირითადად ხელით გაკეთდა.


We also just went back and looked at a lot of their previous paperwork to try and really understand; to try and diagnose what bodily malfunctions had occurred that lead to that 136th spot on the World Bank list.	ასევე გადავხედეთ გასული წლების ძალიან ბევრ დოკუმენტს. ვცდილობდით ეს პროცესები კარგად გაგვეგო; დაგვესვა დიაგნოზი, სხეულის რომელი ნაწილის დაზიანებამ გამოიწვია მსოფლიო ბანკის რეიტინგში 136-ე ადგილი.


What did we find?	რა აღმოვაჩინეთ?


Well, in Kenya it was taking 72 days for a business owner to register their property, compared to just one day in New Zealand, which was ranked second on the World Bank list.	კენიაში ბიზნესმენს, საკუთარი ქონების დასარეგისტრირებლად 72 დღე სჭირდებოდა. ახალ ზელანდიასთან შედარებით, სადაც 1 დღე იყო საჭირო, რომელიც მსოფლიო ბანკის რეიტინგში მე-2 ადგილზეა.


It took 158 days to get a new electric connection.	158 დღე იყო საჭირო ახალი ელექტროგაყვანილობისთვის.


In Korea it took 18 days.	კორეაში ამას 18 დღე სჭირდებოდა.


If you wanted to get a construction permit so you could put up a building, in Kenya, it was going to take you 125 days.	კენიაში მშენებლობის ნებართვის მისაღებად. შენობის მშენებლობის დასაწყებად, საჭირო იყო 125 დღე,


In Singapore, which is ranked first, that would only take you 26 days.	სინგაპურში, რომელიც რეიტინგით 1 ადგილზეა, ეს წაგართმევდათ მხოლოდ 26 დღეს.


God forbid you had to go to court to get help in being able to settle a dispute to enforce a contract, because that process alone would take you 465 days.	ღმერთმა ნუ ქნას, სასამართლოსთვის მიმართვა დაგჭირვებოდათ, კონტრაქტის პირობების შესრულების უზრულველსაყოფად, რადგან მხოლოდ ეს პროცესი წაიღებდა 465 დღეს.


And if that wasn't bad enough, you would lose 40 percent of your claim in just fees -- legal fees, enforcement fees, court fees.	უფრო მეტიც, ზარალის ანაზღაურებიდან 40%-ს დახარჯავდით გადასახადებში... იურიდიულ, აღსრულების და სასამართლოს მოსაკრებლებში.


Now, I know what you're thinking: for there to exist such inefficiencies in an African country, there must be corruption.	ვიცი ახლა რასაც ფიქრობთ: აფრიკულ ქვეყანაში მსგავსი არაეფექტურობის საფუძველი კორუფცია უნდა იყოს.


The very cells that run the show must be corrupt to the bone.	ამ პროცესში მონაწილე ყველა "უჯრედი" ბოლომდე კორუმპირებული უნდა იყოს.


I thought so, too, actually.	მეც სწორედ ასე ვფიქრობდი.


When we started out, I thought I was going to find so much corruption, I was literally going to either die or get killed in the process.	როცა ვიწყებდით, ვფიქრობდი, რომ იმხელა კორუფციას წავაწყდებოდი, რომ ან მოვკდებოდი, ან პროცესში მომკლავდნენ.


(Laughter) But when we dug deeper, we didn't find corruption in the classic sense: slimy gangsters lurking in the darkness, waiting to grease the palms of their friends.	(სიცილი) თუმცა, რაც უფრო ვუღრმავდებოდით, ვერ ვპოულობდით კორუფციას, მისი კლასიკური გაგებით სიბნელეში ჩასაფრებულ, თაღლით განგსტერებს, მეგობრებისგან ქრთამის მომლოდინეებს.


What we found was an overwhelming sense of helplessness.	ერთადერთი რაც ჩვენ აღმოვაჩინეთ იყო უმწეობის დაუძლეველი გრძნობა.


Our government was sick, because government employees felt helpless.	ჩვენი მთავრობა ავად იყო, რადგანაც საჯარო მოხელეები თავს უმწეოდ გრძნობდნენ.


They felt that they were not empowered to drive change.	ისინი ფიქრობდნენ, რომ არ შეეძლოთ ცვლილებების განხორციელება.


And when people feel stuck and helpless, they stop seeing their role in a bigger system.	როცა ადამიანებმა თავი უძლურად იგრძნეს, საკუთარი როლი დიდ სისტემაში ვეღარ დაინახეს.


They start to think the work they do doesn't matter in driving change.	დაიწყეს ფიქრი, რომ მათ საქმიანობას ცვლილების დაწყებასთან კავშირი არ ჰქონდა.


And when that happens, things slow down, fall through the cracks and inefficiencies flourish.	და როცა ასე ხდება, ყველაფერი ნელდება, ბზარებში უჩინარდება და არაეფექტურობა ყვავის.


