You can see that in health and education, a large part of the world population is putting forward, but in Africa, and other parts, as in rural Guizhou in China, there is still people with low health and very low economy.	თქვენ შეგიძლიათ ნახოთ, რომ ჯანდაცვისა და განათლების სფეროებში მსოფლიოს მოსახლეობის დიდი ნაწილი წინ მიიწევს, მაგრამ აფრიკაში და მსოფლიოს სხვა ნაწილებში, როგორც ჩინეთში გუიჯოუს სოფლებში, ჯერ კიდევ არის დაბალი ჯანმრთელობისა და ძალიან დაბალი ეკონომიკის მოსახლეობა.


We have an enormous disparity in the world.	ჩვენ უზარმაზარი უთანასწორობა გვაქვს მსოფლიოში.


But most of the world in the middle are pushing forwards very fast.	მაგრამ შუაში მყოფი ქვეყნები ძალიან სწრაფად მიიწევენ წინ.


Now, back to my projections.	ახლა დავუბრუნდეთ ჩემს პროგნოზებს.


When will it catch up? I have to go back to very conventional graph.	როდის დაეწევა? მე დავუბრუნდები ჩვეულებრივ დიაგრამას.


I will show income per person on this axis instead, poor down here, rich up there.	ამ ღერძზე გამოვსახავ შემოსავალს ერთ სულზე, ღარიბი აი აქ ქვემოთ, მდიდარი – იქ, ზემოთ.


And then time here, from 1858 I start the world.	აქ კი დრო, 1858 წლიდან ვიწყებ მსოფლიოს მდგომარეობის გამოსახვას.


And we shall see what will happen with these countries.	და ვნახოთ რა მოხდება ამ ქვეყანებში.


You see, China under foreign domination actually lowered their income and came down to the Indian level here.	ხედავთ, ჩინეთი ბატონობის ქვეშაა, რამაც რეალურად შეამცირა მათი შემოსავალი და ჩამოვიდა აქ, ინდოეთის დონეზე.


Whereas U.K. and United States is getting richer and richer.	ამ დროს დიდი ბრიტანეთი და შეერთებული შტატები სულ უფრო და უფრო მდიდარი ხდება.


And after Second World War, United States is richer than U.K.	მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ამერიკის შეერთებული შტატები უფრო მდიდარია, ვიდრე დიდი ბრიტანეთი.


But independence is coming here.	მაგრამ აქ მოდის დამოუკიდებლობა.


Growth is starting, economic reform.	იწყება აღორძინება, ეკონომიკური რეფორმების გატარება.


Growth is faster, and with projection from IMF you can see where you expect them to be in 2014.	ზრდა უფრო სწრაფია და მსოფლიო სავალუტო ფონდის პროგნოზით შეგიძლიათ ნახოთ ქვეყნების მოსალოდნელი მდგომარეობა 2014 წელს.


Now, the question is, "When will the catch up take place?"	საინტერესოა, "როდის მოხდება დაწევა?"


Look at, look at the United States.	შეხედეთ, შეხედეთ შეერთებულ შტატებს.


Can you see the bubble?	ხედავთ ბუშტებს?


The bubbles, not my bubbles, but the financial bubbles.	ბუშტებს, და არა ჩემს წრეებს, არამედ ფინანსურ ბუშტებს.


That's the dot com bubble. This is the Lehman Brothers doorstep there.	ეს არის Dot Com-ის ბუშტი. ეს არის Lehman Brothers-ის ზღურბლი.


You see it came down there.	ხედავთ, ქვემოთ ჩამოიწია.


And it seems this is another rock coming down there, you know.	და იცით, როგორც ჩანს კიდევ ერთი ლოდი ეცემა ქვემოთ.


So they doesn't seem to go this way, these countries.	ასე რომ ისინი, ეს ქვეყნები, ამ გზით არ მიდიან.


They seem to go in a more humble growth way, you know.	იცით, ისინი უფრო მოკრძალებული ზრდის გზაზე მიდიან.


And people interested in growth are turning their eyes towards Asia.	და ზრდით დაინტერესებული ხალხი მზერას აზიისაკენ მიმართავს.


I can compare to Japan. This is Japan coming up.	შემიძლია იაპონიას შევადარო . ეს იაპონია იწევს ზემოთ.


You see, Japan did it like that.	ხედავთ, იაპონიამ ასე გააკეთა.


We add Japan to it.	ჩვენ იაპონიაც დავამატოთ.


And there is no doubt that fast catch up can take place.	და ეჭვგარეშეა, რომ სწრაფი დაწევა გარდაუვალია.


Can you see here what Japan did?	ხედავთ აქ რას აკეთებს იაპონია?


Japan did it like this, until full catch up, and then they follow with the other high-income economies.	იაპონიამ ეს გზა გაიარა, სრულ დაწევამდე, შემდეგ კი იგი მიყვება მაღალი შემოსავლის სხვა ეკონომიკებს.


But the real projections for those ones, I would like to give it like this.	მაგრამ ამათთვის რეალური პროგნოზი, აი ასე უნდა გამოვსახო.


Can be worse, can be better.	შეიძლება იყოს უარესი, შეიძლება – უკეთესი.


It's always difficult to predict, especially about the future.	პროგნოზირება ყოველთვის ძნელია , განსაკუთრებით მომავლის.


Now, a historian tells me it's even more difficult to predict about the past.	ახლა ისტორიკოსები ამბობენ, წარსულის გამოცნობა კიდევ უფრო რთულიაო.


(Laughter) I think I'm in a difficult position here.	(სიცილი) ვფიქრობ, მე აქ რთულ მდგომარეობაში ვარ.


Inequalities in China and India I consider really the big obstacle because to bring the entire population into growth and prosperity is what will create a domestic market, what will avoid social instability, and which will make use of the entire capacity of the population.	უთანასწორობები ჩინეთში და ინდოეთში მიმაჩნია ნამდვილად დიდი დაბრკოლებად, რადგან, მთელი მოსახლეობის ზრდისა და კეთილდღეობისათვის არის საჭირო, შიდა ბაზრის შექმნა, სოციალური არასტაბილურობის თავიდან აცილება, და მოსახლეობის უნარის გამოყენება მთელი მოცულობით.


So, social investments in health, education and infrastructure, and electricity is really what is needed in India and China.	ამგვარად, სოციალური ინვესტიციები ჯანდაცვის, განათლების, ინფრასტრუქტურის, და ელექტროენერგიის სფეროში, არის სწორედ ის, რა ესაჭიროება ინდოეთსა და ჩინეთს.


You know the climate. We have great international experts within India telling us that the climate is changing, and actions has to be taken, otherwise China and India would be the countries most to suffer from climate change.	კლიმატი. ჩვენ გვყავს დიდი საერთაშორისო ექსპერტები ინდოეთში, რომლებიც გვეუბნებიან, რომ კლიმატი იცვლება, და უნდა იქნას მიღებული გარკვეული ზომები, თორემ ჩინეთი და ინდოეთი იქნება ის ქვეყნები, რომლებიც ყველაზე მეტად დაზარალდებიან კლიმატის ცვლილებისაგან.


And I consider India and China the best partners in the world in a good global climate policy.	მე მიმაჩნია, ინდოეთი და ჩინეთი საუკეთესო პარტნიორებია მსოფლიოში, კლიმატის კარგი გლობალური პოლიტიკის შესაქმნელად.


But they ain't going to pay for what others, who have more money, have largely created, and I can agree on that.	მაგრამ ისინი არ აპირებენ გადაიხადონ იმაში, რაც, მეტწილად, სხვა, უფრო მეტი ფულის მქონე ქვეყნების მიერ არის შექმნილი და ამაში მეც ვეთანხმები.


But what I'm really worried about is war.	რაც მე ნამდვილად მაწუხებს – არის ომი.


Will the former rich countries really accept a completely changed world economy, and a shift of power away from where it has been the last 50 to 100 to 150 years, back to Asia?	ყოფილი მდიდარი ქვეყნები ნამდვილად დაეთანხმებიან მსოფლიო ეკონომიკის რადიკალურ ცვლილებებს, და ძალაუფლების გადანაცვლებას იქიდან, სადაც იგი ბოლო 50, 100 თუ 150 წელი იყო, ისევ აზიაში?


And will Asia be able to handle that new position of being in charge of being the most mighty, and the governors of the world?	და შეძლებს აზია მოიქცეს ამ ახალ პოზიციაზე ისეთი პასუხისმგებლობით, როგორც შეეფერება ყველაზე ძლიერსა და მსოფლიოს მმართველს?


So, always avoid war, because that always pushes human beings backward.	ასე რომ, ყოველთვის თავიდან უნდა ავიცილოთ ომი, იმიტომ, რომ იგი ყოველთვის უკან სწევს ადამიანების მოდგმას.


Now if these inequalities, climate and war can be avoided, get ready for a world in equity, because this is what seems to be happening.	ახლა, თუ ეს უთანასწორობები, კლიმატი და ომი შეიძლება იქნას აცილებული, მოემზადეთ თანასწორი მსოფლიოსათვის. იმიტომ, რომ ეს არის ის, რისკენაც, როგორც ჩანს, მივდივართ.


And that vision that I got as a young student, 1972, that Indians can be much better than Swedes, is just about to happen.	და ის წარმოდგენა, რომელიც მე შემექმნა, ახალგაზრდობაში სტუდენტობისას 1972 წელს, რომ ინდოელებს შეუძლიათ შვედებზე ბევრად უკეთესები იყვნენ, მალე გამართლდება.


And it will happen precisely the year 2048 in the later part of the summer, in July, more precisely, the 27th of July.	და ეს მოხდება ზუსტად 2048 წელს, ზაფხულის მეორე ნაწილში, ივლისში, კერძოდ, 27 ივლისს.


(Applause) The 27th of July, 2048 is my 100th birthday.	(აპლოდისმენტები) 2048 წლის 27 ივლისი ჩემი 100 წლის იუბილეა.


(Laughter) And I expect to speak in the first session of the 39th TED India.	(სიცილი) და ვიმედოვნებ, რომ გამოვალ 39-ე "ტედ-ინდოეთის" პირველ სესიაზე.


Get your bookings in time. Thank you very much.	დროულად დაჯავშნეთ ადგილები!


(Applause)	დიდი მადლობა. (აპლოდისმენტები)


This is really a two-hour presentation I give to high school students, cut down to three minutes.	ეს რეალურად 2 საათიანი პრეზენტაციაა, რომელსაც მე ვუტარებ ჩემს მაღალკლასელ სტუდენტებს, და ახლა შევეცდები რომ ჩავატიო 3 წუთში. ეს ყველაფერი დაიწყო თვითმფრინავში, ტედ-ზე რომ მოვდიოდი,


And it all started one day on a plane, on my way to TED, seven years ago.	შვიდი წლის წინ. სავარძელში, ჩემს გვერდით


And in the seat next to me was a high school student, a teenager, and she came from a really poor family.	იყო ერთი "თინეიჯერი", მაღალკლასელი, იგი მართლაც ღარიბი ოჯახიდან იყო


And she wanted to make something of her life, and she asked me a simple little question.	და მას უნდოდა რომ თავისი ცხოვრებისთვის რამე მოეხერხებინა და მკითხა ერთი მარტივი კითხვა. "რას მივყავართ წარმატებამდე?"


She said, "What leads to success?"	და მე მართლა ცუდად ვიგრძენი თავი,


And I felt really badly, because I couldn't give her a good answer.	იმიტომ რომ არ შემეძლო კარგი პასუხის გაცემა.


So I get off the plane, and I come to TED.	გადმოვედი თვითმფრინავიდან და მოვედი ტედ-ზე.


And I think, jeez, I'm in the middle of a room of successful people!	ვიფიქრე, ღმერთო, მე ვარ წარმატებული ხალხით სავსე ოთახში


So why don't I ask them what helped them succeed, and pass it on to kids?	მოდი ვკითხავ თუ რა დაეხმარათ მათ წარმატებაში, და მერე გადავცემ ბავშვებს.


So here we are, seven years, 500 interviews later, and I'm going to tell you what really leads to success and makes TEDsters tick.	ასე რომ შვიდი წლის და 500 ინტერვიუს მერე მე ისევ აქ ვარ, და ახლა მოგითხრობთ თუ სინამდვილეში რას მივყავართ წარმატებამდე და რა არის ტედ-სტერების წარმატების ვიტამინები.


And the first thing is passion.	პირველი არის სურვილი, ვნება!


Freeman Thomas says, "I'm driven by my passion."	ფრიმან ტომასმა თქვა - "მე ვნება მამოძრავებს"


TEDsters do it for love; they don't do it for money.	ტედ-სტერებიც სიყვარულის გამო მოქმედებენ, და არა ფულის გამო.


Carol Coletta says, "I would pay someone to do what I do."	კაროლ კოლეტამ თქვა, "მე იქეთ გადავიხდი იმისთვის რომ ის ვაკეთო რასაც ვაკეთებ".


And the interesting thing is: if you do it for love, the money comes anyway.	და საინტერესო ისაა, რომ თუ ამას სიყვარულით აკეთებთ, მაშინ ფული თავისთავად მოდის.


Work! Rupert Murdoch said to me, "It's all hard work.	მუშაობა! რუპერტ მარდოკმა მითხრა - "ყველაფერი შრომაა".


Nothing comes easily. But I have a lot of fun."	ადვილად არაფერი მოდის, მაგრამ მე ამით ვერთობი."


Did he say fun? Rupert? Yes!	ასე თქვა ვერთობიო? რუპერტმა?


(Laughter) TEDsters do have fun working. And they work hard.	დიახ! ტედ-სტერებს გასართობი საქმეები აქვთ. და ისინიც მუშაობენ ბევრს.


I figured, they're not workaholics. They're workafrolics.	მე დავინახე რომ ისინი მთლად "მუშაჰოლიკებიც" არ იყვნენ.


(Laughter) Good!	ეგენი უფრო "მუშაფროლიკები" არიან. მაგარი! ალექს გარდენმა თქვა, "წარმატებული რომ იყო რამეში ჩაარჭე ცხვირი


(Applause) Alex Garden says, "To be successful, put your nose down in something and get damn good at it."	და ის საქმე ძაან მაგრად გააკეთეო". ამაში არაფერია სასწაული, უბრალოდ ვარჯიში, ვარჯიში, ვარჯიში.


And it's focus.	და კიდევ ფოკუსირება!


Norman Jewison said to me, "I think it all has to do with focusing yourself on one thing."	ნორმან ჯუისონმა მითხრა, "მე მგონი ყვეფრის თავი იმაშია რომ რამეზე კონცენტრაცია შესძლო"


And push!	მიწოლა! დევიდ გალომ მითხრა, "შენ თავს უნდა მიაწვეო".


