For centuries, they've been used to look at things like bacteria.	საუკუნეების მანძილზე ისინი ბაქტერიების მსგავსი ნაწილაკების დასანახად გამოიყენება.


For neuroscience, microscopes are actually how neurons were discovered in the first place, about 130 years ago.	ნეირომეცნიერებაში კი, პირველ რიგში სწორედ მიკროსკოპების საშუალებით მოხდა ნეირონების აღმოჩენა, დაახლოებით 130 წლის წინ.


But light is fundamentally limited.	მაგრამ სინათლეს პრინციპული შეზღუდვა აქვს.


You can't see individual molecules with a regular old microscope.	თქვენ ვერ შეხედავთ ინდივიდუალურ მოლეკულას ჩვეულებრივი მიკროსკოპით.


You can't look at these tiny connections.	ვერ შეხედავთ ამ უმცირეს შეერთებებს.


So if we want to make our ability to see the brain more powerful, to get down to the ground truth structure, we're going to need to have even better technologies.	ამიტომ, თუ გვინდა ტვინი უფრო კარგად შევისწავლოთ და მისი სტრუქტურის უშუალოდ დანახვამდე დავიდეთ, კიდევ უფრო უკეთესი ტექნოლოგია გვჭირდება.


My group, a couple years ago, started thinking: Why don't we do the opposite?	ჩემმა ჯგუფმა, რამდენიმე წლის წინ იფიქრა: რატომ არ შეგვიძლია საპირისპირო ვქნათ.


If it's so darn complicated to zoom in to the brain, why can't we make the brain bigger?	თუ ასე ძნელია ტვინში ჩახედვა, რატომ არ შეიძლება თავად ის გავზარდოთ?


It initially started with two grad students in my group, Fei Chen and Paul Tillberg.	პირველად ეს, ორ ბაკალავრთან, ფეი ჩენთან და პოლ ტილბერგთან ერთად დაიწყო.


Now many others in my group are helping with this process.	ახლა ბევრი სხვა ჩაერთო ამ პროცესში და გვეხმარება.


We decided to try to figure out if we could take polymers, like the stuff in the baby diaper, and install it physically within the brain.	ჩვენ გადავწყვიტეთ გაგვერკვია შეიძლებოდა თუ არა პოლიმერი, როგორც ეს ბავშვის საფენშია, ფიზიკურად ჩაგვენერგა ტვინში.


If we could do it just right, and you add water, you can potentially blow the brain up to where you could distinguish those tiny biomolecules from each other.	თუ ამას სწორად ვიზამდით და წყალს დავასხმადით, ტვინი ზომაში ისე უნდა გაზრდილიყო, რომ შესაძლებელი გახდებოდა უმცირესი ბიომოლეკულების გარჩევა.


You would see those connections and get maps of the brain.	დავინახავდით შეერთებებსაც და შევადგენდით ტვინის რუკას.


This could potentially be quite dramatic.	ამას დრამატული შედეგის პოტენციალი ჰქონდა.


We brought a little demo here.	აქ პატარა ნიმუში გვაქვს.


We got some purified baby diaper material.	ბავშვის შესაბამისი მასალა ამოვიღეთ.


It's much easier just to buy it off the Internet than to extract the few grains that actually occur in these diapers.	ინტერნეტში მისი ყოდვა ბევრად ადვილია, ვიდრე საფენში არსებული ცოტაოდენი მარცვლების ამოღება.


I'm going to put just one teaspoon here of this purified polymer.	ამ სუფთა პოლიმერის მხოლოდ ერთ ჩაის კოვზს ჩავყრი


And here we have some water.	და ცოტა წყალს დავასხამ.


What we're going to do is see if this teaspoon of the baby diaper material can increase in size.	ვნახოთ, ეს ერთი ჩაის კოვზი ბავშვის საფენიდან ამორებული მასალა, ზომაში თუ გაიზრდება.


You're going to see it increase in volume by about a thousandfold before your very eyes.	თქვენ დაინახავთ, რომ ის დაახლოებით ათასჯერ გაიზრდება თქვენ თვალწინ.


I could pour much more of this in there, but I think you've got the idea that this is a very, very interesting molecule, and if can use it in the right way, we might be able to really zoom in on the brain in a way that you can't do with past technologies.	უფრო მეტი შეიძლებოდა დამესხა, მაგრამ მგონი გასაგებია, რომ ეს ძალიან, ძალიან საინტერესო მოლეკულაა და თუ მას სწორად გამოვიყენებთ, რეალურად შევძლებთ ტვინის ისეთი დეტალების დანახვას, რომელთა დანახვაც არსებული საშუალებებით შეუძლებელია.


OK. So a little bit of chemistry now.	კარგი, ახლა ცოტაოდენი ქიმია.


What's going on in the baby diaper polymer?	რა ხდება ბავშვის საფენის პოლიმერში?


If you could zoom in, it might look something like what you see on the screen.	რომ გავადიდოთ, ეს დაახლოებით ასე გამოიყურება, როგორც ეკრანზეა.


Polymers are chains of atoms arranged in long, thin lines.	პოლიმერები ატომების ჯაჭვია, რომელიც გრძელ წვრილ ხაზებადაა აწყობილი.


The chains are very tiny, about the width of a biomolecule, and these polymers are really dense.	ჯაჭვები ძალიან მცირეა, დაახლოებით ბიომოლეკულის სისქის, პოლიმერებიც მჭიდროდაა ერთმანეთთან.


They're separated by distances that are around the size of a biomolecule.	ერთმანეთისგან დაახლოებით ბიომოლეკულის ზომით არიან დაშორებულები.


This is very good because we could potentially move everything apart in the brain.	ეს ძალიან კარგია, რადგან პოტენციურად ტვინში ყველაფრის გაფართოება შეგვიძლია.


If we add water, what will happen is, this swellable material is going to absorb the water, the polymer chains will move apart from each other, and the entire material is going to become bigger.	თუ წყალს დავასხამთ, ეს გაფართოებადი ნივთიერება შეიწოვს მას, პოლიმერის ჯაჭვები დაშორდება ერთმანეთს და მთლიანი ნივთიერება ზომაში გაიზრდება.


And because these chains are so tiny and spaced by biomolecular distances, we could potentially blow up the brain and make it big enough to see.	რადგან ეს ჯაჭვები ასე პატარაა და ერთმანეთისგან ბიომოლეკულური მანძილებითაა დაშორებული, პოტენციურად ტვინის იმდენად გაფართოება შეგვიძლია, რომ ისინი მარტივად დავინახოთ.


Here's the mystery, then: How do we actually make these polymer chains inside the brain so we can move all the biomolecules apart?	აქ ერთი გამოცანაა: როგორ უნდა ჩავსვათ ეს პოლიმერის ჯაჭვები ტვინში ისე, რომ ყველა ბიომოლეკულა განვაცალკევოთ?


If we could do that, maybe we could get ground truth maps of the brain.	ეს რომ შევძლოთ, მაშინ ტვინის უშუალო რუკასაც მივიღებდით.


We could look at the wiring.	შეერთებების ქსელს დავინახავდით.


We can peer inside and see the molecules within.	შიგნით ჩავიხედავდით და მოლეკულებს ვნახავდით.


To explain this, we made some animations where we actually look at, in these artist renderings, what biomolecules might look like and how we might separate them.	ამის ასახნელად ანიმაცია შევქმენით, სადაც გრაფიკულ ვერსიაში, შეგვიძლია ვნახოთ, თუ როგორ შეიძლება ბიომოლეკულები გამოიყურებოდნენ და როგორ შეიძლება განვაცალკევოთ ისინი.


Step one: what we'd have to do, first of all, is attach every biomolecule, shown in brown here, to a little anchor, a little handle.	ნაბიჯი პირველი: პირველ რიგში, ყოველი ყავისფრად აღნიშნული ბიომოლეკულა უნდა მივამაგროთ პატარა ღუზაზე, პატარა ხელჩასაჭიდზე.


We need to pull the molecules of the brain apart from each other, and to do that, we need to have a little handle that allows those polymers to bind to them and to exert their force.	ჩვენ ტვინის მოლეკულები ერთმანეთისგან უნდა განვაცალკევოთ და ამისთვის პატარა ხელჩასაჭიდი გვჭირდება, რომელიც პოლიმერების მიბმის და მათი ძალის გამოყენების საშუალებას მოგვცემს.


Now, if you just take baby diaper polymer and dump it on the brain, obviously, it's going to sit there on top.	თუ ბავშვის საფენიდან პოლიმერს ტვინს უბრალოდ დავადებთ, ცხადია, ის ზემოდან დარჩება.


So we need to find a way to make the polymers inside.	ამიტომ, პოლიმერის შიგნით ჩასმის საშუალება უნდა ვნახოთ.


And this is where we're really lucky.	აქ კი, ძალიან გაგვიმართლა.


It turns out, you can get the building blocks, monomers, as they're called, and if you let them go into the brain and then trigger the chemical reactions, you can get them to form those long chains, right there inside the brain tissue.	როგორც აღმოჩნდა შესაძლებელია, საშენი ბლოკების, ე.წ. მონომერების მიღება. თუ მათ ტვინში შეუშვებთ და შემდეგ ქიმიურ რეაქციას გამოიწვევთ, ისინი გრძელ ჯაჭვს შექმნიან შიგ ტვინის ქსოვილში.


They're going to wind their way around biomolecules and between biomolecules, forming those complex webs that will allow you, eventually, to pull apart the molecules from each other.	ისინი საკუთარ გზას ბიომოლეკულების გარშემო და მათ შორის გაიკვლევენ, რითიც რთულ ქსელებს შექმნიან, რომლებიც საბოლოო ჯამში საშუალებას მოგვცემს მოლეკულები ერთმანეთისგან განვაცალკევოთ.


And every time one of those little handles is around, the polymer will bind to the handle, and that's exactly what we need in order to pull the molecules apart from each other.	ყოველ ჯერზე, როცა ეს პატარა ხელჩასაჭიდი ახლოსაა, პოლიმერი ხელჩასაჭიდს მიებმება და ჩვენც სწორედ ეს გვჭირდება, იმისთვის რომ მოკლეულები განვაცალკევოთ.


All right, the moment of truth.	მაშ ასე, საპასუხისმგებლო მომენტი:


We have to treat this specimen with a chemical to kind of loosen up all the molecules from each other, and then, when we add water, that swellable material is going to start absorbing the water, the polymer chains will move apart, but now, the biomolecules will come along for the ride.	ეს ნიმუში ქიმიურად ისე უნდა დავამუშაოთ, რომ მოლეკულების ურთიერთკავშირი შევასუსტოთ და შემდეგ, როცა წყალს დავასხამთ, გაფართოებადი ნივთოერება მის შეწოვას დაიწყებს, პოლიმერის ჯაჭვები განცალკევდება, ახლა უკვე ბიომოლეკულებთან ერთად.


And much like drawing a picture on a balloon, and then you blow up the balloon, the image is the same, but the ink particles have moved away from each other.	როგორც ბუშტზე რაღაცის დახატვისას, როცა მას გაბერავთ ნახატი იგივე რჩება, მაგრამ მელნის ნაწილაკები ერთმანეთს შორდებიან.


And that's what we've been able to do now, but in three dimensions.	ზუსტად ამის გაკეთება შევძელით, ოღონდ სამ განზომილებაში.


There's one last trick.	ერთი უკანასკნელი ხრიკია.


As you can see here, we've color-coded all the biomolecules brown.	როგორც აქ ხედავთ, ჩვენ ყველა ბიომოლეკულა ყავისფრად აღვნიშნეთ.


That's because they all kind of look the same.	რადგან ისინი ყველა დაახლოებით ერთნაირად გამოიყურება.


Biomolecules are made out of the same atoms, but just in different orders.	ბიომოლეკულები ერთნაირი ატომებისგან შედგება, მაგრამ სხვადასხვა თანმიმდევრობით.


So we need one last thing in order to make them visible.	ამიტომ, ბოლოს მათი ხილვადობისთვის რაც გვჭირდება,


We have to bring in little tags, with glowing dyes that will distinguish them.	კაშკაშა ფერების პატარა ტეგებია, რომლებიც მათი გარჩევის საშუალებას მოგვცემს.


So one kind of biomolecule might get a blue color.	ერთი ტიპის ბიომოლეკულა შეიძლება იყოს ლურჯი.


Another kind of biomolecule might get a red color.	მეორე ტიპის ბიომოლეკულა კი - წითელი


And so forth.	და ა.შ.


And that's the final step.	ეს ბოლო ნაბიჯია.


Now we can look at something like a brain and look at the individual molecules, because we've moved them far apart enough from each other that we can tell them apart.	ახლა შეიძლება დავინახოთ როგორც ტვინი, ისე დავინახოთ მისი ცალკეულ მოლეკულა, რადგან ჩვენ ისინი იმდენად დავაშორეთ ერთმანეთს, რომ შეგვიძლია გავარჩიოთ.


So the hope here is that we can make the invisible visible.	ამგვარად უხილავის, ხილვადად ქცევის იმედი გვაქვს.


We can turn things that might seem small and obscure and blow them up until they're like constellations of information about life.	ჩვენ შეიძლება პატარა და გაურკვეველი ნაწილაკები ისე გავაფართოვოთ, რომ ისინი სიცოცხლის შესახებ ინფორმაციის წყარო გახდეს.


Here's an actual video of what it might look like.	აი, ვიდეო, რომელიც ამას აჩვენებს.


We have here a little brain in a dish -- a little piece of a brain, actually.	ჩვენ აქ პატარა ტვინი გვიდევს თასზე. ტვინის პატარა ნაწილი, პრინციპში.


We've infused the polymer in, and now we're adding water.	შიგნით პოლიმერი ჩავსვით და ახლა წყალს ვასხამთ.


What you'll see is that, right before your eyes -- this video is sped up about sixtyfold -- this little piece of brain tissue is going to grow.	ეს ვიდეო 6-ჯერაა აჩქარებული. სადაც დაინახავთ, რომ თქვენს თვალწინ ტვინის ეს პატარა ნაწილი გაიზრდება.


It can increase by a hundredfold or even more in volume.	მას შეუძლია 100-ჯერ, ან მეტჯერაც კი გაფართოვდეს.


And the cool part is, because those polymers are so tiny, we're separating biomolecules evenly from each other.	ყველაზე მაგარი ისაა, რომ რადგან ეს პოლიმერები ასე მცირეა, ჩვენ ამ ბიომოლეკულებს თანაბრად ვაშორებთ ერთმანეთს.


It's a smooth expansion.	ეს გლუვი გაფართოებაა.


We're not losing the configuration of the information.	ჩვენ ინფორმაციის სტრუქტურას არ ვკარგავთ.


We're just making it easier to see.	ჩვენ მას მხოლოდ ადვილად დასანახს ვხდით.


So now we can take actual brain circuitry -- here's a piece of the brain involved with, for example, memory -- and we can zoom in.	ახლა ჩვენ შეგვიძლია ტვინის რეალური სქემა ვნახოთ. მაგალითად ტვინის ეს ნაწილი, მეხსიერებაზეა პასუხისმგებელი და შეგვიძლია გავზარდოთ.


We can start to actually look at how circuits are configured.	შეგვიძლია უშუალოდ ვნახოთ, როგორაა სქემები აწყობილი.


Maybe someday we could read out a memory.	შეიძლება როდესმე მეხსიერებაც ამოვიკითხოთ.