Now imagine with me, if you had a process you had to go through -- had no other alternative -- and this process was inefficient, complex and very, very slow.	ახლა ჩემთან ერთად წარმოიდგინეთ, რომ მსგავსი პროცესები უნდა გაიაროთ. არ გაქვთ სხვა ალტერნატივა. ეს პროცესი არაეფექტური, რთული და ძალიან, ძალიან ნელია.


What would you do?	რას გააკეთებდით?


I think you might start by trying to find somebody to outsource it to, so that they can just take care of that for you.	ვფიქრობ, გარე კონტრაქტორების მოძიებას დაიწყებდით ვინც მოგიგვარებდათ ყველაფერს.


If that doesn't work, maybe you'd consider paying somebody to just "unofficially" take care of it on your behalf -- especially if you thought nobody was going to catch you.	თუ ეს არ იმუშავებდა, ალბათ გადაუხდიდით ვინმეს, ვინც "არაოფიციალურად" მოგიგვარებდათ საქმეებს, განსაკუთრებით მაშინ, როცა იფიქრებდით რომ ვერავინ დაგიჭერდათ.


Not out of malice or greed, just trying to make sure that you get something to work for you so you can move on.	არა ბოროტი განზრახვის ან სიხარბის გამო, უბრალოდ რომ დარწმუნებულიყავით, რომ საქმე გაკეთდებოდა და შეძლებდით გაგეგრძელებინათ სვლა.


Unfortunately, that is the beginning of corruption.	სამწუხაროდ, ეს არის კორუფციის დასაწყისი.


And if left to thrive and grow, it seeps into the whole system, and before you know it, the whole body is sick.	ზრდას და აყვავებას მიბარებული ის გაჟონავს მთელ სისტემაში და სანამ შეიტყობთ, მთელი სხეული ინფიცირდება.


Knowing this, we had to start by making sure that every single stakeholder we worked with had a shared vision for what we wanted to do.	ამის ცოდნამ საშუალება მოგვცა დავრწმუნებულიყავით, რომ ყველა დაინტერესებული მხარე იზიარებდა იმას, რისი გაკეთებაც გვსურდა.


So we met with everyone, from the clerk whose sole job is to remove staples from application packets, to the legal drafters at the attorney general's office, to the clerks who are responsible for serving business owners when they came to access government services.	შევხვდით ყველას, დაწყებული სააპლიკაციო პაკეტებიდან სამაგრების მომხსნელი მუშაკიდან, გენ. პროკურორის კანცელარიაში იურიდიული დოკუმენტების შემდგენით და იმ მუშაკებით დასრულებული, რომელთა პასუხისმგებლობა ბიზნესმენების მომსახურება იყო.


And with them, we made sure that they understood how their day-to-day actions were impacting our ability as a country to create new jobs and to attract investments.	და მათთან ერთად, ჩვენ დავრწმუნდით, რომ მათ ესმოდათ ყოველდღიური საქმიანობით როგორ ახდენდნენ გავლენას ქვეყნის შესაძლებლობაზე სამუშაო ადგილების შექმნასა და ინვესტიციების მოზიდვაზე.


No one's role was too small; everyone's role was vital.	არავის წვლილი არ იყო მცირე; ყველას როლი უმნიშვნელოვანესი იყო.


Now, guess what we started to see?	აბა გამოიცანით რა ცვლილებები დავინახეთ?


A coalition of government employees who are excited and ready to drive change, began to grow and form.	საჯარო მოხელეებმა დაიწყეს კოალიციების ფორმირება და ზრდა და აღტაცებულები მზად იყვნენ წამოეწყოთ ცვლილებები.


And together we started to implement changes that impacted the service delivery of our country.	ერთად დავიწყეთ ცვლილებების განხორციელება, რომლბმაც გავლენა იქონია ქვეყანაში მომსახურების მიწოდებაზე.


The result?	რა მივიღეთ შედეგად?


In just two years, Kenya's ranking moved from 136 to 92.	სულ რაღაც 2 წელიწადში, კენიამ 136-დან 92-ე ადგილზე გადაინაცვლა.


(Applause) And in recognition of the significant reforms we've been able to implement in such a short time, Kenya was recognized to be among the top three global reformers in the world two years in a row.	(აპლოდისმენტები) მნიშვნელოვანი რეფორმების გათვალისწინებით, რომელთა განხორციელებაც შევძელით ასეთ მოკლე დროში, კენია, მსოფლიო რეფორმატორების საუკეთესო სამეულში ზედიზედ ორჯერ მოხვდა.


(Applause) Are we fully healthy?	(აპლოდისმენტები) სრულიად გამოვჯანმრთელდით?


No.	არა.


We have some serious work still to do.	ჯერ კიდევ მნიშვნელოვანი სამუშაოები გვაქვს განსახორციელებელი.


I like to think about these two years like a weight-loss program.	ამ 2 წელიწადს წონის კლების პროგრამას ვადარებ.