Physically, mentally, you've got to push, push, push."	ფიზიკურად, მენტალურად, უნდა მიაწვე, მიაწვე, მიაწვეო".


You've got to push through shyness and self-doubt.	უნდა მიაწვე მორიდებულობასა და საკუთარი ეჭვების გარღვევით.


Goldie Hawn says, "I always had self-doubts.	გოლდი ჰოუნმა მითხრა, "მე ყოველთვის ეჭვი მეპარებოდა საკუთარ თავში.


I wasn't good enough; I wasn't smart enough.	არ ვიყავი საკმარისად ჭკვიანი, საკმარისად კარგი.


I didn't think I'd make it."	არ ვფიქრობდი რომ ამას შევძლებდი".


Now it's not always easy to push yourself, and that's why they invented mothers.	ახლა არც ისე ადვილია რომ მიაწვე საკუთარ თავს, და ამიტომაც შემდეგ ეძახიან დედებს.


(Laughter) (Applause) Frank Gehry said to me, "My mother pushed me."	(სიცილი) ფრანკ გერი - ფრანკ გერიმ მითხრა, "დედაჩემი მაწვებოდა".


(Laughter) Serve!	ემსახურე! შერვინ ნულადნმა მითხრა, "ჩემთვის პრივილეგია იყო რომ მემსახურა როგორც ექიმს".


A lot of kids want to be millionaires.	ახლა კი ბევრი ბავშვი მეუბნება რომ უნდათ რომ მილიონრები იყვნენ.


The first thing I say is: "OK, well you can't serve yourself; you've got to serve others something of value.	და პირველს რასაც ვეუბნები არის, "კი ბატონო, მაგრამ შენ თავს ხომ ვერ ემსახურები, სხვას უნდა მოემსახურო რაღაც ღირებულით,


Because that's the way people really get rich."	იმიტომ რომ სწორედ ასე ხდება ხალხი მდიდარი."


Ideas!	იდეები. ტედ-სტერმა ბილლ გეთსმა მითხრა, "მე მქონდა იდეა -


TEDster Bill Gates says, "I had an idea: founding the first micro-computer software company."	დამეარსებინა პირველი მიკრო კომპიუტერული პროგრამების კომპანია".


I'd say it was a pretty good idea.	და ჩავთვალე რომ ეს მართლა კარგი იდეა იყო.


And there's no magic to creativity in coming up with ideas -- it's just doing some very simple things.	და იდეების მოსვლაშიაც არაფერია ჯადოსნური, ეს როგორც ძალიან მარტივი რამის კეთებაა.


And I give lots of evidence.	და მე მოვიყვანე ამის ბევრი მაგალითი.


Persist!	გაძლება! ჯო კრაუსმა მითხრა,


Joe Kraus says, "Persistence is the number one reason for our success."	"გაძლება არის წარმატების ნომერ პირველი მიზეზი".


You've got to persist through failure. You've got to persist through crap!	უნდა გაუძლო დამარცხებას. უნდა გაუძლო ათას უბედურებას, ანუ "კუპნ"-ს.


Which of course means "Criticism, Rejection, Assholes and Pressure."	რაც ეს რა თქმნა უნდა ნიშნავს "კრიტიკას, უარყოფას, პროჭებს და ნაჟიმებს"


(Laughter) So, the answer to this question is simple: Pay 4,000 bucks and come to TED.	(სიცილი) ასე რომ ამ კითხვაზე პასუხი საბოლოოდ ასე იქნებოდა: გადაიხადე 4000 დოლარი და მოდი ტედ-ზე.


(Laughter) Or failing that, do the eight things -- and trust me, these are the big eight things that lead to success.	ან თუ ამას ვერ აკეთებ, მაშინ შეასრულე ეს 8 პუნქტი - და დამიჯერეთ რომ ეს 8 პუნქტი არის ის რაც მართლაც მიგიყვანთ წარმატებამდე.


Thank you TEDsters for all your interviews!	ტედ-სტერებო, დიდი მადლობა თქვენი ინტერვიუებისთვის


How do you observe something you can't see?	როგორ დააკვირდებოდით იმას რისი დანახვაც არ შეგიძლიათ?


This is the basic question of somebody who's interested in finding and studying black holes.	ეს არის პირველი შეკითხვა იმათთვის ვინც დაინტერესებულია შავი ხვრელების აღმოჩენითა და შესწავლით.


Because black holes are objects whose pull of gravity is so intense that nothing can escape it, not even light, so you can't see it directly.	იმიტომ, რომ შავი ხვრელები არის ობიექტები, რომელთა გრავიტაციული ველი იმდენად ძლიერია, რომ არაფერს არ შეუძლია დააღწიოს მას თავი, სინათლესაც კი, ასე რომ მათი პირდაპირი დანახვა შეუძლებელია.


So, my story today about black holes is about one particular black hole.	მაშ ასე, ჩემი დღევანდელი საუბარი შავი ხვრელების შესახებ ერთ, განსაკუთრებული შავ ხვრელს შეეხება.


I'm interested in finding whether or not there is a really massive, what we like to call "supermassive" black hole at the center of our galaxy.	მე დაინტერესებული ვარ ვიპოვო არსებობს თუ არა ძალიან მასიური, როგორც ჩვეულებრივ ამბობენ ”სუპერმასიური” შავი ხვრელი ჩვენი გალაქტიკის ცენტრში.


And the reason this is interesting is that it gives us an opportunity to prove whether or not these exotic objects really exist.	და ამ ინტერესის მიზეზი არის ის, რომ ეს გვაძლევს ჩვენ შესაძლებლობას დავამტკიცოთ არსებობენ თუ არა სინამდვილეში ეს ეგზოტიკური ობიექტები.


And second, it gives us the opportunity to understand how these supermassive black holes interact with their environment, and to understand how they affect the formation and evolution of the galaxies which they reside in.	და კიდევ, ეს გვაძლევს შესაძლებლობას გავიგოთ, თუ როგორ ურთიერთქმედებენ გარემოსთან ეს ზემასიური შავი ხვრელები და რა გავლენას ახდენენ ისინი იმ გალაქტიკის ფორმირებასა და ევოლუციაზე რომელშიც იმყოფებიან.


So, to begin with, we need to understand what a black hole is so we can understand the proof of a black hole.	მაშ ასე, დასაწყისისთვის უნდა გავიგოთ რა არის შავი ხვრელი. ასე ჩვენ შევძლებთ მისი არსებობის დამტკიცების გაგებას.


So, what is a black hole?	მაინც რა არის შავი ხვრელი?


Well, in many ways a black hole is an incredibly simple object, because there are only three characteristics that you can describe: the mass, the spin, and the charge.	ერთი მხრივ შავი ხვრელი არის დაუჯერებლად მარტივი ობიექტი, იმიტომ, რომ მას გააჩნია მხოლოდ სამი მახასიათებელი თვისება რისი აღწერაც შეგვიძლია: მასა, სპინი და მუხტი.


And I'm going to only talk about the mass.	და მე მხოლოდ მასაზე ვისაუბრებ.


So, in that sense, it's a very simple object.	ამ მხრივ ეს ძალიან მარტივი,


But in another sense, it's an incredibly complicated object that we need relatively exotic physics to describe, and in some sense represents the breakdown of our physical understanding of the universe.	მაგრამ სხვა მხრივ კი წარმოუდგენლად რთული ობიექტია, რომლის ასაღწერად აუცილებელია საკმაოდ ეგზოტიკური ფიზიკა და რაღაც ხარისხით წარმოადგენს გარღვევას სამყაროს ფიზიკურ გაგებაში.


But today, the way I want you to understand a black hole, for the proof of a black hole, is to think of it as an object whose mass is confined to zero volume.	მაგრამ დღეს, მე წარმოგიდგენთ შავ ხვრელს, მისი არსებობის დამტკიცების მიზნით, როგორც ობიექტს, რომლის მასაც თავმოყრილია ნულოვან მოცულობაში.


So, despite the fact that I'm going to talk to you about an object that's supermassive, and I'm going to get to what that really means in a moment, it has no finite size.	მაშ ასე, იმის მიუხედავად რომ მე ვაპირებ საუბარს ზემძიმე ობიექტის შესახებ, და თუ რას ნიშნავს ეს ამას ერთ წუთში მივუბრუუდები, მას არ გააჩნია განსაზღვრული ზომა.


So, this is a little tricky.	ასე რომ ყველაფერი ცოტა ჩახლართულია.


But fortunately there is a finite size that you can see, and that's known as the Schwarzschild radius.	მაგრამ საბედნიეროდ არსებობს სასრული ზომა რაც შეგვიძლია დავინახოთ და ის ცნობილია როგორც შვარცშილდის რადიუსი.


And that's named after the guy who recognized why it was such an important radius.	დაერქვა ადამიანის საპატივცემულოდ, რომელმაც გაიაზრა თუ რატომაა ეს რადიუსი ასე მნიშვნელოვანი.


This is a virtual radius, not reality; the black hole has no size.	ეს არის ვირტუალური რადიუსი, არარეალური - შავ ხვრელს არ გააჩნია ზომა.


So why is it so important?	მაშ რატომაა ის ასე მნიშვნელოვანი?


It's important because it tells us that any object can become a black hole.	მნიშვნელვანია იმიტომ, რომ გვიჩვენებს რომ ნებისმიერი ობიექტი შეიძლება იქცეს შავ ხვრელად.


That means you, your neighbor, your cellphone, the auditorium can become a black hole if you can figure out how to compress it down to the size of the Schwarzschild radius.	ეს ნიშნავს რომ თქვენ, თქვენი მეზობელი, თქვენი ტელეფონი, ეს აუდიტორია, - შეიძლება იქცეს შავ ხვრელად. თუ თქვენ შეძლებთ იპოვოთ მათი შვარცშილდის რადიუსის ზომამდე შეკუმშვის მეთოდი.


At that point, what's going to happen?	და რა მოხდება მაშინ ?


At that point gravity wins.	მაშინ გაიმარჯვებს მიზიდულობის ძალა.


Gravity wins over all other known forces.	მიზიდულობის ძალა ამარცხებს ყველა ცნობილ ძალებს.


And the object is forced to continue to collapse to an infinitely small object.	და ობიექტი იძულებული იქნება გააგრძელოს შეკუმშვა უსასრულოდ მცირე ზომამდე.


And then it's a black hole.	და გადაიქცევა შავ ხვრელად.


So, if I were to compress the Earth down to the size of a sugar cube, it would become a black hole, because the size of a sugar cube is its Schwarzschild radius.	ასე რომ თუ მე შევკუმშავდი დედამიწას შაქრის ნატეხის ზომამდე ის გადაიქცეოდა შავ ხვრელად. იმიტომ რომ შაქრის ნატეხის ზომა მისთვის არის შვარცშილდის რადისუის ტოლი.


Now, the key here is to figure out what that Schwarzschild radius is.	ყველაზე მთავარია განვსაზღვროთ შვარცშილდის რადიუსის მნიშვნელობა.


And it turns out that it's actually pretty simple to figure out.	და აღმოჩნდა რომ მისი განსაზღვრა არც თუ ისე ძნელია.


It depends only on the mass of the object.	ის დამოკიდებულია მხოლოდ ობიექტის მასაზე.


Bigger objects have bigger Schwarzschild radii.	დიდი ზომის ობიექტებს გააჩნიათ დიდი შვარცშილდის რადიუსი.


Smaller objects have smaller Schwarzschild radii.	პატარებს კი პატარა.


So, if I were to take the sun and compress it down to the scale of the University of Oxford, it would become a black hole.	თუ ავიღებთ მზეს და შევკუმშავთ მას ოქსფორდის უნივერსიტეტის ზომამდე ის გადაიქცევა შავ ხვრელად.


So, now we know what a Schwarzschild radius is.	მაშ ასე, ჩვენ უკვე ვიცით თუ რა არის შვარცშილდის რადიუსი.


And it's actually quite a useful concept, because it tells us not only when a black hole will form, but it also gives us the key elements for the proof of a black hole.	და ეს საკმაოდ სასარგებლო მომენტია, იმიტომ რომ ის ჩვენ გვიჩვენებს არამარტო იმას თუ როდის ფორმირდება შავი ხვრელი ასევე გვაძლევს გადამწყვეტ ელემეტებს შავის ხვრელის არსებობის დამტკიცებისათვის.


I only need two things.	მე მჭირდება მხოლოდ ორი რამ:


I need to understand the mass of the object I'm claiming is a black hole, and what its Schwarzschild radius is.	წარმოდგენა ობიექტის მასაზე, რომელსაც ვუწოდებ შავ ხვრელს და იმაზე თუ როგორია მისი შვარცშილდის რადიუსი.


And since the mass determines the Schwarzschild radius, there is actually only one thing I really need to know.	და სანამ მასა განსაზღვრავს შვარცშილდის რადიუსს მე ფაქტობრივად ერთი რამეს ცოდნა მჭირდება.


So, my job in convincing you that there is a black hole is to show that there is some object that's confined to within its Schwarzschild radius.	ჩემი ამოცანა, შავი ხვრელის არსებობაში თქვენს დასარწმუნებლად, არის გაჩვენოთ, რომ არსებობს რაღაც ობიექტი, რომელიც შემოსაზღვრულია თავის შვარცშილდის რადიუსით.


And your job today is to be skeptical.	და თქვენი ამოცანა კი არის იყოთ სკეპტიკები.


Okay, so, I'm going to talk about no ordinary black hole; I'm going to talk about supermassive black holes.	კარგით, მაშ ასე, მე ვაპირებ ვისაუბრო არაჩვეულებრივ შავ ხვრელზე; ვაპირებ ვისაუბრო სუპერმასიურ შავ ხვრელებზე.


So, I wanted to say a few words about what an ordinary black hole is, as if there could be such a thing as an ordinary black hole.	მინდა რამოდენიმე სიტყვა გითხრათ თუ რა არის ჩვეულებრივი შავი ხვრელი, რადგანაც იქ შეიძლება იყოს ჩვეულებრივი შავი ხვრელი.


An ordinary black hole is thought to be the end state of a really massive star's life.	ჩვეულებრივი შავი ხვრელი ითვლება ძალიან დიდი ვარსკვლავის სიცოცხლის ბოლო ეტაპად.


So, if a star starts its life off with much more mass than the mass of the Sun, it's going to end its life by exploding and leaving behind these beautiful supernova remnants that we see here.	თუ ვარსკვლავი თავის სიცოცხლეს დაიწყებს გაცილებით მეტი მასით ვიდრე მზის მასაა, ის სიცოცხლეს აფეთქებით დაასრულებს და ზეახალი ვარსკვლავის ლამაზ ნარჩენებს დაგვიტოვებს, რასაც აქ ვხედავთ.


And inside that supernova remnant is going to be a little black hole that has a mass roughly three times the mass of the Sun.	და ამ ზეახალი ვარსკვლავის ნარჩენებს შიგნით იქნება პატარა შავი ხვრელი, რომლის მასა დაახლოებით სამჯერ მეტი იქნება მზის მასაზე.