Maybe we could actually look at how circuits are configured to process emotions, how the actual wiring of our brain is organized in order to make us who we are.	შეიძლება რალურად გავიგოთ როგორაა აწყობილი სქემები, რომელიც ემოციებს ამუშავებს. როგორაა შეერთებები ტვინში ორგანიზებული, რომ იმად გვაქციოს, რაც ვართ.


And of course, we can pinpoint, hopefully, the actual problems in the brain at a molecular level.	და რა თქმა უნდა, იმედია, შევძლებთ მოლეკულურ დონეზე პრობლემების შესწავლას.


What if we could actually look into cells in the brain and figure out, wow, here are the 17 molecules that have altered in this brain tissue that has been undergoing epilepsy or changing in Parkinson's disease or otherwise being altered?	იქნებ ტვინის უჯრედებში ჩახედვა შევძლოთ და გავარკვიოთ, რომ მაგალითად, ეპილეფსიით, ან პარკინსონით დაავადებული ადამიანის ტვინის ქსოვილში, აი, ამ 17-მა მოლეკულამ განიცადა ცვლილება.


If we get that systematic list of things that are going wrong, those become our therapeutic targets.	თუ ასეთი ანომალიების სიას შევადგენთ, მკურნალობასაც მათი გამოსწორებისკენ მივმართავთ.


We can build drugs that bind those.	წამლებსაც მათ მიხედვით შევქმნით.


We can maybe aim energy at different parts of the brain in order to help people with Parkinson's or epilepsy or other conditions that affect over a billion people around the world.	შესაძლოა ენერგია ტვინის სხვა ადგილებისკენ მივმართოთ, რომ პარკინსონიან, ეპილეპსიან, ან სხვა დაავადების მქონე მილიარდობით პაციენტს დავეხმაროთ მსოფლიოში.


Now, something interesting has been happening.	საინტერესო რამ ხდება.


It turns out that throughout biomedicine, there are other problems that expansion might help with.	აღმოჩნდა რომ ბიომედიცინაში, სხვა პრობლემებიც არსებობს, რომლებშიც შეიძლება გაფართოება დაგვეხმაროს.


This is an actual biopsy from a human breast cancer patient.	ეს, ძუძუს კიბოს მქონე პაციენტის ნამდვილი ბიოფსიაა.


It turns out that if you look at cancers, if you look at the immune system, if you look at aging, if you look at development -- all these processes are involving large-scale biological systems.	აღმოჩნდა, რომ თუ კიბოს შევხედავთ, თუ შევხედავთ იმუნურ სისტემას, თუ შევხედავთ დაბერებას, დაავადების განვითარებას, ყველა ამ პროცესში მსხვილი ბიოლოგიური სისტემები მონაწილეობს,


But of course, the problems begin with those little nanoscale molecules, the machines that make the cells and the organs in our body tick.	თუმცა, პრობლემები რა თქმა უნდა ნანო ზომის მოლეკულებში იწყება. მექანიზმებში, რომლებიც ჩვენს უჯრედებს და ორგანოებს ამუშავებს.


So what we're trying to do now is to figure out if we can actually use this technology to map the building blocks of life in a wide variety of diseases.	ამიტომ, ჩვენ ვცდილობთ, დაავადებათა ფართე სპექტრისთვის ტექნოლოგიის გამოყენებით, სიცოცხლის მდგენელი ბლოკების რუკის შექმნას.


Can we actually pinpoint the molecular changes in a tumor so that we can actually go after it in a smart way and deliver drugs that might wipe out exactly the cells that we want to?	შევძლებთ სიმსივნურ ქსოვილში მოლეკულური ცვლილებების დადგენას, რომ შემდეგ ჭკვიანურად მოვუაროთ მას და შევქმნათ წამალი, რომელიც ზუსტად ჩვენთვის სასურველ უჯრედებს გაანადგირებს?


You know, a lot of medicine is very high risk.	როგორც იცით, მედიცინა დიდ წილად რისკია.


Sometimes, it's even guesswork.	ზოგჯერ, ვარაუდიც კი.


My hope is we can actually turn what might be a high-risk moon shot into something that's more reliable.	ვიმედოვნებ, რომ შევძლებთ ეს რისკიანი საქმე, უფრო სანდო რამედ ვაქციოთ.


If you think about the original moon shot, where they actually landed on the moon, it was based on solid science.	მთვარეზე დაჯდომას თუ გაიხსენებთ, როცა რეალურად დავდგით ფეხი მთვარეზე, ამას მყარი მეცნიერული საფუძველი ჰქონდა.


We understood gravity; we understood aerodynamics.	ჩვენ გვესმოდა გრავიტაცია; გვესმოდა აეროდინამიკა;


We knew how to build rockets.	ვიცოდით, როგორ აგვეგო ხომალდები.


The science risk was under control.	მეცნიერულ რისკებს ვაკონტროლებდით.


It was still a great, great feat of engineering.	ეს ინჟინერიის უდიდესი მიღწევა იყო,


But in medicine, we don't necessarily have all the laws.	მაგრამ მედიცინაში ჩვენ არ გვაქვს ყველა კანონი.


Do we have all the laws that are analogous to gravity, that are analogous to aerodynamics?	გვაქვს კი, მედიცინაში გრავიტაციის, ან აეროდინამიკის ანალოგიური კანონები?


I would argue that with technologies like the kinds I'm talking about today, maybe we can actually derive those.	მე ვფიქრობ, რომ ისეთი ტექნოლოგოებით, რომლებზეც დღეს ვსაუბრობ, შეიძლება დაიწეროს მსგავსი კანონები.


We can map the patterns that occur in living systems, and figure out how to overcome the diseases that plague us.	ჩვენ შეიძლება ცოცხალი ორგანიზმების ფუნქციონალობის მოდელები შევქმნათ და გავარკვიოთ, თუ როგორ განვკურნოთ დაავადებები, რომლებიც ასე გვაწუხებს.


You know, my wife and I have two young kids, and one of my hopes as a bioengineer is to make life better for them than it currently is for us.	იცით, მე და ჩემს ცოლს ორი პატარა შვილი გვყავს და ჩემი, როგორც ბიოინჟინერის ერთ-ერთი ოცნებაა, ცხოვრება მათთვის უფრო უკეთესი გავხადო, ვიდრე ის დღესაა ჩვენთვის.


And my hope is, if we can turn biology and medicine from these high-risk endeavors that are governed by chance and luck, and make them things that we win by skill and hard work, then that would be a great advance.	ვიმედოვნებ, რომ თუ ჩვენ შევძლებთ ბიოლოგია და მედიცინა, მაღალი რისკის მქონე ძალისხმევიდან, რომელიც გამართლებით და შემთხვევითობით მუშაობს, გადავიყვანოთ საქმიანობად, სადაც ოსტატობას და შრომას მოაქვს წარმატება, მაშინ ეს უდიდესი მიღწევა იქნება.


Thank you very much.	დიდი მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


How do we build a society without fossil fuels?	როგორ ავაშენოთ საზოგადოება, წიაღისეული საწვავის გარეშე?


This is a very complex challenge, and I believe developing countries could take the lead in this transition.	ეს ძალიან სერიოზული გამოწვევაა და ვფიქრობ განვითარებულ ქვეყნებს შეუძლიათ ამ ცვლილებას სათავეში ჩაუდგნენ.


And I'm aware that this is a contentious statement, but the reality is that so much is at stake in our countries if we let fossil fuels stay at the center of our development.	მესმის, რომ ეს საკამათოა, მაგრამ საქმე იმაშია, რომ ჩვენ ქვეყნებში ბევრი რამ იქნება რისკის ქვეშ, თუ ჩვენი განვითარების საფუძვლად წიაღისეული საწვავი დარჩება.


We can do it differently.	ჩვენ შეგვიძლია ეს შევცვალოთ.


And it's time, it really is time, to debunk the myth that a country has to choose between development on the one hand and environmental protection, renewables, quality of life, on the other.	უკვე დროა, ნამდვილად დროა დავამსხვრიოთ მითი იმის შესახებ, რომ ქავეყანამ უნდა აირჩიოს, ან განვითარება და ან გარემოს დაცვა, განახლებადი ენერგია და ცხოვრების ხარისხი.


I come from Costa Rica, a developing country.	მე, განვითარებადი ქვეყნიდან, კოსტა-რიკიდან ვარ.


We are nearly five million people, and we live right in the middle of the Americas, so it's very easy to remember where we live.	ჩვენ თითქმის 5 მილიონი ვართ და ზუსტად ამერიკის კონტინენტებს შორის ვართ მოქცეული. ამიტომ, ძალიან მარტივია ჩვენი ადგილსამყოფელის დამახსოვრება.


Nearly 100 percent of our electricity comes from renewable sources, five of them.	ჩვენი ელექტროენერგიის თითქმის 100% განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მოდის, 5 გვაქვს ასეთი.


(Applause) Hydropower, geothermal, wind, solar, biomass.	(აპლოდისმენტები) ჰიდროელექტრო, გეოთერმული, ქარის, მზის და ბიომასის.


Did you know that last year, for 299 days, we did not use any fossil fuels in order to generate all our electricity?	იცოდით, რომ შარშან 299 დღის მანძილზე ელექტროენერგიის გამოსამუშავებლად წიაღისეული საწვავი საერთოდ არ გამოგვიყენებია?


It's a fantastic achievement, and yet, it hides a paradox, which is that nearly 70 percent of all our energy consumption is oil.	ეს არაჩვეულებრივი მიღწევაა თუმცა, აქ იმალება პარადოქსი, რომ ჩვენი ენერგიის მოხმარების თითქმის 70% ნავთობია.


Why?	რატომ?


Because of our transportation system, which is totally dependent on fossil fuels, like it is in most countries.	ჩვენი სატრანსპორტო სისტემის გამო, რომელიც მთლიანად წიაღისეულ საწვავზეა დამოკიდებული, ისევე როგორც ქვეყნების უმეტესობაში.


So if we think of the energy transition as a marathon, the question is, how do we get to the finish line, how do we decarbonize the rest of the economy?	თუ ჩვენ განახლებად ენერგიაზე გადასვლას მარათონად ჩავთვლით, კითხვა იქნება, თუ როგორ მივაღწიოთ ფინიშამდე? როგორ გავათავისუფლოთ დანარჩენი ეკონომიკა ნახშირბადისგან?


And it's fair to say that if we don't succeed, it's difficult to see who will.	სამართლიანი იქნება ვთქვათ, რომ თუ ჩვენ ვერ შევძლებთ ამას, ძნელი სათქმელია ვინ შეძლებს.


So that is why I want to talk to you about Costa Rica, because I believe we are a great candidate in pioneering a vision for development without fossil fuels.	ამიტომაც მინდა კოსტა-რიკაზე გესაუბროთ, რადგან ვთვლი, რომ ჩვენ მთავარი კანდიდატი ვართ, წიაღისეული საწვავის გარეშე განვითარების ხედვა პირველებმა შევიმუშავოთ.


If you know one thing about our country, it's that we don't have an army.	რაღაც მაინც თუ იცით ჩვენ ქვეყანაზე გეცოდინებათ, რომ ჩვენ არ გვყავს ჯარი.


So I'm going to take you back to 1948.	დავბრუნდეთ 1948-ში.


That year, the country was coming out of civil war.	ამ წელს ქვეყანაში სამოქალაქო ომი ახალი დასრლებული იყო.


Thousands of Costa Ricans had died, and families were bitterly split.	ათასობით კოსტა-რიკელი დაიღუპა და ოჯახები იყო გახლეჩილი.


And yet, a surprising idea won the hearts and minds: we would reboot the country, and that Second Republic would have no army.	თუმცა, უცნაურმა იდეამ გულები და ტვინები დაიპყრო: ჩვენ "გადავტვირთავთ" ჩვენს ქვეყანას და მეორე რესპუბლიკას არ ეყოლება ჯარი


So we abolished it.	და ჩვენ ის გავაუქმეთ.


And the president at the time, José Figueres, found a powerful way by smashing the walls of an army base.	იმ დროს პრეზიდენტმა, ხოსე ფიგერესმა, ეს მოვლენა ეფექტურად, სამხედრო ბაზის კედლების დანგრევით, აღნიშნა.


The following year, 1949, we made that decision permanent in the new constitution, and that is why I can tell you that story nearly 70 years later.	მომდევნო წელს 1949-ში ჩვენ ეს გადაწყვეტილება ახალ კონსტიტუციაში უკვდავვყავით. სწორედ ამიტომ შემიძლია ეს ამბავი თითქმის 70 წლის შემდეგ გიამბოთ.


And I'm grateful.	მე მადლიერი ვარ.


I'm grateful they made that decision before I was born, because it allowed me and millions of others to live in a very stable country.	მადლიერი ვარ, რომ მათ ეს გადაწყვეტილება ჩემ დაბადებამდე მიიღეს, რადგან ამან საშუალება მომცა მეც და მილიონობით სხვასაც, გვეცხოვრა ძალიან სტაბილურ ქვეყანაში.


And you might be thinking that it was good luck, but it wasn't.	თქვენ შეიძლება იფიქროთ, რომ გაგვიმართლა, მაგრამ ასე არ არის.


There was a pattern of deliberate choices.	ეს იყო შეგნებულ არჩევანთა წყება.


In the '40s, Costa Ricans were given free education and free health care.	40-იანებში, კოსტა-რიკელებს მიეცათ უფასო განათლება და უფასო ჯანდაცვა.


We called that social guarantees.	ჩვენ ამას სოციალური გარანტიები დავარქვით.


By abolishing the army, we were able to turn military spending into social spending, and that was a driver of stability.	ჯარის გაუქმებით, საშუალება მოგვეცა, სამხედრო ხარჯი სოციალურ ხარჯზე გაგვეშვა და ეს სტაბილურობის მამოძრავებელი გახდა.


In the '50s -- (Applause) In the '50s, we started investing in hydropower, and that kept us away from the trap of using fossil fuels for electricity generation, which is what the world is struggling with today.	50-იანებში... (აპლოდისმენტები) 50-იანებში ჩვენ დავიწყეთ ჰიდრო ენერგიაში ფულის ჩადება, რითიც ელექტროენერგიისთვის წიაღისეული საწვავის გამოყენების მახეს თავი დავაღწიეთ. რითიც იტანჯება დღეს მსოფლიო.


In the '70s we invested in national parks, and that kept us away from the deeply flawed logic of growth, growth, growth at any cost that you see others embracing, especially in the developing world.	70-იანებში ნაციონალური პარკები დავაფინანსეთ და ამით დავაღწიეთ თავი იმ მახინჯ ლოგიკას, რომელიც ამბობს ზრდა, ზრდა და ზრდა ნებისმიერ ფასად და რომელითაც სხვები მოქმედებენ, განსაკუთრებით განვითარებად ქვეყნებში.


In the '90s, we pioneered payments for ecosystem services, and that helped us reverse deforestation and boosted ecotourism, which today is a key engine of growth.	90-იანებში ჩვენ პირველებმა დავაფინანსეთ ეკოლოგიური სერვისები და ამით ტყეების გაჩეხვა ავიცილეთ თავიდან და ეკოტურიზმი განვავითარეთ რაც დღეს ჩვენი ზრდის საკვანძო საშუალებაა.


So investing in environmental protection did not hurt our economy.	ამრიგად, გარემოს დაცვაში ინვესტირებას, ჩვენი ეკონომიკა არ დაუზარალებია,


Quite the opposite.	არამედ პირიქით.