(Laughter) It's that time after months of hard, grueling work at the gym, and then you get your first time to weigh yourself, and you've lost 20 pounds.	(სიცილი) სპორტდარბაზში რამდენიმე თვიანი მძიმე და დამღლელი შრომის შემდეგ პირველად რომ იწონები და 10 კილო გაქვს დაკლებული.


You're feeling unstoppable.	ამ დროს გრძნობ, რომ ვერაფერი შეგაჩერებს.


Now, some of you may think this doesn't apply to you.	ზოგიერთი თქვენგანი ალბათ ფიქრობს, რომ ეს თქვენ არ გეხებათ.


You're not from Kenya.	თქვენ არ ხართ კენიიდან.


You don't intend to be an entrepreneur.	არ აპირებთ მეწარმეობას.


But think with me for just a moment.	მაგრამ ერთი წუთით დაფიქრდით


When is the last time you accessed a government service?	ბოლოს როდის დაგჭირდათ სახელმწიფო სერვისი?


Maybe applied for your driver's license, tried to do your taxes on your own.	მაგალითად მართვის მოწმობის ასაღებად, ან გადასახადების გადახდისთვის.


It's easy in this political and global economy to want to give up when we think about transforming government.	ამ პოლიტიკური და გლობალური ეკონომიკის პირობებში, მმართველობის შეცვლაზე ფიქრისას მარტივია დანებება.


We can easily resign to the fact or to the thinking that government is too inefficient, too corrupt, unfixable.	ჩვენ მარტივად შეგვიძლია შევეგუოთ ფაქტს ან ვიფიქროთ, რომ მთავრობა ზედმეტად არაეფექტურია, ზედმეტად კორუმპირებულია, შეუძლებელია მისი შეცვლა.


We might even rarely get some key government responsibilities to other sectors, to Band-Aid solutions, or to just give up and feel helpless.	ჩვენ ხანდახან შეიძლება მთავრობის ზოგიერთი პასუხისმგებლობა სხვა სექტორს გადავულოცოთ, ან ვიპოვოთ პრობლემების დროებით გადაწყვეტის გზები, ან უბრალოდ დავნებდეთ, თავი უძლურად ვიგრძნოთ.


But just because a system is sick doesn't mean it's dying.	თუმცა, როცა სისტემა ავადაა, ეს არ ნიშნავს, რომ ის კვდება.


We cannot afford to give up when it comes to the challenges of fixing our governments.	ჩვენ არ გვაქვს დანებების ფუფუნება, როცა საქმე მთავრობების გამოსწორებას ეხება.


In the end, what really makes a government healthy is when healthy cells -- that's you and I -- get to the ground, roll up our sleeves, refuse to be helpless and believe that sometimes, all it takes is for us to create some space for healthy cells to grow and thrive.	საბოლოოდ, რაც მთავრობას მართლაც აჯანსაღებს არის პროცესი, როცა ჯანმრთელი უჯრედები... თქვენ და მე... გავდივართ ადგილებზე, ვიკაპიწებთ სახელოებს, უარს ვამბობთ უმწეო მდგომარეობაზე და გვწამს, რომ ზოგჯერ, მხოლოდ ის მოგვეთხოვება, რომ ირგვლივ ჯანსაღი გარემო შევქმნათ, სხვა ჯანსაღი უჯრედების ზრდისა და განვითარებისთვის.


Thank you.	გმადლობთ.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


We're going to share a lot of secrets today, you and I, and in doing so, I hope that we can lift some of the shame many of us feel about sex.	დღეს, თქვენ და მე, ბევრ საიდუმლოს გავუზიარებთ ერთმანეთს. ვიმედოვნებ, ეს ნაწილობრივ მოგვიხსნის სირცხვილის იმ შეგრძნებას, რომელიც ბევრ ჩვენგანს აქვს სექსთან დაკავშირებით.


How many here have ever been catcalled by a stranger?	რამდენი თქვენგანისთვის მიუმართავს სტვენით, ან შეძახილებით ოდესმე უცნობს?


Lots of women.	უამრავი ქალისთვის.


For me, the time I remember best is when that stranger was a student of mine.	მე პირადად, ყველაზე კარგად ის შემთხვევა მახსოვს, როდესაც ეს უცნობი ჩემი სტუდენტი იყო.


He came up to me after class that night and his words confirmed what I already knew: "I am so sorry, professor.	ის ჩემთან იმავე საღამოს ლექციის შემდეგ მოვიდა, და მისმა ნათქვამმა დაადასტურა ის, რაც უკვე ვიცოდი: "ძალიან ვწუხვარ, პროფესორო,


If I had known it was you, I would never have said those things."	რომ მცოდნოდა ეს თქვენ იყავით, არასოდეს ვიტყოდი ასეთ რამეებს".


(Laughter) I wasn't a person to him until I was his professor.	(სიცილი) მე მისთვის პიროვნება არ ვიყავი, სანამ მისი პროფესორი არ გავხდი.