On an astronomical scale that's a very small black hole.	ასტრონომიული ზომებით ეს ძალიან პატარა შავი ხვრელია.


Now, what I want to talk about are the supermassive black holes.	ახლა კი მე მინდა ვისაუბრო სუპერმასიურ შავ ხვრელებზე.


And the supermassive black holes are thought to reside at the center of galaxies.	ითვლება რომ სუპერმასიური შავი ხვრელები განლაგებულნი არიან გალაქტიკების ცენტრებში.


And this beautiful picture taken with the Hubble Space Telescope shows you that galaxies come in all shapes and sizes.	და ეს ლამაზი სურათი, რომელიც ჰაბლის კოსმოსური ტელესკოპითაა გადაღებული, გაჩვენებთ რომ გალაქტიკები სხვადასხვა ფორმის და ზომის არიან.


There are big ones. There are little ones.	არსებობენ დიდები. არსებობენ პატარები.


Almost every object in that picture there is a galaxy.	თითქმის ყველა ობიექტი ამ სურათზე არის გალაქტიკა.


And there is a very nice spiral up in the upper left.	მარცხნივ ზევით არის ძალიან ლამაზი სპირალი


And there are a hundred billion stars in that galaxy, just to give you a sense of scale.	და ამ გალაქტიკაში ასობით მილიარდი ვარსკვლავია, უბრალოდ მასშტაბზე რომ შეგექმნათ წარმოდგენა.


And all the light that we see from a typical galaxy, which is the kind of galaxies that we're seeing here, comes from the light from the stars.	სინათლე, რომელსაც ვაკვირდებით ტიპიურ გალაქტიკაზე, როგორიც აქ მოცემული გალაქტიკაა, მოედინება ვარსკვლავებიდან.


So, we see the galaxy because of the star light.	ჩვენ სწორედ ვარსკვლავების სინათლის წყალობით ვხედავთ გალაქტიკას.


Now, there are a few relatively exotic galaxies.	არსებობს რამოდენიმე ეგზოტიკური გალაქტიკა.


I like to call these the prima donna of the galaxy world, because they are kind of show offs.	მე მათ გალაქტიკათა სამყაროს პრიმადონებს ვეძახი, იმიტომ რომ ისინი განსაკუთრებულნი არიან.


And we call them active galactic nuclei.	და ჩვენ მათ აქტიური გალაქტიკის ბირთვს ვუწოდებთ


And we call them that because their nucleus, or their center, are very active.	და ვეძახით იმიტომ, რომ მათი ბირთვი ანუ მათი ცენტრი, ძალიან აქტიურია


So, at the center there, that's actually where most of the starlight comes out from.	ამიტომაც იქ ცენტრში, სადაც ყველაზე მეტი ვარსკვლავების შუქი გამოდის


And yet, what we actually see is light that can't be explained by the starlight.	ჯერ კიდევ, ის რასაც ვხედავთ არის შუქი ამის ახსნა არ შეიძლება ვარსკვლავური ნათებით


It's way more energetic.	ის უფრო ენერგეტიკულია


In fact, in a few examples it's like the ones that we're seeing here.	ფაქტია, ზოგიერთ მაგალითში რომელსაც, აქ ვხედავთ


There are also jets emanating out from the center.	არის გამოსხივება, რომელიც გამოდის ცენტრიდან.


Again, a source of energy that's very difficult to explain if you just think that galaxies are composed of stars.	აქაც, ენერგიის წყარო ძალიან ძნელი ასახსნელია თუ ფიქრობთ, რომ გალაქტიკები მხოლოდ ვარსკვლავებისგან შედგება.


So, what people have thought is that perhaps there are supermassive black holes which matter is falling on to.	ასე რომ, რაც არ უნდა ვიფიქროთ შესაძლოა იქ სუპერმასიური შავი ხვრელები იყოს რომლის გამოკვლევაც არის საჭირო


So, you can't see the black hole itself, but you can convert the gravitational energy of the black hole into the light we see.	თვითონ შავი ხვრელის დანახვა შეუძლებელია მაგრამ შეიძლება გარდავქმნათ შავი ხვრელის გრავიტაციული ენერგია ხილულ სინათლეში.


So, there is the thought that maybe supermassive black holes exist at the center of galaxies.	ასე რომ, შესაძლოა გალაქტიკების ცენტში სუპერმასიური შავი ხვრელები იყოს.


But it's a kind of indirect argument.	მაგრამ ეს არაპირდაპირი არგუმენტია.


Nonetheless, it's given rise to the notion that maybe it's not just these prima donnas that have these supermassive black holes, but rather all galaxies might harbor these supermassive black holes at their centers.	მიუხედავად ამისა, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ შესაძლოა არა მხოლოდ ამ პრიმადონებს რომლებსაც აქვთ სუპერმასიური შავი ხვრელები, არამედ სხვა გალაქტიკებსაც აქვთ სუპერმასიური შავი ხვრელები მათ ცენტრებში.


And if that's the case -- and this is an example of a normal galaxy; what we see is the star light.	და თუ ეს ასეა - და ეს არის ნორმალური გალაქტიკის მაგალითი; რასაც ჩვენ ვხედავთ ეს არის ვარსკვლავის შუქი.


And if there is a supermassive black hole, what we need to assume is that it's a black hole on a diet.	და თუ იქ არის სუპერმასიური შავი ხვრელი, მაშინ უნდა ვიგულისხმოთ რომ ეს არის შავი ხვრელი დიეტაზე.


Because that is the way to suppress the energetic phenomena that we see in active galactic nuclei.	იმიტომ, რომ ეს არის საშუალება ავხსნათ ენერგეტიკული ფენომენი, რომელსაც ჩვენ ვხედავთ აქტიური გალაქტიკის ბირთვში.


If we're going to look for these stealth black holes at the center of galaxies, the best place to look is in our own galaxy, our Milky Way.	თუ გვინდა დავინახოთ ეს უხილავი შავი ხვრელები გალაქტიკების ცენტრში, საუკეთესო ადგილი იქნება ჩვენივე გალაქტიკა, ჩვენი ირმის ნახტომი.


And this is a wide field picture taken of the center of the Milky Way.	და ეს არის ფართოდ გაშლილი სურათი ირმის ნახტომის ცენტრიდან.


And what we see is a line of stars.	რასაც ვხედავთ ეს არის ვარსკვლავების ხაზი.


And that is because we live in a galaxy which has a flattened, disk-like structure.	და ეს იმიტომ რომ ჩვენ ვცხოვრობთ გალაქტიკაში, რომელიც არის ბრტყელი, დისკის მსგავსი სტრუქტურით.


And we live in the middle of it, so when we look towards the center, we see this plane which defines the plane of the galaxy, or line that defines the plane of the galaxy.	და ჩვენ მის შუაში ვცხოვრობთ, და როცა მისი ცენტრისკენ ვიყურებით, ვხედავთ სიბრტყეს რომელიც არის თვით ამ გალაქტიკის სიბრტყე, ანუ ხაზი რომელიც ასახავს გალაქტიკის სიბრტყეს.


Now, the advantage of studying our own galaxy is it's simply the closest example of the center of a galaxy that we're ever going to have, because the next closest galaxy is 100 times further away.	ჩვენი გალაქტისკის შესწავლის უპირატესობა ის არის, რომ ის უბრალოდ ყველაზე ახლო გალაქტიკის ცენტრია რომლის შესწავლაც შეგვიძლია, იმიტომ რომ სხვა უახლოესი 100-ჯერ უფრო შორს არის ჩვენგან.


So, we can see far more detail in our galaxy than anyplace else.	ასე, რომ შეგვიძლია უფრო დეტალურად შევისწავლოთ ჩვენი გალქტიკა ვიდრე სხვა რომელიმე.


And as you'll see in a moment, the ability to see detail is key to this experiment.	როგორც ხედავთ, დეტალების დანახვის შესაძლებლობა ყველაზე მნიშვნელოვანია ამ ექსპერიმენტში.


So, how do astronomers prove that there is a lot of mass inside a small volume?	როგორ ამტკიცებენ ასტრონომები იმას რომ არის ძალიან დიდი მასა პატარა მოცულობაში?


Which is the job that I have to show you today.	ეს არის ის რისი ჩვენებაც მინდა დღეს.


And the tool that we use is to watch the way stars orbit the black hole.	მეთოდი არის დაკვირვება ვარსკვლავებზე თუ როგორ მოძრაობენ ისინი შავი ხვრელის გარშემო.


Stars will orbit the black hole in the very same way that planets orbit the sun.	ვარსკვლევები შავი ხვრელის გარშემო მოძრაობენ როგორც პლანეტები მზის გარშემო.


It's the gravitational pull that makes these things orbit.	ეს გრავიტაციული ველია რომელიც ამ ობიექტებს ამოძრავებს ორბიტაზე


If there were no massive objects these things would go flying off, or at least go at a much slower rate because all that determines how they go around is how much mass is inside its orbit.	თუ იქ არ არის მასიური ობიექტი ეს ვარსკვლევები გაფრინდებოდნენ სხვაგან, ან საბოლოოდ უფრო ნელა დაიწყებდნენ მოძრაობას იმიტომ, რომ ის რაც განაპირობებს მათ ორბიტას არის მასა ამ ორბიტის ცენტრში.


So, this is great, because remember my job is to show there is a lot of mass inside a small volume.	შესანიშნავია, ეს იმაზე მეტყველებს თუ რისი დამტკიცებაც მინდოდა იქ არის დიდი მასა მცირე მოცულობაში.


So, if I know how fast it goes around, I know the mass.	ასე რომ, თუ ვიცით მოძრაობის სიჩქარე ვიცით მასაც.


And if I know the scale of the orbit I know the radius.	და თუ ვიცი ორბიტის მასშტაბი ვიცი მისი რადიუსი.


So, I want to see the stars that are as close to the center of the galaxy as possible.	ასე, რომ მინდა ვნახო ვარსკვლავები რომლებიც ძალიან ახლოს არიან გალაქტიკის ცენტრთან.


Because I want to show there is a mass inside as small a region as possible.	იმიტომ, რომ მინდა დავინახო მასა მცირე რეგიონის შიგნით.


So, this means that I want to see a lot of detail.	ამიტომაც ეს ნიშნავს რომ მინდა უფრო მეტი დეტალიზაცია


And that's the reason that for this experiment we've used the world's largest telescope.	და ამიტომაც ამ ექსპერიმენტისთვის გამოვიყენეთ მსოფლიოს ყველაზე დიდი ტელესკოპი.


This is the Keck observatory. It hosts two telescopes with a mirror 10 meters, which is roughly the diameter of a tennis court.	რომელიც არის კეკის ობსერვატორიაში. რომელიც ორი ტელესკოპისგან შედგება 10 მეტრიანი სარკით, დაახლოებით ტენისის კორტის ზომით.


Now, this is wonderful, because the campaign promise of large telescopes is that is that the bigger the telescope, the smaller the detail that we can see.	მშვენიერია იმიტომ, რომ ის რასაც გვაძლევს დიდი ტელესკოპი ეს არის მცირე დეტალების დანახვის საშუალება.


But it turns out these telescopes, or any telescope on the ground has had a little bit of a challenge living up to this campaign promise.	მაგრამ ეს ტელესკოპებს, როგორც ნებისმიერი ტელესკოპს დედამიწაზე აქვს გარკვეული პრობლემები, რომლებიც ართულებს ჩვენი მიზნების მიღწევას.


And that is because of the atmosphere.	ამის მიზეზია ატმოსფერო.


Atmosphere is great for us; it allows us to survive here on Earth.	კარგია რომ გვაქვს ატმოსფერო; მის გარეშე შეუძლებელია დედამიწაზე ცხოვრება.


But it's relatively challenging for astronomers who want to look through the atmosphere to astronomical sources.	მაგრამ, ის პრობლემებს უქმნის ასტრონომებს რომლებსაც დაკვირვება უწევთ შორეულ ციურ სხეულებზე


So, to give you a sense of what this is like, it's actually like looking at a pebble at the bottom of a stream.	იმისათვის რომ გავიგოთ რას ნიშნავს ეს წარმოიდგინეთ, რომ უყურებთ რიყის ქვას მდინარის ფსკერზე.


Looking at the pebble on the bottom of the stream, the stream is continuously moving and turbulent, and that makes it very difficult to see the pebble on the bottom of the stream.	როცა ვუყურებთ ქვას მდინარის ფსკერზე, დინება მუდმივად მოძრაობს და იხვევა, და ამით უფრო რთული ხდება ფსკერზე საერთოდ რამის დანახვა.


Very much in the same way, it's very difficult to see astronomical sources, because of the atmosphere that's continuously moving by.	ამის მსგავსად ატმოსფეროს გავლით ძალიან ძნელია დავინახოთ ასტრონომიული ობიექტები ატმოსფეროს უწყვეტი მოძრაობის გამო.


So, I've spent a lot of my career working on ways to correct for the atmosphere, to give us a cleaner view.	ამიტომაც მე ჩემი კარიერის საკმაოდ დიდი დრო გავატარე ატმოსფეროს მიერ დამახინჯებული სურათების გასწორებაში.


And that buys us about a factor of 20.	ამ მთეოდით მიიღწევა ოცმაგი ეფექტი


And I think all of you can agree that if you can figure out how to improve life by a factor of 20, you've probably improved your lifestyle by a lot, say your salary, you'd notice, or your kids, you'd notice.	ვფიქრომ ყველა დამეთანხმება იმაში, რომ თუ იცით როგორ გავიუმჯობესოთ სიცოცხლე 20-ჯერ თქვენ დაგჭირდებათ საგრძნობლად შეცვალოთ ცხოვრების სტილი ვთქვათ ხელფასი, თქვენი შვილები ან თქვენ აუცილებლად შეიგრძნობთ ამას


And this animation here shows you one example of the techniques that we use, called adaptive optics.	ამ ანიმაციაში თქვენ ხედავთ მაგალითს თუ როგორ ტექნიკას ვიყენებთ ჩვენ, ადაპტიური ოპტიკა.


You're seeing an animation that goes between an example of what you would see if you don't use this technique -- in other words, just a picture that shows the stars -- and the box is centered on the center of the galaxy, where we think the black hole is.	თქვენ ხედავთ ანიმაციას რომელიც აჩვენებს მაგალითს თუ რას ვნახავდით ამ ტექნიკის გამოყენების გარეშე სხვა სიტყვებით, უბრალოდ სურათი სადაც ვარსკვლავებია ნაჩვენები, და კვადრატი უჩვენებს გალაქტიკის ცენტრს. სადც ჩვენი აზრით შავი ხვრელი არის მოთავსებული.