And it doesn't mean we are perfect, and it doesn't mean we don't have contradictions.	ეს არ ნიშნავს, რომ ჩვენთან ყველაფერი იდეალურადაა და არ ნიშნავს, რომ არ გვაქვს წინააღმდეგობრიობა.


That's not the point.	ამაში არაა საქმე.


The point is that, by making our own choices, we were able to develop resilience in dealing with development problems.	საქმე ისაა, რომ ჩვენ საკუთარი არჩევანის წყალობით, განვითარების პრობლემებთან გამკლავების უნარი გამოვიმუშავეთ.


Also, if you take a country like ours, the GDP per capita is around 11,000 dollars, depending on how you measure it.	ჩვენი ქვეყნის მშპ ერთ სულ მოსახლეზე დაახლოებით 11 000 დოლარია, გააჩნია როგორ დათვლით.


But according to the Social Progress Index, we are an absolute outlier when it comes to turning GDP into social progress.	თუმცა, სოციალური პროგრესის ინდექსით ჩვენ აბსოლუტურად გამორჩეულები ვართ. აქ საქმე მშპ-ს სოციალურ პროგრესში გადაყვანას ეხება.


Abolishing the army, investing in nature and people, did something very powerful, too.	ჯარის გაუქმებამ, გარემოში და ადამიანებში ინვესტირებამ, თავისი დიდი გავლენა იქონია.


It shaped the narrative, the narrative of a small country with big ideas, and it was very empowering to grow up with that narrative.	ამან შექმნა ამბავი, პატარა ქვეყნის ამბავი დიდი იდეებით. ეს ძალიან დაგვეხმარა, რომ ამ ამბავთან ერთად ვიზრდებოდით.


So the question is, what is the next big idea for this generation?	მაშ, კითხვა შემდეგია: რა არის შემდეგი დიდი იდეა, უკვე ამ თაობისთვის?


And I believe what comes next is for this generation to let go of fossil fuels for good, just as we did with the army.	ვფიქრობ, რომ შემდეგი ამ თაობის მიერ წიაღისეული საწვავის სამუდამო მოცილებაა. ისევე როგორც ეს ჯარის შემთხვევაში გავაკეთეთ.


Fossil fuels create climate change.	წიაღისეული საწვავი კლიმატის ცვლილებას იწვევს.


We know that, and we know how vulnerable we are to the impacts of climate change.	ეს ჩვენ ვიცით და ვიცით რა მოწყვლადები ვართ კლიმატის ცვლილების მიმართ.


So as a developing country, it is in our best interest to build development without fossil fuels that harm people in the first place.	ამიტომ, ჩვენი როგორც განვითარებადი ქვეყნის ინტერესშია განვითარება წიაღისეულ საწვავზე არ იყოს დამოკიდებული, რომელიც პირველ რიგში ადამიანებს ვნებს.


Because why would we continue importing oil for transportation if we can use electricity instead?	რატომ უნდა განვაგრძოთ სატრანსპორტო სისტემისთვის ნავთობის იმპორტი, როცა შეგვიძლია ამისთვის ელექტროენერგია გამოვიყენოთ?


Remember, this is the country where electricity comes from water in our rivers, heat from volcanoes, wind turbines, solar panels, biowaste.	გაიხსენეთ, ეს ის ქვეყანაა, სადაც ელექტროენერგიას ჩვენი მდინარეების წყლიდან, ვულკანების სითბოდან, ქარის ტურბინებიდან, მზის პანელებიდან და ბიონარჩენებიდან ვიღებთ.


Abolishing fossil fuels means disrupting our transportation system so that we can power our cars, buses and trains with electricity instead of dirty energy.	წიაღისეული საწვავის გაუქმება, ჩვენი სატრანსპორტო სისტემის დანგრევას ნიშნავს, იმისთვის რომ ჩვენი მანქანები, ავტობუსები და მატარებლები დამაბინძურებელი ენერგიის ნაცვლად ელექტროენერგიით გამოვკვებოთ.


And transportation, let me tell you, has become an existential issue for us Costa Ricans, because the model we have is not working for us.	მინდა გითხრათ, რომ ტრანსპორტი სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი პრობლემა გახდა კოსტა-რიკელებისთვის, რადგან მოდელი, რომელიც გვაქვს არ მუშაობს.


It's hurting people, it's hurting companies, and it's hurting our health.	ის ვნებს ადამიანებს. ვნებს კომპანიებს და ვნებს ჩვენს ჯანმრთელობას.


Because when policies and infrastructure fail, this is what happens on a daily basis.	როცა პოლიტიკა და ინფრასტრქტურა ნორმალურად არ მუშაობს, ეს შედეგი მოყვება ყოველდღე,


Two hours in the morning, two hours in the evening.	ორი საათი დილას. ორი საათი საღამოს.


I don't understand why we have to accept this as normal.	არ მესმის ეს ნორმად რატომ უნდა მივიღოთ.


It's offensive to have to waste our time like this every single day.	შეურაცხმყოფელია, ყოველდღე ასე გვიწევდეს დროის კარგვა


And this highway is actually quite good compared to what you see in other countries where traffic is exploding.	და ეს გზა საკმაოდ კარგია სხვა ქვეყნების გზებთან შედარებით, სადაც საგზაო მოძრაობა გადაჭედილია.


You know, Costa Ricans call this "presa."	კოსტა-რიკაში ამას "presa"-ს ეძახიან,


Presa means "imprisoned."	რაც "დაპატიმრებულს" ნიშნავს.


And people are turning violent in a country that is otherwise happy in pura vida.	ხალხი აგრესიული ხდება ქვეყანაში, რომელიც ჩვეულებრივ, ცხოვრებით ტკბობითაა ბედნიერი.


It's happening.	ასე ხდება.


So a lot is at stake.	ბევრი რამ დევს სასწორზე.


The good news is that when we talk about clean transportation and different mobility, we're not talking about some distant utopia out there.	კარგი ამბავი ისაა, რომ როცა სუფთა სატრანსპორტო სისტემაზე და განსხვავებულ მობილობაზე ვსაუბრობთ, ჩვენ არ ვსაუბრობთ, რაღაც შორეულ უტოპიაზე,


We're talking about electric mobility that is happening today.	არამედ ვსაუბრობთ უკვე დღეს არსებულ ელექტრულ მობილობაზე,


By 2022, electric cars and conventional cars are expected to cost the same, and cities are already trying electric buses.	მოსალოდნელია, რომ 2022 წლისთვის ელექტრომობილებს და ტრადიციულ მანქანებს, ერთი ფასი ექნებათ და ქალაქებში უკვე ცდიან ელექტრო ავტობუსებს.


And these really cool creatures are saving money, and they reduce pollution.	ეს მართლაც მაგარი ქმნილებები ფულს ზოგავენ და ამცირებენ დაბინძურებას.


So if we want to get rid of oil-based transportation, we can, because we have options now that we didn't have before.	ამიტომ, თუ გვინდა ნავთობზე დამოკიდებული ტრანსპორტისგან გავთავისუფლდეთ, ჩვენ ეს შეგვიძლია, რადგან გვაქვს ალტერნატივები, რომლებიც ადრე არ გვქონდა.


It's really exciting.	ეს შესანიშნავია.


But of course, some get very uncomfortable with this idea, and they will come and they will tell you that the world is stuck with oil, and so is Costa Rica, so get real.	თუმცა, ზოგს ეს აზრი ძალიან არ სიამოვნებს და ისინი მოვლენ და გეტყვიან, რომ მსოფლიო, ისევე როგორც კოსტა-რიკა დამოკიდებულია ნავთობზე და რეალობას უნდა გავუსწოროთ თვალი.


That's what they tell you.	სწორედ ამას გეტყვიან


And you know what the answer to that argument is?	და იცით ამ არგუმენტზე პასუხი რა არის?


That in 1948, we didn't say the world is stuck with armies, so let's keep our army, too.	1948-ში ჩვენ არ გვითქვამს, რომ მსოფლიო დამოკიდებულია ჯარზე და ამიტომ მოდით შევინარჩუნოთ ის.


No, we made a very brave choice, and that choice made the whole difference.	არა, ჩვენ ძალიან გაბედული არჩევანი გავაკეთეთ და ამ არჩევანმა ყველაფერი შეცვალა.


So it's time for this generation to be brave again and abolish fossil fuels for good.	ამიტომ, დროა ამ თაობამაც გაბედოს და სამუდამოდ უარი თქვას წიაღისეულ საწვავზე.


And I'll give you three reasons why we have to do this.	სამ მიზეზს გეტყვით, თუ რატომ უნდა გავაკეთოთ ეს.


First, our model of transportation and urbanization is broken, so this is the best moment to redefine our urban and mobility future.	პირველი, ჩვენი სატრანსპორტო და ურბანიზაციის სისტემა არ მუშაობს, ამიტომ ეს საუკეთესო დროა მათი შეცვლისთვის.


We don't want cities that are built for cars.	ჩვენ არ გვინდა ქალაქები, რომლებიც მანქანებისთვისაა შექმნილი.


We want cities for people where we can walk and we can use bikes.	ჩვენ ისინი გვინდა ხალხისთვის, სადაც ფეხით და ველოსიპედით სიარულს შევძლებთ.


And we want public transportation, lots of it, public transportation that is clean and dignifying.	ჩვენ გვინდა საზოგადოებრივი ტრანსპორტი, ძალიან ბევრი. საზოგადოებრივი ტრანსპორტი, რომელიც "სუფთა" და ღირსეულია,


Because if we continue adding fleets of conventional cars, our cities will become unbearable.	რადგან თუ ტრადიცული მანქანების დინება გაგრძელდება, ჩვენი ქალაქები აუტანელი იქნება საცხოვრებლად.


Second, we have to change, but incremental change is not going to be sufficient.	მეორე, ჩვენ ცვლილება გვჭირდება, მაგრამ თანდათანობითი ცვლილება საკმარისი არ იქნება.


We need transformational change.	ჩვენ სრული ტრანსფორმაცია გვჭირდება.


And there are some incremental projects in my country, and I am the first one to celebrate them.	ჩემს ქვეყანაში არის რაღაც თანდათანობითი პროექტები და მე პირველი მივესალმები მათ,


But let's not kid ourselves.	მაგრამ მოდით თავს ნუ გავისულელებთ.


We're not talking about ending up with really beautiful electric cars here and a few electric buses there while we keep investing in the same kind of infrastructure, more cars, more roads, more oil.	ლაპარაკი არ არის იმაზე, რომ ლამაზ ელექტრომობილებს და რამდენიმე ელექტო ავტობუსს მივაღწიოთ, მაშინ როცა არსებულ ინფრასტუქტურაში ფულის ჩადებას ვაგრძელებთ, მეტი მანქანა, მეტი გზა, მეტი ნავთობი.


We're talking about breaking free from oil, and you cannot get there through incrementalism.	აქ ლაპარაკია ნავთობისგან გათავისუფლებაზე და ამას თანდათანობითი ცვლილელებით ვერ მივაღწევთ.


Third, and you know this one, the world is hungry for inspiration.	მესამე, ეს თქვენთვის ცნობილია. მსოფლიო შთაგონების წყაროს ეძებს.


It craves stories of success in dealing with complex issues, especially in developing countries.	მას სწყურია რთულ პრობლემებთან წარმატებით გამკლავების ამბები, განსაკუთრებით განვითარებად ქვეყნებში.


So I believe Costa Rica can be an inspiration to others, as we did last year when we disclosed that for so many days we were not using any fossil fuels in order to generate all our electricity.	ამიტომ, მგონია რომ კოსტა-რიკას შეუძლია შთაგონების წყარო გახდეს სხვებისთვის, როგორც ეს მოხდა შარშან, როცა განვაცხადეთ, რომ ამდენი დღის მანძილზე ელექტროენერგიის წყაროდ წიაღისეული საწვავი საერთოდ არ გამოგვიყენებია.


The news went viral around the world.	ეს ამბავი ვირუსულად გავრცელდა მთელ მსოფლიოში.


Also, and this makes me extremely proud, a Costa Rican woman, Christiana Figueres, played a decisive role in the negotiations of the Paris climate agreement.	კიდევ ის მეამაყება, რომ კოსტა-რიკელმა ქალმა, კრისტიანა ფიგერესმა, გადამწყვეტი როლი შესარულა პარიზის კლიმატური შეთანხმების მოლაპარაკებებზე.


So we have to protect that legacy and be an example.	ჩვენ უნდა დავიცვათ ეს მემკვირდეობა და თავად ვიყოთ მაგალითი.


So what comes next?	მაშ, რა მოდის შემდეგ?


The people.	ხალხი


How do we get people to own this?	როგორ მივიტანოთ ეს ხალხამდე?


How do we get people to believe that it's possible to build a society without fossil fuels?	როგორ დავარწმუნოთ ხალხი, რომ საზოგადოების აშენება წიაღისეული საწვავის გარეშე შესაძლებელია?


A lot of work from the ground up is needed.	დიდი სამუშაოა ქვედა დონეზე ჩასატარებელი.


That is why, in 2014, we created Costa Rica Limpia.	ამიტომ შევქმენით 2014-ში "Costa Rica Limpia "


"Limpia" means "clean," because we want to empower and we want to inspire citizens.	"Limpia" ნიშნავს "სუფთას", რადგან გვინდა მოქალაქეებს მივცეთ საშუალება და შთავაგონოთ ისინი.


If citizens don't get engaged, clean transportation decisions will be bogged down by endless, and I mean endless, technical discussions, and by avalanches of lobbying by various established interests.	თუ მოქალაქეები არ ჩაერთვებიან, "სუფთა" სატრანსპორტო სისტემის შექმნაზე გადაწყვეტილება, უსასრულო ტექნიკური დისკუსიებით და მმართველი წრეების სხვადასხვა ინტერესების ლობირებით გაჭიანურდება.


Wanting to be a green country powered by renewables is already part of our story.	მწვანე, განახლებადი ენერგიის ქვეყანად ყოფნის სურვილი, უკვე არის ჩვენი ამბის ნაწილი.


We should not let anybody take that away from us.	არავის უნდა მივცეთ უფლება ეს წაგვართვას.


Last year, we brought people from our seven provinces to talk about climate change in terms that matter to them, and we also brought this year another group of Costa Ricans to talk about renewable energy.	შარშან ჩვენი შვიდი რეგიონიდან ხალხი მოვიწვიეთ, რომ მათთვის საინტერესო ჭრილში, კლიმატის ცვლილებები განგვეხილა იგივე გავაკეთეთ წელსაც კოსტა-რიკელების სხვა ჯგუფთან, რომ განახლებად ენერგიაზე გვესაუბრა


And you know what?	და იცით რა ხდება?


These people disagree on almost everything except on renewable energy and clean transportation and clean air.	ეს ხალხი არაფერში ეთანხმება ერთმანეთს, გარდა განახლებადი ენერგიის, "სუფთა" სატრანსპორტო სისტემის და დაუბინძურებელი ჰაერისა.


It brings people together.	ეს ხალხს აერთიანებს.


And the key to real participation is to help people not to feel small.	თანამონაწილეობისთვის მთავარია, რომ ხალხს თავი უსუსურად არ ვაგრძნობინოთ.


People feel powerless, and they are tired of not being heard.	ხალხი უსუსურად გრძნობს თავს და დაღლილია იმით, რომ მათი ხმა არავის ესმის.


So what we do is concrete things, and we translate technical issues into citizen language to show that citizens have a role to play and can play it together.	ამიტომ, ჩვენ კონკრეტულ რამეებს ვაკეთებთ. ვთარგმნით ტექნიკურ პრობლემებს მოქალაქეებისთვის გასაგებ ენაზე, რითიც ვაჩვენებთ, რომ მოქალაქეებს საკუთარი როლი აქვთ ერთად შესასრულებელი.


For the first time, we're tracking the promises that were made on clean transportation, and politicos know that they have to deliver it, but the tipping point will come when we form coalitions -- citizens, companies, champions of public transportation -- that will make electric mobility the new normal, especially in a developing country.	პირველად ვადევნებთ თვალს დაპირებების შესრულებას, რომლებიც "სუფთა" სატრანსპორტო სისტემასთან დაკავშირებით გაიცა და პოლიტკოსებმა იციან, რომ ისინი უნდა შესრულდეს, მაგრამ გარდამტეხი მომენტი მაშინ დადგება, როცა შევქმნით კოალიციცებს, მოქალაქეებისგან, კომპანიებისგან, საზოგადოებრივი ტრანსპორტისთვის მებრძოლებს, რომლებიც ელექტრო ტრანსპორტს ახალ ნორმად აქცევენ, განსაკუთრებით განვითარებად ქვეყნებში.


By the time the next election comes, I believe every candidate will have to disclose where they stand on the abolition of fossil fuels.	მჯერა, რომ შემდეგი არჩევნებისთვის, ყველა კანდიდატს მოუწევს გაამხილოს საკუთარი პოზიცია წიაღისეულ საწვავთან დაკავშირებით.


Because this question has to enter our mainstream politics.	ამ საკითხმა ჩვენ მეინსტრიმულ პოლიტიკაში უნდა შეაღწიოს.


And I'm telling you, this is not a question of climate policy or environmental agenda.	გარწმუნებთ, რომ ეს არაა მხოლოდ კლიმატთან, ან გარემოსთან დაკავშირებული საკითხი.


It's about the country that we want and the cities that we have and the cities that we want and who makes that choice.	ეს ჩვენთვის სასურველ ქვეყანას და ქალაქებს ეხება და იმას, თუ ვინ აკეთებს არჩევანს.


Because at the end of the day, what we have to show is that development with renewable energy is good for the people, for Costa Ricans that are alive today and especially for those who haven't been born.	რადგან საბოლოოდ გვინდა ვაჩვენოთ, რომ განახლებად ენერგიაზე დაფუძნებული განვითარება კარგია ხალხისთვის. ამჟამად მაცხოვრები კოსტა-რიკელებისთვის, და განსაკუთრებით იმათთვის, ვინც ჯერ არ დაბადებულა.


This is our National Museum today.	ეს ჩვენი ეროვნული მუზეუმია დღეს.


It's bright and peaceful, and when you stand up in front of it, it's really hard to believe these were military barracks at the end of the '40s.	ის ნათელი და მშვიდობიანია. როცა მის წინ დგახართ, რთული დასაჯერებელლია, რომ 40-იანების ბოლოს აქ სამხედრო ბაზები იყო.


We started a new life without an army in this place, and here is where our abolition of fossil fuels will be announced one day.	ჩვენ ახალი ცხოვრება, ჯარის გარეშე ამ ადგილიდან დავიწყეთ და ერთ მშვენიერ დღეს წიაღისეულ საწვავზე უარიც სწორედ აქ გამოცხადდება


And we will make history again.	და ჩვენ კვლავ დავწერთ ისტორიას.


Thank you.	მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


I'm here today to talk about the two ideas that, at least based on my observations at Khan Academy, are kind of the core, or the key leverage points for learning.	დღეს აქ ვარ, რომ ვისაუბრო იმ ორ იდეაზე, რომლებიც (ყოველ შემთხვევაში ხანის აკადემიაზე დაკვირვებით) ყველაზე მნიშვნელოვანია სწავლისთვის.


And it's the idea of mastery and the idea of mindset.	პირველი იდეაა დახელოვნება. ხოლო მეორე იდეაა განწყობა.


I saw this in the early days working with my cousins.	ჩემს ბიძაშვილებს რომ ვასწავლიდი, მაშინ შევამჩნიე;


A lot of them were having trouble with math at first, because they had all of these gaps accumulated in their learning.	თავიდან ბევრ მათგანს უჭირდა მათემატიკა, რადგან უამრავი ჩავარდნა დაუგროვდათ სწავლისას.


And because of that, at some point they got to an algebra class and they might have been a little bit shaky on some of the pre-algebra, and because of that, they thought they didn't have the math gene.	ამიტომ, ერთ დღესაც, მივიდნენ ალგებრის გაკვეთილზე სადაც იმის გამო, რომ მყარად არ იცოდნენ რაღაც საკითხები პრეალგებრაში იფიქრეს, რომ მათ არ ჰქონდათ მათემატიკის გენი.


Or they'd get to a calculus class, and they'd be a little bit shaky on the algebra.	ან მივიდნენ კალკულუსის გაკვეთილზე როცა მყარად არ იცოდნენ ალგებრა.


I saw it in the early days when I was uploading some of those videos on YouTube, and I realized that people who were not my cousins were watching.	ეს შევამჩნიე ძალიან ადრე YouTube-ზე ვიდეოებს რომ ვტვირთავდი ჩემი ბიძაშვილებისათვის და მივხვდი რომ ჩემი ბიძაშვილების გარდა სხვებიც უყურებდნენ ამ ვიდეოებს.


(Laughter) And at first, those comments were just simple thank-yous.	(სიცილი) თავიდან, უბრალოდ სამადლობელ კომენტარებს წერდნენ.


I thought that was a pretty big deal.	მეგონა, რომ ეს საკმაოდ ბევრს ნიშნავდა.


I don't know how much time you all spend on YouTube.	არ ვიცი, თქვენ რამდენ დროს ატარებთ YouTube-ზე,


Most of the comments are not "Thank you."	მაგრამ კომენტარების უმეტესობა არ არის ხოლმე „მადლობა.“


(Laughter) They're a little edgier than that.	(სიცილი) უფრო კვახეა ხოლმე.


But then the comments got a little more intense, student after student saying that they had grown up not liking math.	მოგვიანებით უფრო ემოციური კომენტარებიც გამოჩნდა მოსწავლეები მწერდნენ, რომ ბავშვობიდან მოყოლებული მათემატიკა არ უყვარდათ.


It was getting difficult as they got into more advanced math topics.	მათემატიკის რაც უფრო მაღალ საფეხურებზე გადადიოდნენ, მით უფრო ურთულდებოდათ.


By the time they got to algebra, they had so many gaps in their knowledge they couldn't engage with it.	როცა ალგებრის სწავლა უნდა დაეწყოთ, ცოდნაში იმდენი ჩავარდნები ჰქონდათ, რომ ვერ იგებდნენ.


They thought they didn't have the math gene.	ასეთ დროს ფიქრობდნენ, ეტყობა მათემატიკის გენი არ გვაქვსო.


But when they were a bit older, they took a little agency and decided to engage.	მაგრამ ცოტა რომ წამოიზარდნენ გადაწყვიტეს, საკუთარ ხელში აეღოთ სწავლის პროცესი.


They found resources like Khan Academy and they were able to fill in those gaps and master those concepts, and that reinforced their mindset that it wasn't fixed; that they actually were capable of learning mathematics.	იპოვეს ისეთი რესურსები, როგორიცაა ხანის აკადემია. და მოახერხეს, ამოევსოთ ჩავარდნები, დახელოვნებულიყვნენ, და ასე განიმტკიცეს ზრდის მენტალიტეტი; გაიაზრეს, რომ შესაძლებლობები უცვლელი არ იყო,


And in a lot of ways, this is how you would master a lot of things in life.	და რომ სინამდვილეში მათ შეეძლოთ, ესწავლათ მათემატიკა.


It's the way you would learn a martial art.	ხშირად ზუსტად ასე ვსწავლობთ სხვა რამეებსაც ცხოვრებაში.


In a martial art, you would practice the white belt skills as long as necessary, and only when you've mastered it you would move on to become a yellow belt.	ასე ისწავლიდით საბრძოლო ხელოვნებას. იქ ჯერ ივარჯიშებდით თეთრი ქამრისთვის საჭირო ილეთების დახელოვნებაში იმდენ ხანს რამდენ ხანსაც საჭირო იქნებოდა, და მხოლოდ მაშინ გადახვიდოდით ყვითელი ქამრისთვის მომზადებაზე,


It's the way you learn a musical instrument: you practice the basic piece over and over again, and only when you've mastered it, you go on to the more advanced one.	როცა დახელოვნდებოდით თეთრი ქამრის ილეთებში. ასე ვსწავლობთ ინსტრუმენტზე დაკვრასაც: ჯერ საბაზისო ნაწარმოებზე ვარჯიშობთ ბევრს და მხოლოდ მაშინ როცა დახელოვნდებით,


But what we point out -- this is not the way a traditional academic model is structured, the type of academic model that most of us grew up in.	გადადიხართ უფრო მაღალი დონის ნაწარმოებზე. მაგრამ ხაზს ვუსვამ: ტრადიციული აკადემიური სწავლების სტრუქტურა (იმ სწავლების, რომლის მიხედვითაც ჩვენ ყველანი გავიზარდეთ) ასეთი არაა.


In a traditional academic model, we group students together, usually by age, and around middle school, by age and perceived ability, and we shepherd them all together at the same pace.	ტრადიციულ აკადემიურ მოდელში, მოსწავლეებს, როგოც წესი, ვაჯგუფებთ ასაკის მიხედვით, და სადღაც საბაზო საფეხურზე, ასაკისა და აღქმული შესაძლებლობების მიხედვით. და ყველას ერთ ადგილას შევრეკავთ.


And what typically happens, let's say we're in a middle school pre-algebra class, and the current unit is on exponents, the teacher will give a lecture on exponents, then we'll go home, do some homework.	როგორც წესი, ხდება ის, რომ... ვთქვათ, ვართ საშუალო სკოლის პრეალგებრის გაკვეთილზე, რომლის თემაცაა ხარისხები, მასწავლებელი ახსნის ხარისხებს მერე წავალთ სახლში, გავაკეთებთ საშინაო დავალებას.


The next morning, we'll review the homework, then another lecture, homework, lecture, homework.	შემდეგ დილას გადავხედავთ დავალებას, მერე ისევ: ლექცია – დავალება, ლექცია – დავალება


That will continue for about two or three weeks, and then we get a test.	ეს გაგრძელდება ორი ან სამი კვირა, და შემდეგ მოდის ტესტი.


On that test, maybe I get a 75 percent, maybe you get a 90 percent, maybe you get a 95 percent.	ამ ტესტზე შეიძლება, ავიღო 75%, და თქვენ აიღოთ 90%, და თქვენ კიდევ 95%.


And even though the test identified gaps in our knowledge, I didn't know 25 percent of the material.	და ტესტმა კი დააფიქსირა ის ჩავარდნები, რაც ცოდნაში გვაქვს: არ ვიცოდი მასალის 25%.


Even the A student, what was the five percent they didn't know?	თუნდაც ათოსანისთვის, რა იყო ის 5%, რაც არ იცოდა?


Even though we've identified the gaps, the whole class will then move on to the next subject, probably a more advanced subject that's going to build on those gaps.	ჩავარდნების არსებობის მიუხედავად, მთელი კლასი გადავა შემდეგ საკითხზე, ალბათ უფრო მაღალი დონის საკითხზე, რომელიც ამ ჩავარდნებზე „დაშენდება“.


It might be logarithms or negative exponents.	შეიძლება, ეს იყოს ლოგარითმები, ან უარყოფითი ხარისხები.


And that process continues, and you immediately start to realize how strange this is.	ეს პროცესი ასე გრძელდება და თქვენ მაშინვე იაზრებთ რომ ეს ძალიან უცნაურია.


I didn't know 25 percent of the more foundational thing, and now I'm being pushed to the more advanced thing.	არ ვიცოდი შედარებით საბაზისო საკითხის 25%, ახლა კი მიბიძგებენ, უფრო მაღალი დონის რამ ვისწავლო.


And this will continue for months, years, all the way until at some point, I might be in an algebra class or trigonometry class and I hit a wall.	ასე გაგრძელდება თვეები და წლები, იმ დრომდე როცა ალგებრის ან ტრიგონომეტრიის გაკვეთილზე ვიქნები და ჩიხს შევეჩეხები.


And it's not because algebra is fundamentally difficult or because the student isn't bright.	ასე იმიტომ არ მოხდება, რომ ალგებრა თავისი არსით ძნელია, ან იმიტომ, რომ მოსწავლე ჭკვიანი არ არის.


It's because I'm seeing an equation and they're dealing with exponents and that 30 percent that I didn't know is showing up.	ეს მოხდება იმიტომ, რომ საქმე მაქვს განტოლებასთან, რომელშიც ხარისხებია და ის 30%, რაც არ ვიცოდი ზუსტად აქ გამოყოფს თავს.


And then I start to disengage.	და ნელ-ნელა კლასს ჩამოვრჩები.


To appreciate how absurd that is, imagine if we did other things in our life that way.	კარგად რომ დაინახოთ, რაოდენ აბსურდულია ეს, წარმოიდგინეთ, ცხოვრებაში სხვა რამეებსაც რომ ასე ვაკეთებდეთ.


Say, home-building.	აი, მაგალითად, სახლის შენება.


(Laughter) So we bring in the contractor and say, "We were told we have two weeks to build a foundation.	(სიცილი) მოვიყვანთ მშენებელს და ვეუბნებით: „გვითხრეს, რომ 2 კვირა გვაქვს საძირკვლის ასაშენებლად


Do what you can."	„რასაც შეძლებ, გააკეთე.“


(Laughter) So they do what they can.	(სიცილი) ისინიც აკეთებენ, რაც შეუძლიათ.


Maybe it rains.	შეიძლება, იწვიმოს.


Maybe some of the supplies don't show up.	შეიძლება, მასალის ნაწილი არ მოიტანონ.


And two weeks later, the inspector comes, looks around, says, "OK, the concrete is still wet right over there, that part's not quite up to code ...	2 კვირის შემდეგ მოდის შემმოწმებელი, გახედ-გამოხედავს და იტყვის: „კარგით, ბეტონი იქ ჯერ ისევ სველია, „ეს ნაწილი მთლად სტანდარტის მიხედვით არაა...


I'll give it an 80 percent."	„80%-ს დავუწერ.“


(Laughter) You say, "Great! That's a C. Let's build the first floor."	(სიცილი) ეტყვით: „მაგარია! 8-იანი მივიღეთ. მოდი, 1-ლი სართული ავაშენოთ.“


(Laughter) Same thing.	(სიცილი) იგივეა.


We have two weeks, do what you can, inspector shows up, it's a 75 percent.	2 კვირა გვაქვს, რაც შეგიძლია გააკეთე; 2 კვირაში მოდის შემმოწმებელი – 75%-ია.


Great, that's a D-plus.	მშვენიერი, 7-იანია.


Second floor, third floor, and all of a sudden, while you're building the third floor, the whole structure collapses.	მე-2 სართული, მე-3 სართული; და უცებ, მე-3 სართულის შენებისას მთელი სტრუქტურა ინგრევა.


And if your reaction is the reaction you typically have in education, or that a lot of folks have, you might say, maybe we had a bad contractor, or maybe we needed better inspection or more frequent inspection.	და თუ შენი რეაქცია ისეთივეა, როგორიც განათლებაში მომუშავეების. ან ზოგადად, სხვა (ბევრი) ადამიანის. ალბათ, იტყოდით, ცუდი მშენებელი შეგვხვდა, ან რომ გვჭირდებოდა უკეთესი შემოწმება, ან უფრო ხშირი შემოწმება.