So, without this technology you can't see the stars.	მაშ ასე ამ ტექნოლოგიის გარეშე თქვენ არ შეგიძლიათ დაინახოთ ვარსკვლავები


With this technology all of a sudden you can see it.	ამ ტექნოლოგიით თქვენ მოულოდნელად ხედავთ მას.


This technology works by introducing a mirror into the telescope optics system that's continuously changing to counteract what the atmosphere is doing to you.	ეს ტექნოლოგია იყენებს სარკეს ტელესკოპის ოპტიკურ სისტემაში რომელიც მუდმივად ვცლის წინააღმდეგობას რომელსაც ატმოსფერო ახდენს.


So, it's kind of like very fancy eyeglasses for your telescope.	ასე რომ. ეს გავს ძალიან უცნაური სათვალეებია თქვენი ტელესკოპისთვის.


Now, in the next few slides I'm just going to focus on that little square there.	შემდეგ სლაიდებში მინდა ყურადღება დადავიტანო პატარა ოთხკუთხედზე


So, we're only going to look at the stars inside that small square, although we've looked at all of them.	შვენ დავაკვირდებით ვარსკვლავებს ამ ოთხკუთხედის შიგნით თუმცა ჩვენ ყველა მათგანს ვაკვირდებოდით.


So, I want to see how these things have moved.	მიდა ვნახოთ როგორ მოძრაობენ ისინი


And over the course of this experiment, these stars have moved a tremendous amount.	ექსპერიმენტის განმავლობაში ამ ობიექტებმა იმოძრავეს ძალიან დიდი ხნის განმავლობაში


So, we've been doing this experiment for 15 years, and we see the stars go all the way around.	ეს ექსპერიმენტი 15 წელი გრძელდებოდა, და ვნახეთ რომ ვარსკვლავები მოძრაობენ ერთმანეთის გარშემო.


Now, most astronomers have a favorite star, and mine today is a star that's labeled up there, SO-2.	ახლა ყველა ასტრონომს ყავს საყვარელი ვარსკვლავი და დღეს ჩემი რჩეულია SO-2 ვარსკვლავი.


Absolutely my favorite star in the world.	ჩემთვის ყველაზე საყვარელი ვარსკვლავი სამყაროში.


And that's because it goes around in only 15 years.	იმიტომ, რომ მისი ბრუნვის ხანგრძლივობა 15 წელია ზუსტად.


And to give you a sense of how short that is, the sun takes 200 million years to go around the center of the galaxy.	და გაგრძნობინებს თუ რა მცირე დრო არის ეს. მზეს 200 მილიონი წელი ჭირდება იმისთვის რომ შემოუაროს გალაქტიკის ცენტრს.


Stars that we knew about before, that were as close to the center of the galaxy as possible, take 500 years.	ვარსკვლავები რომლებსაც მანამდე ვიცნობდით არ იყო იმდენად ახლოს ცენტრთან დაახლოებით 500 წლის ციკლით


And this one, this one goes around in a human lifetime.	ეს კი ამას რამოდენიმეჯერ ასწრებს ადამიანის ცხოვრების მანძილზე


That's kind of profound, in a way.	ეს წინ გადადგმული ნაბიჯია.


But it's the key to this experiment. The orbit tells me how much mass is inside a very small radius.	ეს მნიშვნელოვანია ამ ექსპერიმენტში. ორბიტა მეუბნება თუ რამდენი მასაა ძალიან მცირე რადიუსის შიგნით.


So, next we see a picture here that shows you before this experiment the size to which we could confine the mass of the center of the galaxy.	ასე რომ, შემდეგი სურათი გვაჩვენებს თუ რა ზომის დაკვირვება შეგვეძლო ჩვენ გალაქტიკის ცენტრში ამ ექსპერიმენტამდე.


What we knew before is that there was four million times the mass of the sun inside that circle.	ის რაც ვიცოდით მანმდე იყო მზის მასაზე ოთხ მილიონჯერ მეტი მასა იმ წრის შიგნით.


And as you can see, there was a lot of other stuff inside that circle.	და როგორც ხედავთ იქ იყო უფრო მეტი რამ, იმ წრეში


You can see a lot of stars.	თქვენ ხედავთ ძალიან ბევრ ვარკვლავს.


So, there was actually lots of alternatives to the idea that there was a supermassive black hole at the center of the galaxy, because you could put a lot of stuff in there.	იქ იყო ძალიან ბევრი ალტერნატივა იდეისთვის, რომ იქ არის სუპერმასიური შავი ხვრელი გალაქტიკის ცენტრში, იმიტომ რომ შუძლებელია ძალიან ბევრი რამის იქ მოთავსება


But with this experiment, we've confined that same mass to a much smaller volume that's 10,000 times smaller.	მაგრამ, ამ ექსპერიმეტით ჩვენ ვნახეთ იგივე მასა მოთავსებულია გაცილებით პატარა მოცულობაში ათი ათასჯერ უფრო პატარაში.


And because of that, we've been able to show that there is a supermassive black hole there.	ამით ჩვენთვის შესაძლებელი გახდა დავამტკიცოთ რომ იქ არის უპერმასიური შავი ხვრელი


To give you a sense of how small that size is, that's the size of our solar system.	იმისთვის რომ წარმოვიდგინოთ ეს ზომა ეს არის ჩენი მზის სისტემა


So, we're cramming four million times the mass of the sun into that small volume.	უნდა მოვათავსოთ ოთხ მილონჯერ მეტი მასა ვიდრე მზის მასაა ამ მცირე მოცულობაში


Now, truth in advertising. Right?	ახლა კი რეკლამის გარეშე.


I have told you my job is to get it down to the Schwarzchild radius.	სიმართლე მე გითხარით რომ ჩემი დავალება იყო მიმეღწია შვარცშილდის რადიუსისთვის.


And the truth is, I'm not quite there.	სიმართლე ის არის რომ მე ვერ მივაღწიე მას.


But we actually have no alternative today to explaining this concentration of mass.	მაგრამ ჩვენ არ გვაქვს სხვა ალტერნატივა რომ ავხსნათ ასეთი მასის კონცენტრაცია.


And, in fact, it's the best evidence we have to date for not only existence of a supermassive black hole at the center of our own galaxy, but any in our universe.	ფაქტია, ყველაზე საუკეთესო საბუთი რაც დღეს გვაქვს არა მარტო სუპერ მასიური შავი ხვრელის არსებობაა ჩვენი გალაქტიკის ცენტრში, არამედ ნებისმიერ გალაქტიკის ცენტრში მთელს სამყაროში.


So, what next? I actually think this is about as good as we're going to do with today's technology, so let's move on with the problem.	და შემდეგ რა? მე ვფიქრობ რომ ეს არის საუკეთესო რაც შეგვიძლია დღევანდელი ტექნოლოგიებით შევძლოთ გავგრძლოთ მუშაობა პრობლემაზე.


So, what I want to tell you, very briefly, is a few examples of the excitement of what we can do today at the center of the galaxy, now that we know that there is, or at least we believe, that there is a supermassive black hole there.	რისი თქმა მინდა ძალიან მოკლედ, რამოდენიმე მაგალითში იმის გადმოსაცემად თუ რისი გაკეთებაც შეგვიძლია დღეს გალაქტიკის ცენტრში, ვიცით რომ არის ან ყოველ შემთხვევაში გვჯერა, სუპერ მასიური შავი ხვრელის არსებობა.


And the fun phase of this experiment is, while we've tested some of our ideas about the consequences of a supermassive black hole being at the center of our galaxy, almost every single one has been inconsistent with what we actually see.	ამ ექსპერიმენტის ყველაზე მხიარული ფაზა არის ის რომ, გადავამოწმეთ ჩვენი ზოგიერთი წარმოდგენა სუპერმასიური შავი ხვრელის შესახებ რომელიც ჩვენი გალაქტიკის ცენტრშია, თითქმის არც ერთი წარმოდგენა არ შეესაბემებოდა სინამდვილეს.


And that's the fun.	და ეს სასაცილოა.


So, let me give you the two examples.	მოდით ვნახოთ ორი მათგანი.


You can ask, "What do you expect for the old stars, stars that have been around the center of the galaxy for a long time, they've had plenty of time to interact with the black hole."	თქვენ შეგიძლიათ იკითხოთ, "რას ფიქრობთ ძველ ვარსკვლავზე, რომელიც მოძრაობს გალაქტიკის ცენტრის გარშემო ძალიან დიდი ხნის განმავლობაში, მათ დიდი დრო ქონდათ, რომ მიახლოვებოდნენ შავ ხვრელს"


What you expect there is that old stars should be very clustered around the black hole.	თქვენ მოელით რომ ძველი ვარსკვლავები შეგროვილი უნდა იყოს შავი ხვრელის გარშემო


You should see a lot of old stars next to that black hole.	თქვენ უნდა ნახოთ ძალიან ბევრი ძველი ვარსკვლავი შავი ხვრელის გარშემო.


Likewise, for the young stars, or in contrast, the young stars, they just should not be there.	შესაბამისად, ახალგაზრდა ვარსკვლავები არ უნდა იყოს იქ


A black hole does not make a kind neighbor to a stellar nursery.	შავი ხვრელი არ არის კეთილი მეზობელი ვარსკვლავების წარმოებისთვის


To get a star to form, you need a big ball of gas and dust to collapse.	ვარსკვლავის ფორმირებისთვის საჭიროა დიდი ზომის გაზის ბურთი და მტვრის შეკრება


And it's a very fragile entity.	და ეს ძალიან მყიფე ფორმაა.


And what does the big black hole do?	და რას იზამს დიდი შავი ხვრელი?


It strips that gas cloud apart.	ის დაშლის ამ გაზის ღრუბელს ნაწილებათ


It pulls much stronger on one side than the other and the cloud is stripped apart.	ის ძალიან ძლიერია ერთ მხრიდან ვიდრე მეორე და ღრუბელიც ნაწილებად იყოფა


In fact, we anticipated that star formation shouldn't proceed in that environment.	ფატია, რომ ვარსკვალების ფორმირება შეუძლებელია მსგავს გარემოში


So, you shouldn't see young stars.	ამიტომაც იქ არ არის ახალგაზრდა ვარსკვლავები


So, what do we see?	მაგრამ რა ვნახეთ ჩვენ


Using observations that are not the ones I've shown you today, we can actually figure out which ones are old and which ones are young.	დაკვირვებისას რომლებიც დღეს თქვენთვის არ მიჩვენებია ჩვენ შეგვიძლია გავარკვიოთ რომელი არის ახალგაზრდა და რომელი ძველი


The old ones are red.	ძველი არის წითელი


The young ones are blue. And the yellow ones, we don't know yet.	ახალი არის ლურჯი. და ყვითელი ჯერ არ ვიცით.


So, you can already see the surprise.	აქაც სიურპრიზია


There is a dearth of old stars.	იქ არის ძველი ვარსკვლავების უკმარისობა


There is an abundance of young stars, so it's the exact opposite of the prediction.	იქ არის ახალი ვარსკვლავები, ანუ ჩვენი წინასწარმეტყველება არ გამართლდა.


So, this is the fun part.	რაც საკმაოდ უცნაური და სასიამოვნოა.


And in fact, today, this is what we're trying to figure out, this mystery of how do you get -- how do you resolve this contradiction.	ფაქტია, ეს ის არის თუ რისი გარკვევაც გვინდა ჩვენ ეს საიდუმლოება თუ როგორ ამოვხსნათ -- ასეთი წინააღმდეგობები.


So, in fact, my graduate students are, at this very moment, today, at the telescope, in Hawaii, making observations to get us hopefully to the next stage, where we can address this question of why are there so many young stars, and so few old stars.	ფაქტია, ჩემი სტუდენტები ამ წუთას ტელესკოპთან მუშაობენ ჰავაიში, ატარებენ დავირვებებს, რომლებიც იმედია შემდეგ ნაბიჯებამდე მიგვიყვანს. სად შეიძლება ვნახოთ პასუხი იმაზე თუ რატომ არის იქ ამდენი ახალი ვარსკვლავი და ასე ცოტა ძველი.


To make further progress we really need to look at the orbits of stars that are much further away.	იმისთვის რომ გავიგოთ ეს, ჩვენ უნდა გავაგრძელოთ იმვარსკვალვების ორბიტებზე დაკვირვება რომლებიც უფრო შორსაა.


To do that we'll probably need much more sophisticated technology than we have today.	ამისათვის ჩვენ უფრო რთული ტექნოლოგიები გვჭირდება ვიდრე გვაქვს დღეს


Because, in truth, while I said we're correcting for the Earth's atmosphere, we actually only correct for half the errors that are introduced.	იმიტომ რომ, როცა ვთქვი რომ ჩვენ ვაკორექტირებთ ატმოსფერულ ზემოქმედებას, ჩვენ მხოლოდ შეცდომების ნახევარს ვასწორებთ.


We do this by shooting a laser up into the atmosphere, and what we think we can do is if we shine a few more that we can correct the rest.	ჩვენ ამას ატმოსფეროში ლაზერის სხივით ვაკეთებთ ვფიქრობ შემდეგში ჩვენ უფრო მეტ ლაზერს გამოვიყენებთ


So this is what we hope to do in the next few years.	და ეს არის ის რისი იმედიც გვაქვს მომდევნო წლებში.


And on a much longer time scale, what we hope to do is build even larger telescopes, because, remember, bigger is better in astronomy.	და უფრო შორეული მომავლისთვის გვინდა ავაშენოთ უფრო დიდი ტელესკოპები, იმიტომ რომ, გახსოვდეთ დიდი უკეთესია ასტრონომიისთვის.


So, we want to build a 30 meter telescope.	გვინდა 30 მეტრიანი ტელესკოპის აშენება.


And with this telescope we should be able to see stars that are even closer to the center of the galaxy.	და ამ ტელესკოპით ჩვენ შეგვიძლია ვნახოთ ვარსკვლავები რომლებიც უფრო ახლოს არის გალაქტიკის ცენტრთან.


And we hope to be able to test some of Einstein's theories of general relativity, some ideas in cosmology about how galaxies form.	და იმედი გვაქვს შევამოწმოთ აინშტაინის ფარდობითობის თეორიის ზოგიერთი ასპექტები კოსმოლოგიის ზოგიერთი იდეები გალაქტიკების ფორმირების შესახებ.


So, we think the future of this experiment is quite exciting.	ასე რომ, ამ ექსპერიმენტის მომავალი ძალიან მომხიბლველია,


So, in conclusion, I'm going to show you an animation that basically shows you how these orbits have been moving, in three dimensions.	დასასრულს მე მინდა განახოთ ანიმაცია თუ როგორ მოძრაობენ ეს ვარსკვლავები ორბიტებზე, სამ განზომილებაში.