But what was really broken was the process.	მაგრამ სინამდვილეში პროცესი იყო გაფუჭებული.


We were artificially constraining how long we had to something, pretty much ensuring a variable outcome, and we took the trouble of inspecting and identifying those gaps, but then we built right on top of it.	ჩვენ ხელოვნურად შევზღუდეთ მუშაობის დრო, ფაქტობრივად გარანტირებული გვქონდა არამდგრადი შედეგი, თან დავხარჯეთ ენერგია შეფასებაზე და ჩავარდნების აღმოჩენაზე, მაგრამ შემდეგ მაინც ზემოდან დავაშენეთ.


So the idea of mastery learning is to do the exact opposite.	დახელოვნებაზე დაფუძნებული სწავლების იდეა კი ამის საპირისპიროა.


Instead of artificially constraining, fixing when and how long you work on something, pretty much ensuring that variable outcome, the A, B, C, D, F -- do it the other way around.	იმის მაგივრად, რომ ხელოვნურად შევზღუდოთ, როდის და რამდენ ხანს იმუშავებთ კონკრეტულ საკითხზე; რაც გარანტირებულად გვაძლევს არამდგრად შედეგს – 10, 9 , 8, 7, 6, 5 პირიქით გააკეთეთ.


What's variable is when and how long a student actually has to work on something, and what's fixed is that they actually master the material.	ცვლადი გახადეთ ის, თუ როდის და რამდენ ხანს იმუშავებენ მოსწავლეები კონკრეტულ თემაზე და ფიქსირებული კი გახადეთ ის, რომ მათ ბოლომდე დაიხელოვნონ მასალა.


And it's important to realize that not only will this make the student learn their exponents better, but it'll reinforce the right mindset muscles.	მნიშვნელოვანია გავიაზროთ, რომ ეს დაეხმარება მოსწავლეებს არა მარტო ხარისხების უკეთ გააზრებაში, არამედ განუმტკიცებს სწორი განწყობის „კუნთებს“.


It makes them realize that if you got 20 percent wrong on something, it doesn't mean that you have a C branded in your DNA somehow.	გაიაზრებენ, რომ თუ რომელიმე დავალებაში 20% შეცდომით გაქვს, ეს არ ნიშნავს, რომ შვიდიანების მიღება გენში გაქვს.


It means that you should just keep working on it.	ეს უბრალოდ ნიშნავს, რომ ამაზე კიდევ სამუშაო გაქვს.


You should have grit; you should have perseverance; you should take agency over your learning.	უნდა გქონდეს სიმტკიცე; უნდა იყო უდრეკი; შენი სწავლა შენს ხელში უნდა აიღო.


Now, a lot of skeptics might say, well, hey, this is all great, philosophically, this whole idea of mastery-based learning and its connection to mindset, students taking agency over their learning.	ბევრმა სკეპტიკოსმა შეიძლება თქვას: ეს ყველაფერი მშვენიერია, ფილოსოფიურად; მთელი ეს დახელოვნებაზე დაფუძნებული სწავლება და მისი კავშირი განწყობასთან; მოსწავლეები საკუთარ ხელში იღებენ განათლებას.


It makes a lot of sense, but it seems impractical.	გონივრული იდეაა, მაგრამ არა პრაქტიკული.


To actually do it, every student would be on their own track.	ეს რომ მართლა მოვახერხოთ, ყველა მოსწავლეს საკუთარი კურსი უნდა ჰქონდეს.


It would have to be personalized, you'd have to have private tutors and worksheets for every student.	პერსონიფიცირება იქნება საჭირო; უნდა გყავდეს რეპეტიტორები და სამუშაო ფურცლები თითოეული მოსწავლისთვის.


And these aren't new ideas -- there were experiments in Winnetka, Illinois, 100 years ago, where they did mastery-based learning and saw great results, but they said it wouldn't scale because it was logistically difficult.	და ეს არ არის ახალი იდეები -- 100 წლის წინ ილინოისში ექსპერიმენტები ჩატარდა; იყენებდნენ დახელოვნებაზე დაფუძნებულ სწავლებას და მშვენიერი შედეგი მიიღეს, მაგრამ დაასკვნეს, რომ ფართო მასშტაბზე ვერ იზამდნენ ლოგისტიკური სირთულეების გამო.


The teacher had to give different worksheets to every student, give on-demand assessments.	მასწავლებელს თითოეული მოსწავლისათვის განსხვავებული სამუშაო ფურცლისა და საჭიროებაზე მორგებული შეფასების სისტემის მომზადება დასჭირდებოდა.


But now today, it's no longer impractical.	მაგრამ დღეს, ეს უკვე აღარ არის არა პრაქტიკული.


We have the tools to do it.	გვაქვს საჭირო ხელსაწყოები ამის მისაღწევად.


Students see an explanation at their own time and pace?	მოსწავლეს დასჭირდება, რაიმე საკითხის ახსნა ნახოს?


There's on-demand video for that.	ამისთვის საჭიროებაზე მორგებული ვიდეოები გვაქვს.


They need practice? They need feedback?	ვარჯიში სჭირდებათ; უკუკავშირი?


There's adaptive exercises readily available for students.	პერსონალიზებული სავარჯიშოები ხელმისაწვდომია ყველა მოსწავლისთვის.


And when that happens, all sorts of neat things happen.	ეს როცა ხდება, სხვა ბევრი საუცხოო რამ მოჰყვება.


One, the students can actually master the concepts, but they're also building their growth mindset, they're building grit, perseverance, they're taking agency over their learning.	ჯერ ერთი, მოსწავლეები ახერხებენ, მართლაც დახელოვნდნენ საკითხებში. ამასთან ერთად ივითარებენ ზრდის განწყობას; ივითარებენ სიმტკიცესა და უდრეკობას; თვითონ მართავენ თავიანთ განათლებას.


And all sorts of beautiful things can start to happen in the actual classroom.	და ბევრი გადასარევი რამ შეიძლება მოხდეს საკლასო ოთახშიც.


Instead of it being focused on the lecture, students can interact with each other.	„ლექციაზე“ ფოკუსირების მაგივრად, მოსწავლეებს შეუძლიათ ერთმანეთთან ინტერაქცია.


They can get deeper mastery over the material.	შეუძლიათ, სიღრმისეულად დახელოვნდნენ თემაში.


They can go into simulations, Socratic dialogue.	შეუძლიათ, მოაწყონ სიმულაციები; სოკრატესეული დიალოგი.


To appreciate what we're talking about and the tragedy of lost potential here, I'd like to give a little bit of a thought experiment.	უფრო რომ დააფასოთ, რაზეც ვსაუბრობთ და გაიაზროთ დაკარგული პოტენციალის ტრაგედია, მინდა, შემოგთავაზოთ გონებრივი ექსპერიმენტი.


If we were to go 400 years into the past to Western Europe, which even then, was one of the more literate parts of the planet, you would see that about 15 percent of the population knew how to read.	ჩვენ რომ წავიდეთ 400 წლით უკან, დასავლეთ ევროპაში, რომელიც მაშინაც კი პლანეტის ერთ-ერთი ყველაზე წიგნიერი ნაწილი იყო, ნახავდით, რომ მოსახლეობის დაახლოებით 15%-ს შეეძლო კითხვა.


And I suspect that if you asked someone who did know how to read, say a member of the clergy, "What percentage of the population do you think is even capable of reading?"	და ეჭვი მაქვს, რომელიმე კითხვის შემძლე ადამიანისთვის რომ გეკითხათ, მაგალითად სამღვდელოების წევრისთვის, „თქვენი აზრით, მოსახლეობის რა პროცენტს აქვს უნარი ისწავლოს კითხვა?“


They might say, "Well, with a great education system, maybe 20 or 30 percent."	შეიძლება ეთქვათ: „ნუ, კარგი განათლების სისტემის შემთხვევაში, „ალბათ 20, ან 30%-ს.“


But if you fast forward to today, we know that that prediction would have been wildly pessimistic, that pretty close to 100 percent of the population is capable of reading.	მაგრამ აწმყოში რომ დავბრუნდეთ, ვიცით, რომ ეს წინასწარმეტყველება საოცრად პესიმისტური იქნებოდა; რომ დღეს კაცობრიობის თითქმის 100%-ს შეუძლია კითხვა.


But if I were to ask you a similar question: "What percentage of the population do you think is capable of truly mastering calculus, or understanding organic chemistry, or being able to contribute to cancer research?"	მაგრამ თქვენთვის რომ დამესვა მსგავსი კითხვა: „მოსახლეობის რამდენ პროცენტს შეუძლია „სიღრმისეულად დახელოვნდეს კალკულუსში, „ან გაიაზროს ორგანული ქიმია, „ან წვლილი შეიტანოს კიბოს კვლევაში?“


A lot of you might say, "Well, with a great education system, maybe 20, 30 percent."	ბევრი თქვენგანი ალბათ იტყვის: „ნუ, ძალიან კარგი განათლების სისტემის შემთხვევაში, ალბათ 20, 30 პროცენტს."


But what if that estimate is just based on your own experience in a non-mastery framework, your own experience with yourself or observing your peers, where you're being pushed at this set pace through classes, accumulating all these gaps?	მაგრამ იქნებ ეს შეფასება უბრალოდ ჩვენს არა-დახელოვნებაზე დაფუძნებული გამოცდილების გამოა; თქვენი პირადი გამოცდილება, ან თქვენი თანატოლების, სადაც, განსაზღვრული ტემპით, ერთი კლასიდან მეორეში „მიგათრევენ“ და ცოდნაში ჩავარდნები გიგროვდება.


Even when you got that 95 percent, what was that five percent you missed?	მაშინაც კი, როცა 95% მიიღეთ, რა იყო ის 5%, რომელიც გამოგრჩათ?


And it keeps accumulating -- you get to an advanced class, all of a sudden you hit a wall and say, "I'm not meant to be a cancer researcher; not meant to be a physicist; not meant to be a mathematician."	და ეს ჩავარდნები გროვდება; შემდეგ კლასში რომ მოხვდებით, უცებ ჩიხში მოექცევით და იფიქრებთ: „კიბოს მკვლევრად არ გამოვდგები; „ფიზიკოსად არ გამოვდგები; მათემატიკოსად არ გამოვდგები.“


I suspect that that actually is the case, but if you were allowed to be operating in a mastery framework, if you were allowed to really take agency over your learning, and when you get something wrong, embrace it -- view that failure as a moment of learning -- that number, the percent that could really master calculus or understand organic chemistry, is actually a lot closer to 100 percent.	ალბათ, ეს ასეც არის, მაგრამ რომ გქონოდათ დახელოვნების მეთოდით სწავლის შესაძლებლობა; რომ მართლაც შეგეძლოთ, აგეღოთ საკუთარი ხელში სწავლის სადავეები, - და როცა რამე შეგეშლებოდათ, მიგეღოთ ეს; დაგენახათ ეს მარცხი, როგორც სწავლის საშუალება - ის რიცხვი, ეს პროცენტი, რომელსაც შეუძლია, დახელოვნდეს კალკულუსში ან ორგანულ ქიმიაში, 100%-თან ბევრად უფრო ახლოს იქნებოდა.


And this isn't even just a "nice to have."	ეს არ არის უბრალოდ „რატომაც არ გვქონდეს“ საკითხი.


I think it's a social imperative.	ვფიქრობ, ეს სოციალური იმპერატივია.


We're exiting what you could call the industrial age and we're going into this information revolution.	ჩვენ „გამოვდივართ“ ეგრეთ წოდებული ინდუსტრიული ხანიდან და „შევდივართ“ ინფორმაციული რევოლუციის ხანაში.


And it's clear that some things are happening.	ნათელია, რომ რაღაცეები იცვლება.


In the industrial age, society was a pyramid.	ინდუსტრიულ ხანაში საზოგადოება პირამიდა იყო.


At the base of the pyramid, you needed human labor.	პირამიდის საძირკველში ფიზიკური შრომა გჭირდებოდა.


In the middle of the pyramid, you had an information processing, a bureaucracy class, and at the top of the pyramid, you had your owners of capital and your entrepreneurs and your creative class.	პირამიდის შუაში ინფორმაციის გადამუშავება გვქონდა; ბიუროკრატიული ფენა. პირამიდის თავზე კაპიტალის მფლობელები გვყავდა და მეწარმეები; და შემოქმედებითი ფენა.


But we know what's happening already, as we go into this information revolution.	მაგრამ ხო ვხედავთ, რა ხდება უკვე, ინფორმაციული რევოლუციის დაწყებასთან ერთად.


The bottom of that pyramid, automation, is going to take over.	პირამიდის ძირში ყველაფერი ავტომატიზირდება.


Even that middle tier, information processing, that's what computers are good at.	შუა ფენაც კი; ინფორმაციის გადამუშავება, სწორედ ეს ეხერხებათ კომპიუტერებს.


So as a society, we have a question: All this new productivity is happening because of this technology, but who participates in it?	ჩვენ, როგორც საზოგადოება, ერთი კითხვის წინაშე ვდგავართ: მთელი ეს თანამედროვე პროდუქტიულობა ტექნოლოგიების დამსახურებაა, მაგრამ ვინ იღებს მასში მონაწილეობას?


Is it just going to be that very top of the pyramid, in which case, what does everyone else do?	მხოლოდ პირამიდის წვერში მყოფი ფენა? თუ ასეა, სხვა დანარჩენი რას აკეთებს?


How do they operate?	სად მუშაობენ?


Or do we do something that's more aspirational?	ან ხომ არ შევცვალოთ ეს სისტემა?


Do we actually attempt to invert the pyramid, where you have a large creative class, where almost everyone can participate as an entrepreneur, an artist, as a researcher?	ხომ არ შეგვიძლია, ამოვაყირაოთ პირამიდა; ისე, რომ დიდი შემოქმედი ფენა გვყავდეს, სადაც თითქმის ყველა შეძლებს, თავისი წვლილი შეიტანოს, როგორც მეწარმემ, ხელოვანმა, მკვლევარმა?


And I don't think that this is utopian.	არ ვფიქრობ, რომ ეს უტოპიურია.


I really think that this is all based on the idea that if we let people tap into their potential by mastering concepts, by being able to exercise agency over their learning, that they can get there.	მართლა მგონია, რომ ეს ყველაფერი ეფუძნება იმ იდეას, რომ თუ ხალხს საშუალებას მივცემთ გამოიყენონ საკუთარი პოტენციალი კონცეფციების დახელოვნებით; საკუთარი განვითარების სადავეების ხელში აღებით, მათ შეუძლიათ ამის მიღწევა.


And when you think of it as just a citizen of the world, it's pretty exciting.	როცა ამაზე ფიქრობ, როგორც სამყაროს უბრალოდ ერთ-ერთი მოქალაქე, საკმაოდ ამაღელვებელია.


I mean, think about the type of equity we can we have, and the rate at which civilization could even progress.	წარმოიდგინეთ, როგორი სამართლიანობა შეიძლება გვქონდეს, და რა სიჩქარით შეძლებს ცივილიზაცია განვითარებას.


And so, I'm pretty optimistic about it.	მე საკმაოდ ოპტიმისტურად ვარ განწყობილი.


I think it's going to be a pretty exciting time to be alive.	ვფიქრობ, ძალიან საინტერესო დროში ვცხოვრობთ.


Thank you.	მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


You know, I didn't set out to be a parenting expert.	იცით, ბავშვის აღზრდის ექსპერტობა არასდროს მდომებია.


In fact, I'm not very interested in parenting, per Se.	რეალურად, ამ თემით დიდად დაინტერესებულიც არ ვარ.


It's just that there's a certain style of parenting these days that is kind of messing up kids, impeding their chances to develop into theirselves.	უბრალოდ, დღესდღეობით ხშირად ვხვდებით აღზრდის გარკვეულ სტილს, რომელიც ბავშვებს აზიანებს და მათი განვითარების შანსებს აფერხებს.


There's a certain style of parenting these days that's getting in the way.	დღესდღეობით აღზრდის გარკვეული სტილია, რომელიც გვაფერხებს.


I guess what I'm saying is, we spend a lot of time being very concerned about parents who aren't involved enough in the lives of their kids and their education or their upbringing, and rightly so.	რის თქმასაც ვცდილობ ისაა, რომ უამრავ დროს ვხარჯავთ ფიქრზე იმ მშობლების შესახებ, რომლებიც მათი ბავშვების ცხოვრებაში ჩართულნი არ არიან, არც მათ განათლებაში, აღზრდაში, და ასე შემდეგ.


But at the other end of the spectrum, there's a lot of harm going on there as well, where parents feel a kid can't be successful unless the parent is protecting and preventing at every turn and hovering over every happening, and micromanaging every moment, and steering their kid towards some small subset of colleges and careers.	მაგრამ სპექტრის მეორე მხარესაც, ბევრი ზიანის მიყენება ხდება, როდესაც მშობლებს ჰგონიათ, რომ ბავშვი ვერ იქნება წარმატებული, თუ ისინი მას ყოველ ნაბიჯზე არ იცავენ და ყველა მოვლენაში არ ერევიან, ყველა დეტალს არ მართავენ, და შვილებს მიმართავენ განსაზღვრული კოლეჯების ან კარიერებისკენ.


When we raise kids this way, and I'll say we, because Lord knows, in raising my two teenagers, I've had these tendencies myself, our kids end up leading a kind of checklisted childhood.	როდესაც ჩვენ ბავშვებს ასე ვზრდით, ვამბობ - "ჩვენ", რადგან ღმერთმა იცის, რომ ორი მოზარდის აღზრდისას, ზუსტად იგივე მჭირდა... ჩვენს შვილებს მხოლოდ ერთგვარ ნუსხაზე მიბმული ბავშვობა აქვთ.


And here's what the checklisted childhood looks like.	ნუსხაზე მიბმული ბავშვობა კი ასე გამოიყურება:


We keep them safe and sound and fed and watered, and then we want to be sure they go to the right schools, that they're in the right classes at the right schools, and that they get the right grades in the right classes in the right schools.	ვუზრუნველყოფთ მათ უსაფთხოებას, ჭამას და სმას, შემდეგ გვინდა, რომ სწორად შერჩეულ სკოლაში დადიოდნენ, რომ სწორ კლასში მოხვდნენ, ამ სწორად შერჩეულ სკოლაში, და რომ სწორ ნიშნებს იღებენ, სწორ კლასში, სწორად შერჩეულ სკოლაში.


But not just the grades, the scores, and not just the grades and scores, but the accolades and the awards and the sports, the activities, the leadership.	არა მხოლოდ ნიშნები და ქულები, მედლები და ჯილდოები, ასევე სპორტი ღონისძიებები, ლიდერობა. ვეუბნებით, რომ სასკოლო კლუბს კი არ შეუერთდნენ,


We tell our kids, don't just join a club, start a club, because colleges want to see that.	თავად ჩამოაყალიბონ კლუბი, რადგან კოლეჯში გამოადგებათ.


And check the box for community service.	ნუსხაშიც მოვინიშნავთ, როგორც სამოქალაქო აქტივობას.


I mean, show the colleges you care about others.	ანუ, კოლეჯში რომ აჩვენო, რომ სხვებზეც ზრუნავ.


(Laughter) And all of this is done to some hoped-for degree of perfection.	(სიცილი) და ეს ყველაფერი, ბრწყინვალე ხარისხის მოლოდინით.


We expect our kids to perform at a level of perfection we were never asked to perform at ourselves, and so because so much is required, we think, well then, of course we parents have to argue with every teacher and principal and coach and referee and act like our kid's concierge and personal handler and secretary.	ბავშვებისგან ისეთ ბრწყინვალე შედეგებს ველით, რომელსაც საკუთარ თავსაც კი არ ვთხოვთ. და რადგან ამდენია გასაკეთებელი, ჩვენ ბევრ ვფიქრობთ. ჰო, რა თქმა უნდა მშობლები ყველა მასწავლებელს უნდა ეკამათონ და დირექტორსაც, მწვრთნელსაც და მსაჯსაც. ჩვენი შვილების კონსიერჟივით მოვიქცეთ, პირადი თანაშემწესავით, მდივნებივით.


And then with our kids, our precious kids, we spend so much time nudging, cajoling, hinting, helping, haggling, nagging as the case may be, to be sure they're not screwing up, not closing doors, not ruining their future, some hoped-for admission to a tiny handful of colleges that deny almost every applicant.	შემდეგ კი ჩვენს შვილებთან, ჩვენს ძვირფას შვილებთან უამრავ დროს ვხარჯავთ რომ ვუბიძგოთ, ვეხვეწოთ, მივანიშნოთ, დავეხმაროთ, ვეკამათოთ, რაც არ უნდა იყოს, რომ დავრწმუნდეთ არაფერს აშავებენ, კარს არ იკეტავენ, მომავალს არ იფუჭებენ, სასურველი ჩარიცხვისთვის თითებზე ჩამოსათვლელ კოლეჯებში, რომლებიც თითქმის ყველას უარს ეუბნებიან.


And here's what it feels like to be a kid in this checklisted childhood.	ბავშვისთვის კი სიით გაწერილი ცხოვრება ასეთია:


First of all, there's no time for free play.	პირველ რიგში, არ აქვს თავისუფალი დრო თამაშისთვის.


There's no room in the afternoons, because everything has to be enriching, we think.	არცერთი წუთი შუადღეს, რადგან ისიც ნაყოფიერი უნდა იყოს, ჩვენი აზრით...


It's as if every piece of homework, every quiz, every activity is a make-or-break moment for this future we have in mind for them, and we absolve them of helping out around the house, and we even absolve them of getting enough sleep as long as they're checking off the items on their checklist.	თითქოს ყოველი საშინაო დავალება, ტესტი და აქტივობა გადამწყვეტი მომენტია იმ მომავლისთვის, რასაც მათ ვუმზადებთ და სახლის საქმეებში მოხმარებისგან ვათავისუფლებთ, არასაკმარისი ძილის უფლებასაც ვაძლევთ, თუ ეს ნუსხის ჩამონათვლის მიღწევაში ეხმარებათ.


And in the checklisted childhood, we say we just want them to be happy, but when they come home from school, what we ask about all too often first is their homework and their grades.	და ასე გაწერილ ბავშვობაზე ვამბობთ, რომ უბრალოდ გვინდა ბედნიერები იყვნენ. მაგრამ როდესაც სკოლიდან ბრუნდებიან, პირველი რასაც ვეკითხებით, მათი საშინაო დავალება და ნიშნებია.


And they see in our faces that our approval, that our love, that their very worth, comes from A's.	ისინი ჩვენს სახეზე ხედავენ, რომ მიმღებლობა, სიყვარული, მათი რაობაც კი, მაღალი ნიშნებით განისაზღვრება.


And then we walk alongside them and offer clucking praise like a trainer at the Westminster Dog Show -- (Laughter) coaxing them to just jump a little higher and soar a little farther, day after day after day.	მერე მათთან მივდივართ და ვაქებთ, როგორც ძაღლების მწვრთნელი ვესტმინსტერის შოუდან. (სიცილი) ვუბიძგებთ უფრო მაღლა ახტომისკენ, ყოველ დღე, ყოველ ჯერზე.


And when they get to high school, they don't say, "Well, what might I be interested in studying or doing as an activity?"	როდესაც დამამთავრებელ კლასებში გადავლენ, არ კითხულობენ "ჰო, ნეტავ რის სწავლა მაინტერესებს ან რისი კეთება მინდა?"


They go to counselors and they say, "What do I need to do to get into the right college?"	მრჩეველთან მივლენ და ჰკითხავენ: "რა უნდა გავაკეთო, რომ "სწორ" კოლეჯში ჩავირიცხო?"


And then, when the grades start to roll in in high school, and they're getting some B's, or God forbid some C's, they frantically text their friends and say, "Has anyone ever gotten into the right college with these grades?"	და როდესაც ნიშნების მიღებას დაიწყებენ, რამდენიმე "B" იქნება, ან ღმერთმა დაიფაროთ და "C", დაიწყებენ მეგობრებთან უაზრო წერას: "ვინმე ასეთი ნიშნებით ჩარიცხულა სწორ კოლეჯში?"


And our kids, regardless of where they end up at the end of high school, they're breathless.	და ჩვენი შვილები, სადაც არ უნდა ჩაირიცხონ სკოლის შემდეგ, სულშეხუთულნი არიან.


They're brittle.	მყიფეები არიან.


They're a little burned out.	ცოტა გადამწვრებიც არიან.


They're a little old before their time, wishing the grown-ups in their lives had said, "What you've done is enough, this effort you've put forth in childhood is enough."	ცოტა მობერებულიც არიან და ოცნებობენ ზრდასულებს ეთქვათ "რაც შენ გააკეთე სრულიად საკმარისია, რა შრომაც გასწიე შენს ბავშვობაში სრულიად საკმარისია."


And they're withering now under high rates of anxiety and depression and some of them are wondering, will this life ever turn out to have been worth it?	ახლა კი შფოთისა და დეპრესიის მაღალი დონე ახრჩობთ, და ზოგიერთ მათგანს აინტერესებს, ეს ცხოვრება ღირდა თუ არა ამად?


Well, we parents, we parents are pretty sure it's all worth it.	ჰო, ჩვენ - მშობლებს, ჩვენ გვჯერა რომ ნამდვილად ღირდა.


We seem to behave -- it's like we literally think they will have no future if they don't get into one of these tiny set of colleges or careers we have in mind for them.	ისე ვიქცევით, თითქოს მათ არანაირი მომავალი არ ექნებოდათ, თუ თითებზე ჩამოსათვლელი კოლეჯებიდან ერთ-ერთში არ ჩაირიცხებოდნენ, ან იმ პროფესიას არ აირჩედნენ.


Or maybe, maybe, we're just afraid they won't have a future we can brag about to our friends and with stickers on the backs of our cars.	ან იქნებ, უბრალოდ გვეშინია, ისეთი მომავალი არ ექნებათ, რომლითაც ვიტრაბახებთ ჩვენს მეგობრებთან და სტიკერებით ჩვენს მანქანაზე.


Yeah.	ჰო...


(Applause) But if you look at what we've done, if you have the courage to really look at it, you'll see that not only do our kids think their worth comes from grades and scores, but that when we live right up inside their precious developing minds all the time, like our very own version of the movie "Being John Malkovich," we send our children the message: "Hey kid, I don't think you can actually achieve any of this without me."	(აპლოდისმენტები) მაგრამ თუ შეხედავთ რა გავაკეთეთ, თუ გამბედაობა გეყოფათ, რომ მართლა შეხედოთ, არა მხოლოდ ბავშვებს სჯერათ, რომ მათი ფასი განისაზღვრება ნიშნებითა და ქულებით, არამედ მათ ძვირფას გონებაში, ფილმის "იყო ჯონ მალკოვიჩი" ჩვენეული ვერსიასავით, ბავშვებს ამ შეტყობინებას ვუგზავნით: "შვილო, ვფიქრობ ვერაფერს მიაღწევდი ჩემს გარეშე."


And so with our overhelp, our overprotection and overdirection and hand-holding, we deprive our kids of the chance to build self-efficacy, which is a really fundamental tenet of the human psyche, far more important than that self-esteem they get every time we applaud.	და ჩვენი გადამეტებული დახმარებით, დაცვით, მიმართულების მიცემითა და ხელჩაკიდებული ტარებით, ბავშვებს შანსს ვართმევთ თვითმყოფადებად ჩამოყალიბდნენ, რომელიც ადამიანის ფსიქიკის ძირითადი პრინციპია, თვითშეფასებაზე მნიშვნელოვანიც კი, რომელსაც ჩვენი შექებით იღებენ.


Self-efficacy is built when one sees that one's own actions lead to outcomes, not -- There you go.	თვითმყოფადობა ყალიბდება, როდესაც ხედავ შენი ქმედებები განსაღვრავენ შედეგს, და არა... კი ბატონო!


(Applause) Not one's parents' actions on one's behalf, but when one's own actions lead to outcomes.	(აპლოდისმენტები) და არა მშობლის ქმედებები, შვილის სახელით, არამედ მათი ქმედებები განსაზღვრავენ მათივე შედეგებს.


So simply put, if our children are to develop self-efficacy, and they must, then they have to do a whole lot more of the thinking, planning, deciding, doing, hoping, coping, trial and error, dreaming and experiencing of life for themselves.	მარტივად რომ ვთქვათ, თუ გვინდა, რომ ჩვენი შვილები თვითმყოფადები გახდნენ, მათ უნდა მეტი იფიქრონ, დაგეგმონ, გადაწყვიტონ, გააკეთონ, იმედოვნონ, შეეჭიდონ, სცადონ და შეცდნენ, იოცნებონ და ცხოვრება თავად გამოსცადონ.


Now, am I saying every kid is hard-working and motivated and doesn't need a parent's involvement or interest in their lives, and we should just back off and let go?	განა მე იმას ვამბობ, რომ ყველა ბავშვი შრომისმოყვარე და მოტივირებულია და მშობლის ჩარევა ან ინტერესი არ სჭირდება და უკან უნდა გავდგეთ და შევეშვათ?


Hell no.	ჯანდაბა, არა!


(Laughter) That is not what I'm saying.	(სიცილი) მე ამას არ ვამბობ.


What I'm saying is, when we treat grades and scores and accolades and awards as the purpose of childhood, all in furtherance of some hoped-for admission to a tiny number of colleges or entrance to a small number of careers, that that's too narrow a definition of success for our kids.	მე იმას ვამბობ, რომ როცა ნიშნებს, ქულებს, მედლებსა და ჯილდოებს მათი ბავშვობის მიზნად ვაქცევთ, იმისთვის, რომ საუკეთესო კოლეჯში ჩაირიცხონ, ან გამორჩეული კარიერა აიწყონ, ესაა წარმატების ძალიან ვიწრო განმარტება ჩვენი ბავშვებისთვის.


And even though we might help them achieve some short-term wins by overhelping -- like they get a better grade if we help them do their homework, they might end up with a longer childhood résumé when we help -- what I'm saying is that all of this comes at a long-term cost to their sense of self.	და მიუხედავად იმისა, რომ შესაძლოა მოკლევადიან წარმატებებში დავეხმაროთ, გადამეტებული დახმარებით, მაგალითად უკეთეს ნიშნებს მიიღებენ თუ საშინაო დავალებაში მივეხმარებით, უფრო გრძელი ბავშვობის რეზიუმე ექნებათ, როცა დავეხმარებით, მაგრამ მე ვამბობ, რომ ეს ყველაფერი უფრო დიდი რამის ხარჯზე ხდება, მათი თვით-აღქმის ხარჯზე.