And I hope, if nothing else, I've convinced you that, one, we do in fact have a supermassive black hole at the center of the galaxy.	და იმედი მაქვს, სხვა თუ არა, იმაში მაინც დაგარწმუნეთ რომ ფაქტია გვაქვს სუპერმასიური შავი ხვრელი გალაქტიკის ცენტრში.


And this means that these things do exist in our universe, and we have to contend with this, we have to explain how you can get these objects in our physical world.	და ეს იმას ნიშნავს რომ შავი ხვრელები არსებობს ჩვენს სამყაროში, და ჩვენ ეს უნდა შევისწავლოთ, ავხსნათ თუ როგორ შეიძლება ასეთი ობიექტების ფიზიკურ სამყაროში არსებობა


Second, we've been able to look at that interaction of how supermassive black holes interact, and understand, maybe, the role in which they play in shaping what galaxies are, and how they work.	მეორე, ჩვენ შეგვიძლია დავაკვირდეთ იმას თუ როგორ ურთიერთქმედებს სუპერმასიური შავი ხვრელები და შესაძლოა გავიგოთ მათი როლი გალაქტიკების ფორმირებაში.


And last but not least, none of this would have happened without the advent of the tremendous progress that's been made on the technology front.	და ბოლო და არა უკანასკნელი, არც ერთი ამათგანი არ მოხდებოდა რომ არა დიდი პროგრესი რომელიც გაკეთდა ტექნოლოგიებში


And we think that this is a field that is moving incredibly fast, and holds a lot in store for the future.	და ვფიქრობთ რომ ეს სეფერო საოცრად სწრაფად ვითარდება, და ძალიან ბევრს მოველით მისგან მომავალში.


Thanks very much.	დიდი მადლობა


(Applause)	(ტაში)


I'd like to talk to you today about the human brain, which is what we do research on at the University of California.	დღეს მე მინდა გესაუბროთ ადამიანის ტვინზე, იმაზე, რაზეც ჩვენ ვატარებთ კვლევებს კალიფორნიის უნივერსიტეტში.


Just think about this problem for a second.	ერთი წუთით დაფიქრდით ამ პრობლემაზე.


Here is a lump of flesh, about three pounds, which you can hold in the palm of your hand.	აი - სამიოდე ფუთი ხორცის გროვა, რომელიც ხელის გულზე შეიძლება მოათავსოთ.


But it can contemplate the vastness of interstellar space.	მაგრამ მას ძალუძს გაიაზროს ვარსკვლავთშორისი სივრცის სიდიადე.


It can contemplate the meaning of infinity, ask questions about the meaning of its own existence, about the nature of God.	მას შეუძლია გაიაზროს უსასრულობის არსი, დასვას შეკითხვები საკუთარი არსებობის არსზე, ღმერთის ბუნებაზე.


And this is truly the most amazing thing in the world.	და ეს მართლაც ყველაზე განსაცვიფრებელი რამ არის მსოფლიოში.


It's the greatest mystery confronting human beings: How does this all come about?	ეს უდიდესი მისტერია არის გამოწვევა ადამიანებისთვის: როგორ მოხდა ეს ყველაფერი?


Well, the brain, as you know, is made up of neurons.	ტვინი, როგორც იცით, შედგება ნეირონებისგან.


We're looking at neurons here.	ჩვენ ახლა ნეირონებს ვუყურებთ.


There are 100 billion neurons in the adult human brain.	ზრდასრული ადამიანის ტვინში 100 მილიარდზე მეტი ნეირონია.


And each neuron makes something like 1,000 to 10,000 contacts with other neurons in the brain.	და ყოველი ნეირონი ქმნის დაახლოებით 1000-დან 10,000-მდე კავშირს სხვა ნეირონებთან.


And based on this, people have calculated that the number of permutations and combinations of brain activity exceeds the number of elementary particles in the universe.	და ამაზე დაყრდნობით გამოთვალეს, რომ ტვინის აქტივობის გადანაცვლებადობათა და კომბინაციათა რიცხვი აჭარბებს სამყაროში არსებულ ელემენტარულ ნაწილაკთა რიცხვს.


So, how do you go about studying the brain?	მაშ, როგორ შევისწავლოთ ტვინი?


One approach is to look at patients who had lesions in different part of the brain, and study changes in their behavior.	ერთი მიდგომა არის, დავაკვირდეთ პაციენტებს, რომელთაც აქვთ დაზიანება ტვინის სხვადასხვა არეში და შევისწავლოთ ცვლილებები მათ ქცევაში.


This is what I spoke about in the last TED.	ამაზე TED-ის წინა მოხსენებაში ვისაუბრე.


Today I'll talk about a different approach, which is to put electrodes in different parts of the brain, and actually record the activity of individual nerve cells in the brain.	დღეს ვილაპარაკებ განსხვავებულ მიდგომაზე, რაც მდგომარეობს ელექტროდების მოთავსებაში ტვინის სხვადასხვა არეებზე და ტვინის ინდივიდუალური ნერვული უჯრედების აქტივობის აღრიცხვაში.


Sort of eavesdrop on the activity of nerve cells in the brain.	ეს მოგვაგონებს მოსმენას ტვინის ნერვული უჯრედების აქტივობისა.


Now, one recent discovery that has been made by researchers in Italy, in Parma, by Giacomo Rizzolatti and his colleagues, is a group of neurons called mirror neurons, which are on the front of the brain in the frontal lobes.	ერთ-ერთი ახალი აღმოჩენა, რომელიც გაკეთდა პარმაში, იტალიაში, მკვლევარი ჯაკომო რიზოლატის და მისი კოლეგების მიერ, არის ნეირონთა ჯგუფი სახელად სარკისებრი ნეირონები, რომლებიც მოთავსებულია ტვინის წინა მხარეს, შუბლის წილში.


Now, it turns out there are neurons which are called ordinary motor command neurons in the front of the brain, which have been known for over 50 years.	უნდა ითქვას, რომ არსებობენ ნეირონები, რომელთაც ჩვეულებრივი მოტორული ბრძანებითი ნეირონები ეწოდებათ, და ჩვენ მათ 50 წელზე მეტია ვიცნობთ.


These neurons will fire when a person performs a specific action.	ეს ნეირონები იღგზნებიან, როდესაც ადამიანი ასრულებს სპეციფიურ ქმედებას.


For example, if I do that, and reach and grab an apple, a motor command neuron in the front of my brain will fire.	მაგალითად, თუ მე გავიშვერ ხელს და ავიღებ ვაშლს, აღიგზნებიან მოტორული ბრძანებითი ნეირონები ჩემი ტვინის წინა მხარეში.


If I reach out and pull an object, another neuron will fire, commanding me to pull that object.	თუ მე გავიშვერ ხელს და ჩემსკენ მოვწევ საგანს, აღიგზნბიან სხვა ნეირონები, რომლებიც მიბრძანებენ მოვწიო ეს საგანი.


These are called motor command neurons that have been known for a long time.	მათ მოტორულ ბრძანებითი ნეირონები ეწოდებათ და ჩვენ მათ დიდი ხანია ვიცნობთ.


But what Rizzolatti found was a subset of these neurons, maybe about 20 percent of them, will also fire when I'm looking at somebody else performing the same action.	მაგრამ რიზოლატიმ აღმოაჩინა ამ ნეირონთა ქვეჯგუფი, მათი დაახლოებით 20 პროცენტი, რომლებიც ასევე იღგზნებიან, როდესაც მე ვუყურებ ვინმე სხვა პირს, რომელიც ასრულებს იგივე ქმედებას.


So, here is a neuron that fires when I reach and grab something, but it also fires when I watch Joe reaching and grabbing something.	მაშ ასე, გვაქვს ნეირონი, რომელიც აღიგზნება მაშინ, როდესაც ხელში ვიღებ რაიმე საგანს, მაგრამ ის ასევე აღიგზნება, როდესაც მე ვუყურებ, თუ როგორ იშვერს ხელს სხვა, რომ აიღოს ეს რაიმე საგანი.


And this is truly astonishing.	და ეს ჭეშმარიტად განსაცვიფრებელია.


Because it's as though this neuron is adopting the other person's point of view.	ეს არის მსგავსად იმისა, რომ ეს ნეირონი დგება სხვა პიროვნების თვალთახედვის ადგილას.


It's almost as though it's performing a virtual reality simulation of the other person's action.	თითქოს ის ახდენს სხვა პიროვნების ქმედების ვირტუალური რეალობის სიმულირებას.


Now, what is the significance of these mirror neurons?	რით არიან ეს სარკისებრი ნეირონები მნიშვნელოვანნი?


For one thing they must be involved in things like imitation and emulation.	ერთის მხრივ, ისინი ჩართულები უნდა იყვნენ იმიტირებისა და ემულირების პროცესში.


Because to imitate a complex act requires my brain to adopt the other person's point of view.	რადგან იმისათვის, რომ მოახდინოთ რთული ქმედების იმიტირება, საჭიროა ტვინმა გაითავისოს სხვა პიროვნების ხედვის წერტილი.


So, this is important for imitation and emulation.	ესე იგი ეს მნიშვნელოვანია იმიტირებისა და ემულირებისათვის.


Well, why is that important?	და რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი?


Well, let's take a look at the next slide.	მოდით შევხედოთ შემდეგ სლაიდს.


So, how do you do imitation? Why is imitation important?	მაშ, როგორ ახდენთ იმიტირებას? რატომ არის იმიტირება მნიშვნელოვანი?


Mirror neurons and imitation, emulation.	სარკისებრი ნეირონები და იმიტირება, ემულირება.


Now, let's look at culture, the phenomenon of human culture.	მოდით შევხედოთ კულტურას, კაცობრიობის კულტურის ფენომენს.


If you go back in time about [75,000] to 100,000 years ago, let's look at human evolution, it turns out that something very important happened around 75,000 years ago.	თუ გადავალთ დროში უკან, დაახლოებით 75,000-100,000 წლით უკან, და შევხედავთ ადამიანის ევოლუციას, აღმოჩნდება რომ მოხდა რაღაც ძალზე მნიშვნელოვანი დაახლოებით 75,000 წლის წინ.


And that is, there is a sudden emergence and rapid spread of a number of skills that are unique to human beings like tool use, the use of fire, the use of shelters, and, of course, language, and the ability to read somebody else's mind and interpret that person's behavior.	და ეს არის უეცარი წარმოქმნა და მყისიერი გავრცელება რამოდენიმე, გამორჩეულად ადამიანური, თვისებებისა, როგორიცაა ინსტრუმენტების გამოყენება, ცეცხლის გამოყენება, თავშესაფრის გამოყენება და, რა თქმა უნდა, ენა, სხვისი აზრების წაკითხვის შესაძლებლობა და სხვა პიროვნების ქცევების ინტერპრეტირება.


All of that happened relatively quickly.	ეს ყველაფერი შედარებით სწრაფად მოხდა.


Even though the human brain had achieved its present size almost three or four hundred thousand years ago, 100,000 years ago all of this happened very, very quickly.	მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანის ტვინმა მიაღწია მის დღევანდელ ზომას თითქმის სამასი ან ოთხასი ათასი წლის წინ, ეს ყველაფერი მოხდა 100,000 წლის წინ ძალიან სწრაფად.


And I claim that what happened was the sudden emergence of a sophisticated mirror neuron system, which allowed you to emulate and imitate other people's actions.	და მე ვამტკიცებ, რომ რაც მოხდა, იყო სარკისებრი ნეირონების რთული სისტემის უცაბედი ჩამოყალიბება, რამაც საშუალება მოგვცა, მოგვეხდინა სხვა პიროვნების ქმედებების ემულირება და იმიტირება.


So that when there was a sudden accidental discovery by one member of the group, say the use of fire, or a particular type of tool, instead of dying out, this spread rapidly, horizontally across the population, or was transmitted vertically, down the generations.	შედეგად, როდესაც ჯგუფის ერთ-ერთი წევრი შემთხვევით აღმოაჩენდა უჩვეულო რამეს, მაგალითად ცეცხლის გამოყენებას, ან რაიმე სახის ინსტრუმენტის გამოყენებას, ნაცვლად გაქრობისა, ეს აღმოჩენა მყისიერად ვრცელდებოდა - ჰორიზონტალურად, მთელი პოპულაციის მასშტაბით, ან გადაეცემოდა ვერტიკალურად, თაობიდან თაობას.


So, this made evolution suddenly Lamarckian, instead of Darwinian.	და მოულოდნელად ევოლუცია გახდა ლამარკისეული, ნაცვლად დარვინისეულისა.


Darwinian evolution is slow; it takes hundreds of thousands of years.	დარვინისეული ევოლუცია ნელია; მას ასობით ათასი წელი სჭირდება.


A polar bear, to evolve a coat, will take thousands of generations, maybe 100,000 years.	პოლარულ დათვს ბეწვის ქურქის ევოლუციისათვის დასჭირდება ათასობით თაობა, შესაძლოა 100,000 წელი.


A human being, a child, can just watch its parent kill another polar bear, and skin it and put the skin on its body, fur on the body, and learn it in one step. What the polar bear took 100,000 years to learn, it can learn in five minutes, maybe 10 minutes.	ადამიანის ნაშიერს, ბავშვს, შეუძლია უყუროს მის მშობელს, რომელიც კლავს პოლარულ დათვს, ატყავებს მას და იმოსება მის ქურქში და ისწავლოს ეს ერთ ნაბიჯში. ის, რასაც პოლარული დათვი სწავლობდა 100,000 წელი, ბავშვს შეუძლია ისწავლოს 10 წუთში.


And then once it's learned this it spreads in geometric proportion across a population.	და როდესაც ის ამას ისწავლის, ეს გავრცელდება გეომეტრიული პროგრესიით, პოპულაციის მასშტაბით.


This is the basis. The imitation of complex skills is what we call culture and is the basis of civilization.	ეს არის საფუძველი. რთული ცოდნის იმიტაცია არის ის, რასაც ჩვენ კულტურას ვეძახით და ეს არის საფუძველი ცივილიზაციისა.


Now there is another kind of mirror neuron, which is involved in something quite different.	ასევე არსებობენ სხვა სახის სარკისებრი ნეირონები, რომლებიც ჩართულნი არიან სრულიად განსხვავებულ ამოცანებში.


And that is, there are mirror neurons, just as there are mirror neurons for action, there are mirror neurons for touch.	არსებობენ სერკისებრი ნეირონები, და როგორც არსებობენ სარკისებრი ნეირონები ქმედებისთვის, არსებობენ სარკისებრი ნეირონები შეხებისთვის.


In other words, if somebody touches me, my hand, neuron in the somatosensory cortex in the sensory region of the brain fires.	სხვა სიტყვებით, თუ ვინმე მეხება, ეხება ჩემს ხელს, აღიგზნება ნეირონი სომატოსენსორულ ქერქში, ტვინის სენსორულ არეში.