What I'm saying is, we should be less concerned with the specific set of colleges they might be able to apply to or might get into and far more concerned that they have the habits, the mindset, the skill set, the wellness, to be successful wherever they go.	მე ვამბობ, რომ ნაკლებად უნდა გვაღელვებდეს, კონკრეტული კოლეჯების სია, სადაც განაცხადს გააკეთებენ ან ჩაირიცხებიან, და უფრო მეტად უნდა გვაღელვებდეს, რომ აქვთ ჩვევები, აზროვნება, უნარები, და სიჯანსაღე, რომ წარმატებულები იყვნენ რაც არ უნდა აირჩიონ.


What I'm saying is, our kids need us to be a little less obsessed with grades and scores and a whole lot more interested in childhood providing a foundation for their success built on things like love and chores.	მე ვამბობ, რომ ჩვენს შვილებს სჭირდებათ ნაკლებად ჩავიციკლოთ ნიშნებსა და ქულებზე და მეტაც გვაინტერესებდეს ისეთი ბავშვობა შევუქმნათ, რომელიც წარმატების საფუძველია, სიყვარულზე დაშენებული, და სახლის საქმეებზე.


(Laughter) (Applause) Did I just say chores? Did I just say chores? I really did.	(სიცილი) (აპლოდისმენტები) ახლა სახლის საქმეები ვთქვი? ჰო, ნამდვილად ვთქვი.


But really, here's why.	და აი რატომ:


The longest longitudinal study of humans ever conducted is called the Harvard Grant Study.	ყველაზე გრძელვადიან კვლევას ადამიანებზე, ჰარვარდის გრანტის კვლევა ჰქვია.


It found that professional success in life, which is what we want for our kids, that professional success in life comes from having done chores as a kid, and the earlier you started, the better, that a roll-up-your-sleeves- and-pitch-in mindset, a mindset that says, there's some unpleasant work, someone's got to do it, it might as well be me, a mindset that says, I will contribute my effort to the betterment of the whole, that that's what gets you ahead in the workplace.	მან აჩვენა, რომ პროფესიული წარმატება ცხოვრებაში, ზუსტად ის, რაც ჩვენი შვილებისთვის გვინდა, რომ პროფესიული წარმატება, ბავშვობაში სახლის საქმეების კეთებიდან მოდის. და რაც უფრო ადრე დაიწყეთ, მით უკეთესი. აკეცილი სახელოები და მონდომებული განწყობა, განწყობა, რომლიც გეუბნება წინ არასასიამოვნო სამუშაოა, ვიღაცამ ის უნდა გააკეთოს, ეს ვიღაც შეიძლება მე ვიყო, განწყობა, რომლიც გეუბნება ჩემს წვლილს შევიტან საერთო კეთილდღეობაში, ესაა, რაც სამუშაო გარემოში წინსვლას გიწადის.


Now, we all know this. You know this.	ეს ყველამ ვიცით, თქვენც კარგად იცით.


(Applause) We all know this, and yet, in the checklisted childhood, we absolve our kids of doing the work of chores around the house, and then they end up as young adults in the workplace still waiting for a checklist, but it doesn't exist, and more importantly, lacking the impulse, the instinct to roll up their sleeves and pitch in and look around and wonder, how can I be useful to my colleagues?	(აპლოდისმენტები) ეს ყველამ ვიცით და მაინც, სიით გაწერილ ბავშვობაში, ბავშვებს ვათავისუფლებთ სახლის საქმეებისგან და ახალგაზრდობისას სამუშაო გარემოში მოხვედრისთანავე, გაწერილ ნუსხას ელიან, რომელიც არ არსებობს. და რაც მთავარია, იმის იმპულსი, ინსტიქტი აკლიათ რომ სახელოები აიკეცონ, საქმეში ჩაებან და დაინტერესდნენ - რით შემიძლია კოლეგებს დავეხმარო?


How can I anticipate a few steps ahead to what my boss might need?	როგორ შეიძლება ცოტა გავთვალო რა დასჭირდება ჩემს უფროსს?


A second very important finding from the Harvard Grant Study said that happiness in life comes from love, not love of work, love of humans: our spouse, our partner, our friends, our family.	მეორე მნიშვნელოვანი აღმოჩენა ჰარვარდის კვლევიდან ამბობს, რომ ბედნიერება ცხოვრებაში სიყვარულიდან მოდის, არა საქმის სიყვარულიდან, არამედ ადამიანების სიყვარულიდან: ჩვენი მეუღლის, პარტნიორის, მეგობრის, ოჯახის.


So childhood needs to teach our kids how to love, and they can't love others if they don't first love themselves, and they won't love themselves if we can't offer them unconditional love.	ამიტომ ბავშვობამ სიყვარული უნდა ასწავლოს ჩვენს შვილებს. ისინი კი სხვებს ვერ შეიყვარებენ, თუ საკუთარი თავი არ ეყვარებათ. და საკუთარ თავს ვერ შეიყვარებენ, თუ ჩვენ არ გვეყვარება უპირობოდ.


(Applause) Right.	(აპლოდისმენტები) ასეა.


And so, instead of being obsessed with grades and scores when our precious offspring come home from school, or we come home from work, we need to close our technology, put away our phones, and look them in the eye and let them see the joy that fills our faces when we see our child for the first time in a few hours.	ასე რომ, ნიშნებსა და ქულებზე ჩაციკვლის ნაცვლად, როდესაც ჩვენი საყვარელი შვილი სკოლიდან დაბრუნდება, ან ჩვენ დავბრუნდებით სამსახურიდან, ტექნიკა და ტელეფონები უნდა გადავდოთ მათ თვალებში ჩავხედოთ და ვაჩვენოთ ის სიამოვნება რაც სახეზე გვაქვს, როცა ჩვენს შვილს რამდენიმე საათის შემდეგ პირველად ვხედავთ.


And then we have to say, "How was your day?	შემდეგ კი უნდა ვკითხოთ: "როგორი დღე გქონდა?


What did you like about today?"	რა მოგეწონა დღევანდელ დღეში?"


And when your teenage daughter says, "Lunch," like mine did, and I want to hear about the math test, not lunch, you have to still take an interest in lunch.	და როცა თქვენი მოზარდი გოგონა გიპასუხებთ - "სადილი", ჩემი გოგონასავით, არადა მე მათემატიკის ტესტირება მაინტერესებდა, და არა სადილი, მაინც სადილზე უნდა გამოხატოთ ინტერესი.


You gotta say, "What was great about lunch today?"	უნდა ჰკითხოთ: "რა მოგეწონა დღევანდელ სადილში?"


They need to know they matter to us as humans, not because of their GPA.	უნდა იცოდნენ, რომ ისინი მნიშვნელოვანი არიან, როგორც ადამიანები, და არა მათი ქულების გამო.


All right, so you're thinking, chores and love, that sounds all well and good, but give me a break.	კარგით, თქვენ ახლა ფიქრობთ - სახლის საქმეები და სიყვარული, მშვენივრად ჟღერს, მაგრამ კარგი რა!


The colleges want to see top scores and grades and accolades and awards, and I'm going to tell you, sort of.	კოლეჯებს უნდათ, რომ მაღალი ქულები და ნიშნები დაინახონ, მედლები და ჯილდოები, მე კი გეტყვით - ისე რა.


The very biggest brand-name schools are asking that of our young adults, but here's the good news.	ცნობილ სასწავლებლებს სურთ ამის დანახვა, მაგრამ კარგი ამბავიც მაქვს.


Contrary to what the college rankings racket would have us believe -- (Applause) you don't have to go to one of the biggest brand name schools to be happy and successful in life.	იმის საწინააღმდეგოთ, რაც კოლეჯების კრიტერიუმებმა დაგვაჯერეს, (აპლოდისმენტები) აუცილებელი არ არის ცნობილ სასწავლებელში ისწავლო, რომ ბედნიერი და წარმატებული ცხოვრება გქონდეს.


Happy and successful people went to state school, went to a small college no one has heard of, went to community college, went to a college over here and flunked out.	ბედნიერი და წარმატებული ადამიანები საჯარო სკოლებში დადიოდნენ, პატარა კოლეჯებში სწავლოდნენ, რომელზეც არავის სმენია, სათემო კოლეჯში სწავლოდნენ, ამ კოლეჯშიც სწავლოდნენ და გაირიცხნენ.


(Applause) The evidence is in this room, is in our communities, that this is the truth.	(აპლოდისმენტები) ამის მტკიცებულება ბევრია ამ ოთახში, ჩვენს სანაცნობო წრეში, და ეს სრული სიმართლეა.


And if we could widen our blinders and be willing to look at a few more colleges, maybe remove our own egos from the equation, we could accept and embrace this truth and then realize, it is hardly the end of the world if our kids don't go to one of those big brand-name schools.	თუ თვალს უფრო გავახელდით და სხვა კოლეჯებსაც შევათვალიერებდით, ჩვენს ეგოსაც გვერდით გავაჩოჩებდით, ამ სიმართლეს მივიღებდით და გავაცნობიერებდით, რომ სულაც არაა სამყაროს დასასრული თუ ჩვენი შვილები ერთ-ერთ ცნობილ სასწავლებელში არ ჩააბარებენ.


And more importantly, if their childhood has not been lived according to a tyrannical checklist then when they get to college, whichever one it is, well, they'll have gone there on their own volition, fueled by their own desire, capable and ready to thrive there.	და რაც მთავარია, თუ მათი ბავშვობა ამ ტირანულ ნუსხაზე არ იქნებოდა, როდესაც კოლეჯში ჩაირიცხებოდნენ, რომელი კოლეჯიც არ უნდა იყოს, მათივე არჩევანი იქნებოდა, მათი სურვილით არჩეული, და მზაობით, რომ წარმატებას მიაღწიონ.


I have to admit something to you.	ერთი რამ უნდა ვაღიარო.


I've got two kids I mentioned, Sawyer and Avery.	ორი შვილი მყავს, როგორც გითხარით, სოიერი და ეივრი.


They're teenagers.	ორივე მოზარდია.


And once upon a time, I think I was treating my Sawyer and Avery like little bonsai trees -- (Laughter) that I was going to carefully clip and prune and shape into some perfect form of a human that might just be perfect enough to warrant them admission to one of the most highly selective colleges.	ერთხელაც, მივხვდი, რომ სოიერს და ეივრის მინიატურული ხეებივით ვეპყრობოდი, (სიცილი) რომლებიც უნდა ფაქიზად გამეკრიჭა და გამეკაფა, და ადამიანის საუკეთესო ფორმა მიმეცა, რომელიც საკმარისად სრულყოფილი იქნებოდა გარანტირებული ჩარიცხვისთვის ერთ-ერთ საუკეთესო კოლეჯში.


But I've come to realize, after working with thousands of other people's kids -- (Laughter) and raising two kids of my own, my kids aren't bonsai trees.	მაგრამ ათასობით სხვა ადამიანის შვილებთან მუშაობის შემდეგ მივხვდი, (სიცილი) და საკუთარი ორი შვილის გაზრდის შემდეგ, ჩემი შვილები ჯუჯა ხეები არ არიან.


They're wildflowers of an unknown genus and species -- (Laughter) and it's my job to provide a nourishing environment, to strengthen them through chores and to love them so they can love others and receive love and the college, the major, the career, that's up to them.	ისინი ველური ყვავილები არიან, უცნობი გენისა და ჯიშის (სიცილი) და ჩემი საქმეა მათ ხელსაყრელი გარემო შევუქმნა, რომ გავაძლიერო სახლის საქმეებითა და სიყვარულით, რომ მათაც შეეძლოთ სხვები უყვარდეთ და სხვებსაც უყვარდეთ. კოლეჯი, პროფესია და კარიერა კი სრულიად მათზეა.


My job is not to make them become what I would have them become, but to support them in becoming their glorious selves.	ჩემი საქმე არაა ისინი გავხადო იმად რაც მე მინდა რომ გახდნენ, არამედ დავეხმარო გახდნენ საკუთარი თავის დიდებული ვერსია.


Thank you.	მადლობა!


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


There's a man out there, somewhere, who looks a little bit like the actor Idris Elba, or at least he did 20 years ago.	სადღაც არსებობს ერთი კაცი, რომელიც ცოტათი მსახიობ იდრის ელბას ჰგავს, ან 20 წლის წინ მაინც ჰგავდა.


I don't know anything else about him, except that he once saved my life by putting his own life in danger.	მის შესახებ არაფერი ვიცი, გარდა იმისა, რომ ერთხელ ჩემს გადასარჩენად, საკუთარი სიცოცხლე ჩააგდო საფრთხეში.


This man ran across four lanes of freeway traffic in the middle of the night to bring me back to safety after a car accident that could have killed me.	ამ მამაკაცმა შუაღამით, გზატკეცილის ოთხი ტრასა, იმიტომ გადმოირბინა, რომ უსაფრთხო ადგილას გადავეყვანე ავტოავარიის შემდეგ, რომელმაც კინაღამ მომკლა.


And the whole thing left me really shaken up, obviously, but it also left me with this kind of burning, gnawing need to understand why he did it, what forces within him caused him to make the choice that I owe my life to, to risk his own life to save the life of a stranger?	ამ ყველაფერმა ცხადია, ძალიან შემძრა, მაგრამ ამასთანავე დამიტოვა აკვიატებული მოთხოვნილება, გამეგო მისი საქციელის მიზეზი. რა შინაგანმა ძალებმა უბიძგეს მას, მიეღო გადაწყვეტილება, რომელსაც სიცოცხლეს ვუმადლი. გაერისკა საკუთარი სიცოცხლე უცნობის გადასარჩენად?


In other words, what are the causes of his or anybody else's capacity for altruism?	სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, რა არის მისი, ან სხვების ალტრუისტული უნარების საფუძვლები?


But first let me tell you what happened.	მაგრამ პირველ რიგში, ნება მომეცით გიამბოთ რა მოხდა.


That night, I was 19 years old and driving back to my home in Tacoma, Washington, down the Interstate 5 freeway, when a little dog darted out in front of my car.	იმ საღამოს 19 წლის ვიყავი და სახლში მანქანით ვბრუნდებოდი, ტაკომაში, ვაშინგტონში, როდესაც შტატთაშორის I-5 გზატკეცილზე, წინ პატარა ძაღლი გადმომიხტა.


And I did exactly what you're not supposed to do, which is swerve to avoid it.	მე კი ზუსტად ისე მოვიქეცი, როგორც არ უნდა მოიქცეთ, მას რომ ავრიდებოდი გვერდზე გადავუხვიე.


And I discovered why you're not supposed to do that.	მაშინ კი მივხვდი, რატომაც არ უნდა მოიქცეთ ასე.


I hit the dog anyways, and that sent the car into a fishtail, and then a spin across the freeway, until finally it wound up in the fast lane of the freeway faced backwards into oncoming traffic and then the engine died.	ძაღლს მაინც დავარყი და ამან მანქანა ზიგზაგებზე წაიყვანა, შემდეგ გზაზე დავტრიალდი, სანამ საბოლოოდ, გზატკეცილის ჩქაროსნულ ტრასაზე მოძრაობის საწინააღმდეგოდ არ აღმოვჩნდი და ამ დროს ძრავიც მოკვდა.


And I was sure in that moment that I was about to die too, but I didn't because of the actions of that one brave man who must have made the decision within a fraction of a second of seeing my stranded car to pull over and run across four lanes of freeway traffic in the dark to save my life.	იმ მომენტში დარწმუნებული ვიყავი რომ მეც ვკვდებოდი, მაგრამ ამ მამაკაცის მამაცი ქმედების შედეგად გადავრჩი, რომელმაც ალბათ გადაწყვეტილება, ავარიულ მდგომარეობაში მყოფი მანქანის დანახვიდან, წამის მეასედებში მიიღო, რომ გაეჩერებინა, სიბნელეში გზატკეცილის ოთხი ტრასა გადმოერბინა და ეხსნა ჩემი სიცოცხლე. მას შემდეგ კი,


And then after he got my car working again and got me back to safety and made sure I was going to be all right, he drove off again.	რაც ჩემი მანქანა აამუშავა, გადამიყვანა უსაფრთხო ადგილას და დარწმუნდა, რომ არაფერი მიჭირდა, გზა განაგრძო. ვინაობაც კი არ უთქვამს


He never even told me his name, and I'm pretty sure I forgot to say thank you.	და მეც თითქმის დარწმუნებული ვარ, რომ მადლობის გადახდა დამავიწყდა.


So before I go any further, I really want to take a moment to stop and say thank you to that stranger.	ამიტომ, სანამ საუბარს განვაგრძობდე, მინდა ვისარგებლო მომენტით და იმ უცნობს მადლობა გადავუხადო.


(Applause) I tell you all of this because the events of that night changed the course of my life to some degree.	(აპლოდისმენტები) ამას იმიტომ გიყვებით, რომ იმ ღამის მოვლენებმა, ჩემი ცხოვრება რაღაც დოზით შეცვალა.


I became a psychology researcher, and I've devoted my work to understanding the human capacity to care for others.	გავხდი ფსიქოლოგიის მკვლევარი და ჩემი საქმიანობა ადამიანის სხვაზე მზრუნველობის უნარის გაგებას მივუძღვენი.


Where does it come from, and how does it develop, and what are the extreme forms that it can take?	საიდან ჩნდება ეს უნარი? როგორ ვითარდება? რა უკიდურესი ფორმები შეიძლება მიიღოს?


These questions are really important to understanding basic aspects of human social nature.	ეს კითხვები ძალიან მნიშვნელოვანია, ადამიანის სოციალური ბუნების ბაზისური ასპექტების გასაგებად.


A lot of people, and this includes everybody from philosophers and economists to ordinary people believe that human nature is fundamentally selfish, that we're only ever really motivated by our own welfare.	უამრავ ადამიანს, მათ შორის ფილოსოფოსებს, ეკონომისტებს და ჩვეულებრივ ადამიანებს მიაჩნიათ, რომ ადამიანი ბუნებით ეგოისტია, რომ ჩვენ მოტივატორი, მხოლოდ საკუთარი კეთილდღეობაა.


But if that's true, why do some people, like the stranger who rescued me, do selfless things, like helping other people at enormous risk and cost to themselves?	მაგრამ თუკი ეს სიმართლეა, იმ უცნობის მსგავსად, ზოგი რატომ აკეთებს სიკეთეს უანგაროდ? რატომ იგდებს თავს უზარმაზარ საფრთხეში სხვის დასახმარებლად?


Answering this question requires exploring the roots of extraordinary acts of altruism, and what might make people who engage in such acts different than other people.	ამ კითხვებზე პასუხი, ალტრუიზმის უჩვეულო გამოვლინებების საფუძვლების კვლევას მოითხოვს. აგრეთვე, იმის გარკვევას, თუ რა განასხვავებს მსგავსი გამოვლინებების ავტორებს, სხვა ადამიანებისგან.


But until recently, very little work on this topic had been done.	თუმცა, ბოლო დრომდე, ამ თემასთან დაკავშირებით ცოტა რამ იყო გაკეთებული.


The actions of the man who rescued me meet the most stringent definition of altruism, which is a voluntary, costly behavior motivated by the desire to help another individual.	იმ კაცის ქმედება, რომელმაც მე გადამარჩინა ალტრუიზმის ყველაზე მკაცრ განმარტებას შეესაბამება, რაც სხვისი დახმარების სურვილით მოტივირებული, ნებაყოფლობითი, სარისკო საქციელია.


So it's a selfless act intended to benefit only the other.	ასე რომ, ეს მხოლოდ სხვის სასარგებლოდ განზრახული,


What could possibly explain an action like that?	თავგანწირული ქმედება იყო. რას შეუძლია ასეთი ქმედების ახსნა?


One answer is compassion, obviously, which is a key driver of altruism.	ერთი პასუხი ცხადია, თანაგრძნობაა, რაც ალტრუიზმის მთავარი მამოძრავებელი ძალაა.


But then the question becomes, why do some people seem to have more of it than others?	მაგრამ მაშინ ჩნდება კითხვა, რატომ აქვს ზოგიერთს ეს უნარი სხვებზე მეტად განვითარებული?


And the answer may be that the brains of highly altruistic people are different in fundamental ways.	და ამის პასუხი შეიძლება იყოს ის, რომ მეტად ალტრუისტული ადამიანების ტვინი ფუნდამენტურად განსხვავებულია,


But to figure out how, I actually started from the opposite end, with psychopaths.	მაგრამ ამ განსხვავების გარკვევა, სინამდვილეში საპირისპირო მხრიდან, ფსიქოპათებიდან დავიწყე. ადამიანის ბუნების ბაზისური ასპექტების შესწავლის მიღებული მიდგომა,


A common approach to understanding basic aspects of human nature, like the desire to help other people, is to study people in whom that desire is missing, and psychopaths are exactly such a group.	როგორც მაგალითად სხვა ადამიანების დახმარების სურვილის შესწავლის შემთხვევაში, იმ ადამიანების შესწავლაა, რომლებსაც ეს სურვილი არ გააჩნიათ. ფსიქოპათები კი, სწორედ ამ ჯგუფს მიეკუთვნებიან.


Psychopathy is a developmental disorder with strongly genetic origins, and it results in a personality that's cold and uncaring and a tendency to engage in antisocial and sometimes very violent behavior.	ფსიქოპათია განვითარების დარღვევაა, რომელსაც მძლავრი გენეტიკური საწყისები აქვს და იწვევს პიროვნების გულგრილ, გაუფრთხილებელ, ანტისოციალურ და ზოგჯერ ძალადობრივ ქცევას.


Once my colleagues and I at the National Institute of Mental Health conducted some of the first ever brain imaging research of psychopathic adolescents, and our findings, and the findings of other researchers now, have shown that people who are psychopathic pretty reliably exhibit three characteristics.	ერთხელ მე და ჩემმა კოლეგებმა ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ინსტიტუტში ერთ-ერთი პირველი ტვინის ასახვითი კვლევა ჩავატარეთ ფსიქოპათ მოზარდებზე და ჩვენმა და ახლა უკვე სხვა მკვლევარების შედეგებმა აჩვენეს, რომ ფსიქოპათებს, სამი საკმაოდ დამახასიათებელი თვისება აქვთ.


First, although they're not generally insensitive to other people's emotions, they are insensitive to signs that other people are in distress.	პირველი, მიუხედავად იმისა რომ ზოგადად, სხვისი ემოციის მიმართ გულგრილები არ არიან, ტანჯვაში მყოფი ადამიანების მიმართ უგრძნობები არიან.


And in particular, they have difficulty recognizing fearful facial expressions like this one.	კერძოდ, მათ ასეთი შეშინებული გამომეტყველების ამოცნობა უჭირთ.


And fearful expressions convey urgent need and emotional distress, and they usually elicit compassion and a desire to help in people who see them, so it makes sense that people who tend to lack compassion also tend to be insensitive to these cues.	ის კი გადაუდებელ საჭიროებას და ემოციურ განსაცდელს გადმოსცემს, რაც ჩვეულებრივ თანაგრძნობას და დახმარების სურვილს აჩენს ხოლმე, ადამიანებში, რომლებიც ამას ხედავენ. ლოგიკურია, რომ ადამიანი რომელსაც თანაგრძნობის ნაკლებობა აქვს, ამ მინიშნებების მიმართ არასენსიტიურია.


The part of the brain that's the most important for recognizing fearful expressions is called the amygdala.	ტვინის იმ ნაწილს, რომელიც შეშინებული გამომეტყველების ამოცნობაზეა პასუხისმგებელი ამიგდალა ეწოდება.


There are very rare cases of people who lack amygdalas completely, and they're profoundly impaired in recognizing fearful expressions.	ძალიან იშვიათია ისეთი ადამიანი, რომელსაც ამიგდალა საერთოდ არ აქვს და ისინი შეშინებული გამომეტყველების ამოცნობაში აბსოლიტურად შეზღუდულები არიან.


And whereas healthy adults and children usually show big spikes in amygdala activity when they look at fearful expressions, psychopaths' amygdalas are underreactive to these expressions.	მაშინ როცა ჯანმრთელი ზრდასრულების და ბავშვების ამიგდალაში დიდი აქტივობა ფიქსირდება, როცა შეშინებულ გამომეტყველებას ხედავენ. ფსიქოპათების ამიგდალა, მსგავსი გამომეტყველებების მიმართ პასიურია.


Sometimes they don't react at all, which may be why they have trouble detecting these cues.	ზოგჯერ ისინი საერთოდ არ რეაგირებენ, რაც შეიძლება იყოს იმის მიზეზი, რომ მინიშნებებს ვერ ხვდებიან.


Finally, psychopaths' amygdalas are smaller than average by about 18 or 20 percent.	და ბოლოს, ფსიქოპატების ამიგდალა საშუალოზე დაახლოებით 18 ან 20 პროცენტით პატარაა.


So all of these findings are reliable and robust, and they're very interesting.	ყველა ეს მიღებული შედეგი. სანდოა და ზუსტი და ძალიან საინტერესო,


But remember that my main interest is not understanding why people don't care about others.	მაგრამ გაიხსენეთ ჩემი მთავარი ინტერესი იმის გაგება კი არაა, თუ რატომ არ ზრუნავენ ადამიანები სხვებზე, არამედ იმისი, თუ რატომ ზრუნავენ.


So the real question is, could extraordinary altruism, which is the opposite of psychopathy in terms of compassion and the desire to help other people, emerge from a brain that is also the opposite of psychopathy?	ანუ მთავარი კითხვაა, შეუძლია უჩვეულო ალტრუიზმს, რაც ფსიქოპათიის საპირისპიროა, თანაგრძნობის და სხვისი დახმარების კუთხით, აღმოცენდეს ისეთ ტვინში, რომელიც ასევე ფსიქოპათის საპირისპროა?


A sort of antipsychopathic brain, better able to recognize other people's fear, an amygdala that's more reactive to this expression and maybe larger than average as well?	ასე ვთქვათ, ანტიფსიქოპათურ ტვინში, რომელსაც უკეთ შეუძლია სხვების შიშის ამოცნობა და მისი ამიგდალა კი, რომელიც უფრო მეტად რეაგირებს ასეთ გამომეტყველებაზე, შეიძლება საშუალოზე უფრო დიდიც იყოს?


As my research has now shown, all three things are true.	როგორც ჩემმა კვლევა აჩვენა, სამივე ეს მოსაზრება სწორია.


And we discovered this by testing a population of truly extraordinary altruists.	ჩვენი კი, ეს ყველაფერი, მართლაც უჩვეულო ალტრუისტთა ჯგუფის


These are people who have given one of their own kidneys to a complete stranger.	შესწავლით აღმოვაჩინეთ. ესენი არიან ადამიანები, რომლებმაც თავიანთი თირკმელი, სრულიად უცნობს მისცეს.


So these are people who have volunteered to undergo major surgery so that one of their own healthy kidneys can be removed and transplanted into a very ill stranger that they've never met and may never meet.	ანუ სერიოზული ოპერაცია იმისთვის გაიკეთეს, რომ საკუთარი, ერთ-ერთი ჯანმრთელი თირკმლი ამოეკვეთათ და ავადმყოფი უცნობისთის გადაენერგათ, რომელსაც ალბათ არც მანამდე და არც შემდეგ შეხვდებოდნენ.


"Why would anybody do this?" is a very common question.	"ასე რატომ უნდა მოიქცეს ვინმე?" ეს კითხვა ხშირად ისმის,


And the answer may be that the brains of these extraordinary altruists have certain special characteristics.	რომლის პასუხი შეიძლება იყოს ის, რომ ამ უჩვეულო ალტრუისტების ტვინებს განსაკუთრებული თვისებები გააჩნიათ.


They are better at recognizing other people's fear.	ისინი უკეთესად იცნობენ სხვების შიშებს.


They're literally better at detecting when somebody else is in distress.	უკეთ ავლენენ, როცა ადამიანი ტანჯვაშია.


This may be in part because their amygdala is more reactive to these expressions.	ნაწილობრივ ეს ალბათ იმითაა გამოწვეული, რომ მათი ამიგდალა


And remember, this is the same part of the brain that we found was underreactive in people who are psychopathic.	ასეთ გამომეტყველებებზე უფრო მეტად რეაგირებს. გაიხსენეთ, ეს ტვინის ის უბანია, რომელიც ფსიქოპათებში პასიური იყო.


And finally, their amygdalas are larger than average as well, by about eight percent.	საბოლოოდ კი მინდა გითხრათ, რომ მათი ამიგდალა საშუალოზე დაახლოებით 8 პროცენტით დიდია.


So together, what these data suggest is the existence of something like a caring continuum in the world that's anchored at the one end by people who are highly psychopathic, and at the other by people who are very compassionate and driven to acts of extreme altruism.	მაშ, რასაც ეს მონაცემები ერთიანობაში გვიჩვენებს, მსოფლიოში რაღაც მზრუნველობის სპექტრის მსგავისის არსებობაა, რომლის ერთი ბოლოში ფსიქოფატები არიან, ხოლო მეორე ბოლოში მაღალი თანაგრძნობის ადამიანები, რომელთაც უკიდურესი ალტრუიზმი ამოძრავებთ.


But I should add that what makes extraordinary altruists so different is not just that they're more compassionate than average.	ასევე უნდა დავამატო, რომ უჩვეულო ალტრუისტებს მხოლოდ ის კი არ განასხვავებს, რომ ისინი


They are, but what's even more unusual about them is that they're compassionate and altruistic not just towards people who are in their own innermost circle of friends and family. Right?	საშუალოზე მეტად თანამგრძნობები არიან, თუმცა ეს ნამვილად ასეა, არამედ რაც კიდევ უფრო უჩვეულოა, ისინი თანამგრძნობები და ალტრუისტები არიან, არა მხოლოდ მათი უახლოესი წრის მიმართ, როგორიცაა სამეგობრო, ან ოჯახი.


Because to have compassion for people that you love and identify with is not extraordinary.	იმ ადამიანებისადმი თანაგრძნობა რომლებიც გიყვართ და აღიარებთ. სულაც არაა უჩვეულო.


Truly extraordinary altruists' compassion extends way beyond that circle, even beyond their wider circle of acquaintances to people who are outside their social circle altogether, total strangers, just like the man who rescued me.	ნამდვილად უჩვეულო ალტრუისტების თანაგრძნობა ბევრად შორს მიდის. ის მათ ფართო სანაცნობო წრესაც კი სცდება და იმ ადამიანებზე ვრცელდება, რომლებიც მთლიანად მათი სოციალური წრის მიღმა იმყოფებიან, აბსოლიტურად უცნობებზე, იმ კაცის მსგავსად, რომელმაც გადამარჩინა.