But the same neuron, in some cases, will fire when I simply watch another person being touched.	მაგრამ იგივე ნეირონი აღიგზნება, როდესაც მე უბრალოდ ვუყურებ, თუ როგორ ეხებიან სხვა პიროვნებას.


So, it's empathizing the other person being touched.	ეს არის თანაგრძნობა სხვა პიროვნების შეხებისა.


So, most of them will fire when I'm touched in different locations. Different neurons for different locations.	ანუ მათი უმრავლესობა იღგზნება, როდესაც მე მეხებიან სხვადასხვა წერტილში. განსხვავებული ნეირონები განსხვავებულ წერტილებში.


But a subset of them will fire even when I watch somebody else being touched in the same location.	მაგრამ მათი ქვეჯგუფი აღიგზნება მაშინაც კი, როდესაც მე ვუყურებ, თუ როგორ ეხებიან ვინმეს იმავე წერტილში.


So, here again you have neurons which are enrolled in empathy.	ანუ გვაქვს ნეირონები, რომლებიც ახდენენ თანაგრძნობას.


Now, the question then arises: If I simply watch another person being touched, why do I not get confused and literally feel that touch sensation merely by watching somebody being touched?	იბადება შეკითხვა: თუ მე უბრალოდ ვუცქერ როგორ ეხებიან სხვა პიროვნებას, რატომ არ ვურევ და არ შევიგრძნობ ამ შეხებას განხორციელებულს ვიღაც სხვა პიროვნებაზე?


I mean, I empathize with that person but I don't literally feel the touch.	ანუ, მე ვუთანაგრძნობ ამ პიროვნებას, მაგრამ პირდაპირი მნიშვნელობით არ ვგრძნობ ამ შეხებას.


Well, that's because you've got receptors in your skin, touch and pain receptors, going back into your brain and saying "Don't worry, you're not being touched.	ეს ხდება იმიტომ, რომ ჩვენ გვაქვს რეცეპტორები კანში, შეხებისა და ტკივილის რეცეპტორები, რომლებიც მიემართებიან ტვინში და ეუბნებიან მას "ნუ დარდობ, შენ არ გეხებიან.


So, empathize, by all means, with the other person, but do not actually experience the touch, otherwise you'll get confused and muddled."	თანაუგრძნე რამდენიც გინდა სხვა პიროვნებას, მაგრამ შემთხვევით თავად არ შეიგრძნო შეხება, თორემ დაიბნევი და ყველაფერს აურევ."


Okay, so there is a feedback signal that vetoes the signal of the mirror neuron preventing you from consciously experiencing that touch.	მაშ ასე, გვაქვს უკუ-კავშირის სიგნალი, რომელიც ბლოკავს სარკისებრი ნეირონის სიგნალს და არ უშვებს ამ შეხების შეგრძნებას.


But if you remove the arm, you simply anesthetize my arm, so you put an injection into my arm, anesthetize the brachial plexus, so the arm is numb, and there is no sensations coming in, if I now watch you being touched, I literally feel it in my hand.	მაგრამ თუ მოვაცილებთ ხელს, ანესთეზიას გავუკეთებთ მას, შეუშვებთ ჩემს ხელში ინექციას ანესთეზირებას გავუკეთებთ მხრის ნერვულ კვანძს ისე, რომ ხელი გამიყუჩდება, და ის ვეღარ შეიგრძნობს შეხებას, თუ მე ამის შემდეგ გიყურებთ, თუ როგორ გეხებიან, მე ამას პირდაპირი მნიშვნელობით ჩემს ხელზე შევიგრძნობ.


In other words, you have dissolved the barrier between you and other human beings.	სხვა სიტყვებით, გაქრა ბარიერი თქვენსა და სხვა ადამიანს შორის.


So, I call them Gandhi neurons, or empathy neurons.	და მე მათ ვეძახი განდის ნეირონებს, ან თანაგრძნობის ნეირონებს.


(Laughter) And this is not in some abstract metaphorical sense.	(სიცილი) და ეს არ ხდება რაღაც აბსტრაქტული, მეტაფორული გაგებით,


All that's separating you from him, from the other person, is your skin.	ერთადერთი, რაც განსხვავებთ თქვენ მისგან, სხვა პიროვნებისგან, არის თქვენი კანი.


Remove the skin, you experience that person's touch in your mind.	მოაშორეთ კანი და თქვენ შეიგრძნობთ ამ პიროვნებაზე შეხებას თქვენს გონებაში.


You've dissolved the barrier between you and other human beings.	თქვენ გააქრობთ ბარიერს თქვენსა და სხვა ადმიანთა შორის.


And this, of course, is the basis of much of Eastern philosophy, and that is there is no real independent self, aloof from other human beings, inspecting the world, inspecting other people.	ამაზე, რა თქმა უნდა, დაფუძნებულია აღმოსავლურ ფილოსოფიათა უმრავლესობა, იმაზე, რომ არ არსებობს ჭეშმარიტი მე, განცალკევებით სხვა ადამიანებისგან, სამყაროზე დაკვირვებისგან, სხვა ადამიანებზე დაკვირვებისგან.


You are, in fact, connected not just via Facebook and Internet, you're actually quite literally connected by your neurons.	თქვენ, სინამდვილეში, დაკავშირებულები ხართ არა მხოლოდ ფეისბუქით და ინტერნეტით, არამედ პირდაპირი მნიშვნელობით, დაკავშირებული ხართ თქვენი ნეირონებით


And there is whole chains of neurons around this room, talking to each other.	და არის მთელი ჯაჭვი ნეირონებისა ამ ოთახში, რომლების ესაუბრებიან ერთმანეთს.


And there is no real distinctiveness of your consciousness from somebody else's consciousness.	და არ არსებობს ჭეშმარიტი განსხვავება თქვენი ცნობიერებისა ვინმე სხვა ადამიანის ცნობიერებისაგან.


And this is not mumbo-jumbo philosophy.	და ეს არ არის რაღაც შამანური ფილოსოფია.


It emerges from our understanding of basic neuroscience.	ეს აღმოცენდა ჩვენი ცოდნიდან ნეირობიოლიგიის საწყისებისა.


So, you have a patient with a phantom limb. If the arm has been removed and you have a phantom, and you watch somebody else being touched, you feel it in your phantom.	მაშ ასე, თუ გვყავს პაციენტი ფანტომური კიდურით. თუ ამპუტირება გაუკეთეს თქვენს ხელს და თქვენ გაქვთ ფანტომი, და უყურებთ ვინმეს როგორ ეხებიან, თქვენ ამას შეიგრძნობთ თქვენს ფანტომში.


Now the astonishing thing is, if you have pain in your phantom limb, you squeeze the other person's hand, massage the other person's hand, that relieves the pain in your phantom hand, almost as though the neuron were obtaining relief from merely watching somebody else being massaged.	განსაცვიფრებელი კი ის არის, რომ თუ თქვენ გაქვთ ტკივილი თქვენს ფანტომურ კიდურში და მოუჭერთ სხვა პიროვნების ხელს, მასაჟს გაუკეთებთ მის ხელს, ეს მოგიხსნით ტკივილს თქვენს ფანტომურ ხელში, თითქოს ნეირონი გრძნობს შვებას მხოლოდ იმით, რომ უყურებს როგორ უტარებენ სხვას მასაჟს.


So, here you have my last slide.	აი ჩემი უკანასკნელი სლაიდი.


For the longest time people have regarded science and humanities as being distinct.	ძალიან დიდი ხნის განმავლობაში კაცობრიობა თვლიდა, რომ მეცნიერება და ხელოვნება სრულიად განცალკევებულად იდგნენ.


C.P. Snow spoke of the two cultures: science on the one hand, humanities on the other; never the twain shall meet.	ჩარლზ პ. სნოუ საუბრობდა ორ კულტურაზე: ერთის მხრივ მეცნიერება, მეორეს მხრივ ჰუმანიტარული საგნები; ეს განშტოებები არასოდეს შეხვდებიან ერთმანეთს.


So, I'm saying the mirror neuron system underlies the interface allowing you to rethink about issues like consciousness, representation of self, what separates you from other human beings, what allows you to empathize with other human beings, and also even things like the emergence of culture and civilization, which is unique to human beings. Thank you.	და მე ვიძახი, რომ სარკისებრი ნეირონები გვაძლევენ საფუძველს და საშუალებას ახლებურად გავიაზროთ ცნებები, როგორიცაა ცნობიერება, საკუთარი მე-ს გამოხატულება, ის რაც განსხვავებთ თქვენ სხვა ადამიანებისგან, რაც საშუალებას გაძლევთ თანაუგრძნოთ სხვა ადამიანენს და აგრეთვე ხელახლა გავიაზროთ ისეთ საკითხები, როგორიცაა კულტურისა და ცივილიზაციის ჩამოყალიბება, რაც გამორჩეულად ადამიანს სხვა დანარჩენისგან.


(Applause)	გმადლობთ (აპლოდისმენტები)


(Music) (Applause) (Music) (Music) (Applause) (Music) (Applause) (Applause) Herbie Hancock: Thank you.	(მუსიკა) (აპლოდისმენტები) (მუსიკა) (მუსიკა) (აპლოდისმენტები) (მუსიკა) (აპლოდისმენტები) (აპლოდისმენტები) ჰერბი ჰენკოკი: მადლობა


Marcus Miller. (Applause) Harvey Mason. (Applause) Thank you. Thank you very much. (Applause)	მარკუს მილერი. (აპლოდისმენტები) ჰარვი მეისონი. (აპლოდისმენტები) მადლობა. დიდი მადლობა. (აპლოდისმენტები)


In 2008, Cyclone Nargis devastated Myanmar.	2008 წელს, ციკლონმა Nargis გაანადგურა მიანმარი.


Millions of people were in severe need of help.	მილიონობით ადამიანს ესაჭიროებოდა გადაუდებელი დახმარება.


The U.N. wanted to rush people and supplies to the area.	გაეროს უნდოდა ხალხის და რესურსების სწრაფი გადატყორცნა რეგიონში.


But there were no maps, no maps of roads, no maps showing hospitals, no way for help to reach the cyclone victims.	მაგრამ არ იყო რუქები, გზების, საავადმყოფოების აღმნიშვნელი პუნქტები, შეუძლებელი იყო ციკლონის მსხვერპლებამდე გზის გაკვალვა.


When we look at a map of Los Angeles or London, it is hard to believe that as of 2005, only 15 percent of the world was mapped to a geo-codable level of detail.	როდესაც ლოს ანჯელესის ან ლონდონის რუქას ვუყურებთ, ძნელი დასაჯრებელია რომ 2005 წელს მხოლოდ 15% იყო დეტალურ რუქებზე ასახული.


The U.N. ran headfirst into a problem that the majority of the world's populous faces: not having detailed maps.	გაერო პირდაპირ დაეჯახა ამ პრობლემას რომელსაც მსოფლიოს მოსახლეობა აწყდება: დეტალური რუქების უქონლობა.


But help was coming.	მაგრამ დახმარება მოდიოდა.


At Google, 40 volunteers used a new software to map 120,000 kilometers of roads, 3,000 hospitals, logistics and relief points.	Google-ში, 40 მოხალისე იყენებდა ახალ პროგრამას 120 000 კილომეტრი გზის 3000 საავადმყოფოს, ლოჯისტიკური და გადაუდებელი დახმარების ცენტრების რუქაზე დასატანად.


And it took them four days.	და ამისთვის 4 დღე დასჭირდათ.


The new software they used? Google Mapmaker.	რა პროგრამას იყენებდნენ? Google Mapmaker-ს.


Google Mapmaker is a technology that empowers each of us to map what we know locally.	ეს არის ტექნოლოგია, რომელიც ნებისმიერ ჩვენთაგანს აძლევს საკუთარი ტერიტორიის ცოდნის რუქაზე ასახვის შესაძლებლობას.


People have used this software to map everything from roads to rivers, from schools to local businesses, and video stores to the corner store.	ხალხი იყენებს ამ პროგრამას გზებიდან დაწყებული მდინარეებით დამთავრებული, სკოლების, ბიზნესების, და ადგილობრივი პატარა მაღაზიების რუქაზე გადასატანად.


Maps matter.	რუქებს დიდი მნიშვნელობა აქვთ.


Nobel Prize nominee Hernando De Soto recognized that the key to economic liftoff for most developing countries is to tap the vast amounts of uncapitalized land.	ნობელის ლაურეატმა ჰერნანდო დე სოტომ აღმოაჩინა რომ ეკონომიკური განვითარების საკვანძო ეტაპი მრავალი განვითარებადი ქვეყნისთვის არის გამოუყენებელი მიწების პოტენციალის ათვისება.


For example, a trillion dollars of real estate remains uncapitalized in India alone.	მაგალითად, ტრილიონი დოლარის ღირებულების უძრავი ქონებაა აუთვისებელი მხოლოდ ინდოეთში.


In the last year alone, thousands of users in 170 countries have mapped millions of pieces of information, and created a map of a level of detail never thought viable.	მხოლოდ გასულ წელს, 170 ქვეყნის ათასობით მომხმარებელმა დაიტანა რუქაზე მილიონობით ელემენტი და შექმნა იმდენად დეტალური რუქა, რომელიც მანამდე არავის ეგონა შესაძლებელი.


And this was made possible by the power of passionate users everywhere.	და ეს ყველაფერი ენთუზიასტების ხელით გაკეთდა სხვადასხვა ადგილას.


Let's look at some of the maps being created by users right now.	მოდით შევხედოთ ზოგიერთ რუქას რომელსაც მომხმარებლები ამ წუთას ქმნიან.


So, as we speak, people are mapping the world in these 170 countries.	ასე რომ, სანამ ჩვენ ვსაუბრობთ, ხალხი რუქებს ქმნის ამ 170 ქვეყანაში.


You can see Bridget in Africa who just mapped a road in Senegal.	შეგიძლიათ დაინახოთ ბრიჯიტი აფრიკიდან, რომელმაც ეხლახანს დაიტანა რუქაზე გზა სენეგალში.


And, closer to home, Chalua, an N.G. road in Bangalore.	და სახლთან უფრო ახლოს, ჩალუამ გზა დაიტანა ბანგალორში.


This is the result of computational geometry, gesture recognition, and machine learning.	ეს დათვლადი გეომეტრიის, ჟესტების ცნობის, და მანქანების სწავლის შედეგია.


This is a victory of thousands of users, in hundreds of cities, one user, one edit at a time.	ეს ათასობით მოხმარებლის გამარჯვებაა, ასობით ქალაქში, ერთი მოხმარებლის, თითო-თითო შესწორებით.


This is an invitation to the 70 percent of our unmapped planet.	ეს არის მოსაწვევი 70% ტერიტორიიდან რომელიც ჯერ არ არის რუქაზე ასახული.


Welcome to the new world.	კეთილი იყოს თქვენი მობრძანება ახალ მსოფლიოში.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


This is actually a painting that hangs at the Countway Library at Harvard Medical School.	ეს სინამდვილეში ნახატია რომელიც ჰარვარდის სამედიცინო სკოლაში Countway's ბიბლიოთეკაში არის კედელზე ჩამოკიდებული


And it shows the first time an organ was ever transplanted.	და გვიჩვენებს პირველ თირკმელის გადანერგვის ოპერაციას.


In the front, you see, actually, Joe Murray getting the patient ready for the transplant, while in the back room you see Hartwell Harrison, the Chief of Urology at Harvard, actually harvesting the kidney.	წინა ხედზე თქვენ ხედავთ ჯონ მიურეის რომელიც პაციენტს ამზადებს ტრანსპლანტაციისათვის ხოლო უკანა ოთახში ჰართველ ჰარისონს, ჰარვარდის მთავარ უროლოგს, რომელიც ამზადებს თირკმელს ოპერაციისათვის.


The kidney was indeed the first organ ever to be transplanted to the human.	თირკმელი პირველი ორგანოა რომლის ტრანსპლანტირებაც იქნა შესაძლებელი ადამიანში


That was back in 1954, 55 years ago.	ეს იყო შორეულ 1954 წელს 55 წლის წინ


Yet we're still dealing with a lot of the same challenges as many decades ago.	თუმცა დღესდღეობითაც ბევრი იგივე წინააღმდეგობები გვაქვს რაც ათეული წლების წინ გვქონდა.


Certainly many advances, many lives saved.	მიღწევებიც დიდია და ათასობით სიცოცხლეა გადარჩენილი.


But we have a major shortage of organs.	მაგრამ ორგანოების ნაკლებობას ძალიან განვიცდით.


In the last decade the number of patients waiting for a transplant has doubled.	ბოლო ათწლედის განმავლობაში პაციენტების რაოდენობა რომელიც ტრანსპლანტს ელოდება, გაორმაგდა.


While, at the same time, the actual number of transplants has remained almost entirely flat.	მაშინ როცა რეალური რიცხვი განხორციელებული ტრანსპლანტაციისა არ შეცვლილა.


That really has to do with our aging population.	ეს ასაკოვანი მოსახლეობის რაოდენობრივ ზრდასთანაა დაკავშირებული


We're just getting older.	უბრალოდ ვბერდებით.


Medicine is doing a better job of keeping us alive.	მედიცინა გვეხმარება რომ დიდხანს ვიცოცხლოთ


But as we age, our organs tend to fail more.	მაგრამ როცა ასაკში შევდივართ ჩვენი შინაგანი ორგანოების ფუნქციონირება ქვეითდება


So, that's a challenge, not just for organs but also for tissues.	აი აქ არის პრობლემა მაგრამ არა მარტო შინაგან ორგანოებს ეხება ეს არამედ ქსოვილებსაც


Trying to replace pancreas, trying to replace nerves that can help us with Parkinson's.	გვინდა რომ შევცვალოთ კუჭ-ქვეშა ჯირკვალი შევცვალოთ ნერვული უჯრედი, რომ განვკურნოთ პარკინსონიზმი


These are major issues.	აი ესაა ძირითადი პრობლემები რაც ჩვენ წინაშე დგას.


This is actually a very stunning statistic.	ძალზედ მძიმედ მოსასმენი სტატისტიკა


Every 30 seconds a patient dies from diseases that could be treated with tissue regeneration or replacement.	ყოველ 30 წამს იღუპება პაციენტი რომლის გადარჩენაც შესაძლებელი იქნებოდა ქსოვილის რეგენერაციით ან კიდევ გამოცვლით.


So, what can we do about it?	მაშ, რა შეგვიძლია რომ გავაკეთოთ?


We've talked about stem cells tonight.	ამ საღამოს ჩვენ უკვე ვისაუბრეთ ღეროვან უჯრედებზე


That's a way to do it.	ეს არის პრობლემის გადაჭრის გზა.


But still ways to go to get stem cells into patients, in terms of actual therapies for organs.	მაგრამ ჯერ კიდევ შორს ვართ იქამდე, რომ ღეროვანი უჯრედებით შევძლოთ პაციენტის მკურნალობა.


Wouldn't it be great if our bodies could regenerate?	წარმოიდგინეთ რა არაჩვეულებრივი იქნებოდა ჩვენს სხეულს რეგენერაციის უნარი რომ ქონდეს


Wouldn't it be great if we could actually harness the power of our bodies, to actually heal ourselves?	წარმოიდგინეთ რა არაჩვეულებრივი იქნებოდა თუ ჩვენს სხეულს მივანიჭებდეთ ძალას რომ განკურნოს საკუთარუ თავი


It's not really that foreign of a concept, actually; it happens on the Earth every day.	სხვათაშორის, ეს არცთუ ისე წარმოუდგენელია. ჩვენს გარშემო ეს ყოველდღიურად ხდება


This is actually a picture of a salamander.	ეს სალამანდრას სურათია


Salamanders have this amazing capacity to regenerate.	სალამანდრას აქვს არაჩვეულებრივი რეგენერაციის უნარი


You see here a little video.	აქ მინდა გიჩვენოთ ვიდეო ფრაგმენტი


This is actually a limb injury in this salamander.	სადაც ნაჩვენებია სალამანდრას დაზიანებული კიდური


And this is actually real photography, timed photography, showing how that limb regenerates in a period of days.	ეს არის ფოტოსურათი დროის გარკვეულ ინტერვალში პერიოდულად გადაღებული, რომელზეც ჩანს კიდურის რეგენერაცია დღეების განმავლობაში


You see the scar form.	სულ დასაწყისში ჩანს ნაწიბური


And that scar actually grows out a new limb.	და შემდეგ ეს ნაწიბური გამონაზარდად გადაიქცევა საბოლოოდ კი კიდური ვითარდება


So, salamanders can do it.	როგორც ვხედავთ სალამანდრას შესწევს რეგენერაციის უნარი


Why can't we? Why can't humans regenerate?	ჩვენ რატომ არ შეგვიძლია? ადამიანებს რატომ არ შეგვწევს რეგენერაციის უნარი?


Actually, we can regenerate.	სინამდვილეში, ჩვენც შეგვიძლია


Your body has many organs and every single organ in your body has a cell population that's ready to take over at the time of injury. It happens every day.	ადამიანის სხეულში არის მრავალი ორგანო და თითოეულ ორგანოში არის უჯრედთა პოპულაცია რომელიც მზად არის ორგანოს დაზიანების შემთხვევაში ჩაანაცვლოს დაზიანებული ქსოვილი, ეს პროცესები ყოველდღიურად ხდება


As you age, as you get older.	ასაკში შესვლასთან ერთად


Your bones regenerate every 10 years.	ძვალი რეგენერირდება ყოველ 10 წელიწადში ერთხელ


Your skin regenerates every two weeks.	კანის განახლება ყოველ ორ კვირაში ერთხელ ხდება


So, your body is constantly regenerating.	შესაბამისად გამოდის რომ ჩვენი ორგანიზმი მუდმის რეგენერაციას განიცდის


The challenge occurs when there is an injury.	პირველი წინააღმდეგობა იწყება როგორც კი მოხდება დაზიანება


At the time of injury or disease, the body's first reaction is to seal itself off from the rest of the body.	დაავადების ან დაზიანების შემთხვევაში ორგანიზმის პირველი რეაქციაა იზოლირება-შემოსაზღვრაა დანარჩენი სხეულის ნაწილისაგან


It basically wants to fight off infection, and seal itself, whether it's organs inside your body, or your skin, the first reaction is for scar tissue to move in, to seal itself off from the outside.	მისი პირველადი მიზანი ინფექციისაგან თავის დაცვაა რის გამოც იზოლაციას უკეთებს დაზიანებულ ნაწილს სხეულის სხვა ორგანოებისაგან აი მაგალითად კანის შემთხვევაში, პირველადი რეაქციაა ნაწიბურის წარმოქმნა რომ გარემოსაგან იზოლირება გააკეთოს


So, how can we harness that power?	ისმის კითხვა, თუ როგორ გამოვიყენოთ ეს ძალა?


One of the ways that we do that is actually by using smart biomaterials.	ერთ-ერთი საშუალებაა უნიკალური ბიომასალების გამოყენება


How does this work? Well, on the left side here you see a urethra which was injured.	როგორ ფუნქციონირებს ეს მასალა? როგორც ხედავთ აქ მარცხენა მხარეს არის დაზიანებული შარდსადენი


This is the channel that connects the bladder to the outside of the body.	ეს არის არხი რომელიც აკავშირებს შარდის ბუშტს სხეულის გარე ზედაპირთან


And you see that it is injured.	და როგორც ხედავთ ეს არხი დაზიანებულია


We basically found out that you can use these smart biomaterials that you can actually use as a bridge.	ჩვენ აღმოვაჩინეთ რომ შესაძლებელია უნიკალური ბიომასალების გამოყენება როგორც გარდამავალი ხიდისა


If you build that bridge, and you close off from the outside environment, then you can create that bridge, and cells that regenerate in your body, can then cross that bridge, and take that path.	თუ ააშენებ ხიდს და შემოფარგლავ დაზიანებულ კერას გარე გარემოსაგან, მაშინ შევძლებთ დავეხმაროთ უჯრედებს რომლებიც რეგენერირდება ჩვენს ორგანიზმში ადვილად გადმოვიდნენ ხიდზე და სწორი მიმართულებით აიღონ გეზი


That's exactly what you see here.	ეს სწორედ იმისი ნიმუშია რასაც ახლა ვამბობდი


It's actually a smart biomaterial that we used, to actually treat this patient.	აქ ხედავთ უნიკალურ ბიომასალას რომელიც გამოვიყენეთ პაციენტის განსაკურნებლად


This was an injured urethra on the left side.	პაციენტს ქონდა დაზიანებული შარდსადენი


We used that biomaterial in the middle.	და ჩვენი ბიომასალა ჩავდგით დაზიანების ცენტრალურ ნაწილში


And then, six months later on the right-hand side you see this reengineered urethra.	და ექვსი თვის შემდეგ, მარჯვნივ თქვენ ხედავთ რეგენერირებულ შარდსადენს


Turns out your body can regenerate, but only for small distances.	როგორც ხედავთ, თქვენს ორგანიზმს აქვს რეგენერაციის უნარი მაგრამ როგორც აგმოჩნდა მხოლოდ პატარა მონაკვეთის ფარგლებში


The maximum efficient distance for regeneration is only about one centimeter.	რეგენერაციისათვის ყველაზე ეფექტური მაქსიმალური მანძილი დაახლოებით ერთი სანტიმეტრია


So, we can use these smart biomaterials but only for about one centimeter to bridge those gaps.	შესაბამისად ჩვენ შეგვიძლია გამოვიყენოთ ბიომასალები მაგრამ მხოლოდ ერთი სანტიმეტრის სიგრძის მონაკვეთის შესავსებად


So, we do regenerate, but for limited distances.	დასკვნა არის ის რომ, ჩვენ შეგვწეს რეგენერაციის უნარი, მხოლოდ შეზღუდულ მანძილზე


What do we do now, if you have injury for larger organs?	მაშ რა უნდა გავაკეთოთ ისეთ შემთხვევებში თუ დაზიანებულია დიდი ორგანო?


What do we do when we have injuries for structures which are much larger than one centimeter?	რა მოვიმოქმედოთ ისეთი სტრუქტურების დაზიანების შემთხვევაში რომლის სიგრძე ერთ სანტიმეტრზე მეტია


Then we can start to use cells.	ასეთ სიტუაციაში გამოვიყენებთ უჯრედებს


The strategy here, is if a patient comes in to us with a diseased or injured organ, you can take a very small piece of tissue from that organ, less than half the size of a postage stamp, you can then tease that tissue apart, and look at its basic components, the patient's own cells, you take those cells out, grow and expand those cells outside the body in large quantities, and then we then use scaffold materials.	სტრატეგია ასეთია, როდესაც პაციენტი მოდის ჩვენთან დაზიანებული ან დაავადებული ორგანოთი ჩვენ შეგვიძლია ავიღოთ ძალზედ მცირედი ნაჭერი ამ ორგანოდან ზომით საფოსტო მარკის ნახევარი შემდეგ ჩვენ დავშლით ამ ქსოვილს მცირედ ნაწილებად და დავალთ უმცირეს შემადგენელ ნაწილებამდე პაციენტის საკუთარ უჯრედებამდე შემდეგ ავიღებთ ამ უჯრედებს და გავამრავლებთ სინჯარაში რომ მივიღოთ უჯრედების დიდი რაოდენობა და ამის მერე გამოვიყენებთ ბიომასალისაგან დამზადებულ მატრიცას


To the naked eye they look like a piece of your blouse, or your shirt, but actually these materials are fairly complex and they are designed to degrade once inside the body.	შეუნიღბავი თვალისათვის ეს მატრიცას ქსოვილი მოგაგონებს პერანგის ქსოვილს მაგრამ ეს მასალები ძალზედ რთული შემადგენლობისაა ორგანიზმში მოხვედრიდან გარკვეული პერიოდის შემდეგ ეს მასალები უნდა დაიშალოს


It disintegrates a few months later.	ბიომასალა იშლება რამოდენიმე თვეში


It's acting only as a cell delivery vehicle.	და ძირითადად წარმოადგენს უჯრედების მატრანსპორტირებელ საშუალებას


It's bringing the cells into the body. It's allowing the cells to regenerate new tissue, and once the tissue is regenerated the scaffold goes away.	მას შეჰყავს უჯრედები სხეულში და საშუალებას აძლევს უჯრედებს რომ წარმოქმნან ახალი ქსოვილი და როგორც კი ქსოვილი წარმოიქმნება, მატრიცა იშლება და ქრება


And that's what we did for this piece of muscle.	ზუსტად ასე შევქმენით კუნთის ეს პატარა ნაწილი


This is actually showing a piece of muscle and how we go through the structures to actually engineer the muscle.	აქ ნაჩვენებია კუნთის პატარა ნაწილი და თუ როგორ ვქმნით სტრუქტურებისაგან კუნთის ქსოვილს


We take the cells, we expand them, we place the cells on the scaffold, and we then place the scaffold back into the patient.	ვიღებთ უჯრედებს, ვამრავლებთ მათ შემდეგ ვთესავთ მატრიცაზე და შემდეგ ვაბრუნებთ მატრიცას კვლავ ადამიანის ორგანიზმში


But actually, before placing the scaffold into the patient, we actually exercise it.	სანამ ორგანიზმში დავაბრუნებთ ქსოვილს, მანამდე მას ვავარჯიშებთ


We want to make sure that we condition this muscle, so that it knows what to do once we put it into the patient.	ჩვენ გვინდა დავრწმუნდეთ, რომ ქსოვილი მომზადებული იქნება და ეცოდინება თუ რა უნდა გააკეთოს როდესაც დაბრუნდება ორგანიზმში,


That's what you're seeing here. You're seeing this muscle bio-reactor actually exercising the muscle back and forth.	აი სწორედ ამას ხედავთ ახლა მონიტორზე ეს არის კუნთის ბიო-რეაქტორი რომელიც ავარჯიშებს კუნთს შეკუმშვაში


Okay. These are flat structures that we see here, the muscle.	მაგრამ ეს ქსოვილები რაზეც ვიმსჯელეთ, ყველა ბრტყელია მაგალითად კუნთი


What about other structures?	რა ხდება სხვა ტიპის სტრუქტურების შემთხვევაში?


This is actually an engineered blood vessel.	ეს ბიო-ინჟინერიის შედეგად შექმნილი სისხლ-ძარღვია


Very similar to what we just did, but a little bit more complex.	შექმნის სტრატეგია იგივეა რაზეც ზემოთ ვისაუბრეთ, ოღონდ უფრო რთული


Here we take a scaffold, and we basically -- scaffold can be like a piece of paper here.	ამ შემთხვევაშიც ავიღეთ მატრიცა მატრიცა ქაღალდის ფურცელს გავს,


And we can then tubularize this scaffold.	ოღონდ მატრიცას მივეცით მილაკოვანი სახე


And what we do is we, to make a blood vessel, same strategy.	და გამოვიყენეთ იგივე სტრატეგია, როგორც ზემოთ ნახსენებ მაგალითში


A blood vessel is made up of two different cell types.	სისხლ-ძარღვი შედგება ორი ტიპის უჯრედისაგან


We take muscle cells, we paste, or coat the outside with these muscle cells, very much like baking a layer cake, if you will.	ჯერ ვიღებთ კუნთოვან უჯრედებს, ვამრავლებთ შემდეგ მოვთესავთ მატრიცის ზედაპირს კუნთოვანი უჯრედებით, პროცედურა მოგაგონებს ფენოვანი ნამცხვირს გამოცხობას,


You place the muscle cells on the outside.	თავდაპირველად მატრიცის გარეთა ზედაპირს მოვთესავთ კუნთოვანი უჯრედებით


You place the vascular blood vessel lining cells on the inside.	შემდეგ ენდოთელიალური უჯრედებით მოვთესავთ მატრიცის შიგნითა ზედაპირს


You now have your fully seeded scaffold.	საბლოო ჯამში, გვაქვს მატრიცა რომელიც ორივე ზედაპირზე მოთესილია უჯრედებით


You're going to place this in an oven-like device.	მიღებულ სტრუქტურას ვათავსებთ ღუმელის მსგავს დანადგარში


It has the same conditions as a human body, 37 degrees centigrade, 95 percent oxygen.	რომელშიც იგივე ფიზიოლოგიური პირობებია, როგორიც ადამიანის ორგანიზმში 37 გრადუსი ცელსიუსი 95 პროცენტი ჟანგბადი


You then exercise it, as what you saw on that tape.	ასევე შესაძლებელია ამ ბიო-რეაქტორში სისხლ-ძარღვის გავარჯიშებაც


And on the right you actually see a carotid artery that was engineered.	და მარჯვნის თქვენ შეგიძლიათ დაინახოთ ბიო-ინჟინერიის მიერ შექმნილი საძილე არტერია


This is actually the artery that goes from your neck to your brain.	ეს ის არტერიაა რომელიც თქვენი კისრიდან მიმართება თავის ტვინში


And this is an X-ray showing you the patent, functional blood vessel.	ეს რენტგენული სურათია,სადაც ნაჩვენებია თუ როგორ ფუნქციონირებს ბიო-ინჟინერული პროდუქტი


More complex structures such as blood vessels, urethras, which I showed you, they're definitely more complex because you're introducing two different cell types.	უფრო რთული სტრუქტურები როგორიცაა სისხლ-ძარღვი, შარდსადენი რომლებზეც უკვე ვისაუბრეთ მათი სტრუქტურული სირთულე იმაში გამოიხატება რომ ისინი ორი ტიპის უჯრედისაგან შედგება


But they are really acting mostly as conduits.	მათი ძირითადი ფუნქცია, ორგანიზმში არის გამტარებლის ფუნქცია


You're allowing fluid or air to go through at steady states.	რომლის საშუალებითაც ხდება სითხის ან აირის გატერება ფიზიოლოგიურ პირობებში.


They are not nearly as complex as hollow organs.	მიუხედავად ზემოთქმულისა, აღნიშნული ორგანოები ისეთი რთული აგებულების არ არის როგორიც ღრუ ორგანოებია


Hollow organs have a much higher degree of complexity, because you're asking these organs to act on demand.	რომელთაც სირთულის უფრო მაღალი ხარისხი აქვთ აღნიშნული ორგანოები მარტო გამტარი სტრუქტურა არ არის, არამედ უფრო რთული ფუნქცია აკისრიათ


So, the bladder is one such organ.	შარდის ბუშტი ერთ-ერთი ასეთი ორგანოა


Same strategy, we take a very small piece of the bladder, less than half the size of a postage stamp.	აქაც იგივე სტრატეგიით ვმოქმედებთ, ვიღებთ შარდის ბუშტის პატარა ნაწილს საფოსტო მარკაზე უფრო მცირედს


We then tease the tissue apart into its two individual cell components, muscle, and these bladder specialized cells.	ქსოვილებს ერთმანეთისაგან ვანაწევრებთ ორ ინდივიდუალურ ჯგუფად კუნთოვან და ეპითელურ უჯრედებად


We grow the cells outside the body in large quantities.	ვამრავლებთ უჯერედებს ხელოვნურად ორგანიზმის გარეთ


It takes about four weeks to grow these cells from the organ.	რასაც დაახლოებით ოთხი კვირა ჭირდება


We then take a scaffold that we shape like a bladder.	შემდეგ ვიღებთ მატრიცას რომელსაც შარდის ბუშტის ფორმა აქვს


We coat the inside with these bladder lining cells.	და ამოვფენთ შიგნითა ზედაპირს ეპითელური უჯრედებით


We coat the outside with these muscle cells.	და გარეთა ზედაპირს მოვფენთ კუნთოვანი უჯრედებით


We place it back into this oven-like device.	განვათავსებთ ღუმელის მსგავს რეაქტორში


From the time you take that piece of tissue, six to eight weeks later you can put the organ right back into the patient.	იმ დროიდან რაც ორგანოს ნაწილი ამოვიღეთ პაციენტიდან, ექვსი- რვა კვირის მერე შეგვიძლია ახალი ორგანო დავაბრუნოთ პაციენტის ორგანიზმში


This actually shows the scaffold.	აქ თქვენ ხედავთ მატრიცას


The material is actually being coated with the cells.	რომელზეც ახლა ვახდენთ უჯრედების მოფენას.


When we did the first clinical trial for these patients we actually created the scaffold specifically for each patient.	როდესაც პირველი კლინიკური კვლევები ჩავატარეთ ჩვენ ვცდილობდით შეგვექმნა პაციენტისატვის სპეციფიური მატრიცა


We brought patients in, six to eight weeks prior to their scheduled surgery, did X-rays, and we then composed a scaffold specifically for that patient's size pelvic cavity.	პაციენტები მოგვყავდა დაგეგმილ ოპერაციამდე ექვსი-რვა კვირით ადრე, ვაკეთებდით რენდგენულ გამოკვლევას და ვქმნიდიტ პაციენტისთვის სპეციფიურ შარდის ბუშტის მატრიცას მისი მენჯის ღრუს შესაბამისს


For the second phase of the trials we just had different sizes, small, medium, large and extra-large.	კველვის მეორე ფაზაში ჩვენ უკვე გვქონდა შარდის ბუშტის მატრიცის სხვადასხვა ზომები, პატარა, საშუალო, დიდი და ძალიან დიდი


(Laughter) It's true.	(სიცილი) მართლა


And I'm sure everyone here wanted an extra-large. Right?	დარწმუნებული ვარ ყველა აქ მყოფი ექსტრა დიდს ისურვებდით, არა?


(Laughter) So, bladders are definitely a little bit more complex than the other structures.	(სიცილი) როგორც უკვე ავღნიშნეთ შარდის ბუშტი რთული სტრუქტურაა სხვა სტრუქტურებთან შედარებით.


But there are other hollow organs that have added complexity to it.	მაგრამ არსებობს სხვა ღრუ რგანოები, რომლებიც უფრო რთულია


This is actually a heart valve, which we engineered.	მაგალითად გულის სარქველები, რომელიც ჩვენ შევქმენით


And the way you engineer this heart valve is the same strategy.	სტრატეგია აქაც იგივეა


We take the scaffold, we seed it with cells, and you can now see here, the valve leaflets opening and closing.	ვიღებთ მატრიცას და მოვფენთ უჯრედებით ამ ვიდეოზე თქვენ ხედავთ სარქველებს როგორ იღება და იხურება


We exercise these prior to implantation.	გვსურს რომ გავავარჯიშოთ სტრუქტურა მის გადანერგვამდე


Same strategy.	როგორც ვახსენეთ, იგივე სტრატეგია


And then the most complex are the solid organs.	სირთულის მიხედვით კიდევ უფრო რთული, მკვრივი ორგანოებია


For solid organs, they're more complex because you're using a lot more cells per centimeter.	მათი სირთულე იმაში გამოიხატება რომ თითოეულ სანტიმეტრზე უფრო მეტი უჯრედი გჭირდება


This is actually a simple solid organ like the ear.	ყური, ეს მარტივი მკვრივი ორგანოა


It's now being seeded with cartilage.	რომელიც მოთესილია ხრტილოვანი უჯრედებით


That's the oven-like device; once it's coated it gets placed there.	ეს არის ჩვენი ღუმელის მსგავს რეაქტორი ვათავსებთ აქ, მას შემდეგ რაც მოითესება უჯრედებით


And then a few weeks later we can take out the cartilage scaffold.	რამოდენიმე კვირაში ჩვენ მივიღებთ ხრტილოვან მატრიცას


This is actually digits that we're engineering.	აქ ნაჩვენებია თითი რომელიც შევქმენით ბიოინჟინერიის საშუალებით


These are being layered, one layer at a time, first the bone, we fill in the gaps with cartilage.	მათი შექმნისას უჯრედებს ვამატებთ თითო თითო შრედ თავიდან ვიწყებთ ძვლის უჯრედებით, მერე დარჩენილ ნაპრალებს ვავსებთ ხრტილოვანი უჯრედებით


We then start adding the muscle on top.	ამის შემდგომ მოითესება კუნთის უჯრედებით


And you start layering these solid structures.	და ასე ფენა-ფენა ათავსებ უჯრედებს


Again, fairly more complex organs, but by far, the most complex solid organs are actually the vascularized, highly vascularized, a lot of blood vessel supply, organs such as the heart, the liver, the kidneys.	როგორც უკვე ავღნიშნეთ საკმაოდ რთული სტრუქტურაა მაგრამ უნდა ავღნიშნო რომ ყველაზე რთული მკვრივი სტრუქტურა სისხლძარღვოვანი მკვრივი ორგანოებია მათში ბევრია მკვებავი სისხლძარღვები ასეთი ორგანოებია გული ღვიძლი, თირკმელი


This is actually an example -- several strategies to engineer solid organs.	ეს ერთ-ერთი სტრატეგიაა არსებული არსენალიდან რომ მკვრივი ორგანოების ინჟინერია მოვახდინოთ


This is actually one of the strategies. We use a printer.	ეს სტრატეგია გახლავთ პრინტერი


And instead of using ink, we use -- you just saw an inkjet cartridge -- we just use cells.	და საღებავის მაგივრად, თქვენ ახლა ნახეთ - ჩვენი "კარტრიჯი" ჩვენ ვიყენებთ უჯრედებს


This is actually your typical desktop printer.	ეს ჩვეულებრივი საოფისე პრინტერია


It's actually printing this two chamber heart, one layer at a time.	თქვენ ხედავთ თუ როგორ აპრინტერებს ორსაკნიან გულს თითო-თითო შრედ


You see the heart coming out there. It takes about 40 minutes to print, and about four to six hours later you see the muscle cells contract.	თქვენ ხედავთ თუ როგორ "დაიბეჭდა" გული, რასაც დაახოებიტ 40 წუთი ჭირდება და დაახლოებით ოთხი თუ ექვსი საათის შემდეგ თქვენ შეგეძლიათ დაინახოთ რომ გულის კუნთი იკუმშება


(Applause) This technology was developed by Tao Ju, who worked at our institute.	(აპლოდისმენტები) ეს ტექნოლოგია შემუშავებულ იქნა ტაო ჯუ-ს მიერ რომელიც ჩვენს ლაბორატორიაში მუშაობდა


And this is actually still, of course, experimental, not for use in patients.	და ეს ყველაფერი რა თქმა უნდა ჯერ კიდევ ექსპერიმენტულია და პაციენტებში არ გამოიყენება


Another strategy that we have followed is actually to use decellularized organs.	მეორე მიდგომა რომელსაც ჩვენ ვიყენებთ უჯრედებ მოცილებული ორგანოს გამოყენებაა


We actually take donor organs, organs that are discarded, and we then can use very mild detergents to take all the cell elements out of these organs.	ვიღებთ დონორის ორგანოს იმ ორგანოებს რომელიც აღარ იყო საჭირო და გადაგდებას უპირებდნენ ვიყენებთ ძალიან მსუბუქ გამხსნელებს რათა გამოვაცალოთ ორგანოს ყველა ტიპის უჯრედი


So, for example on the left panel, top panel, you see a liver.	აი მაგალითად ეკრანის მარცხენა მხარეზე ზედა კუთხეში, თქვენ ხედავთ ღვიძლს


We actually take the donor liver, we use very mild detergents, and we, by using these mild detergents, we take all the cells out of the liver.	ჩვენ ავიღეთ დონორის ღვიძლი გამოვიყენეთ ძალიან მსუბუქი გამხსნელები და ამით ორგანოში არსებული ყველა უჯრედი დავშალეთ და ღვიძლი განვათავისუფლეთ უჯრედებისაგან


Two weeks later, we basically can lift this organ up, it feels like a liver, we can hold it like a liver, it looks like a liver, but it has no cells.	ორი კვირის მერე მოვსინჯეთ ღვიძლი ხელში მოსინჯვით ნამდვილად გავდა ღვიძლს გიჭირავს ხელში და გრძნობ როგორც ღვიძლს გავს ღვიძლს, მაგრამ მასში უჯრედები აღარ არის


All we are left with is the skeleton, if you will, of the liver, all made up of collagen, a material that's in our bodies, that will not reject.	რაც დარჩა მხოლოდ ღვიძლის ჩონჩხია, კოლაგენისაგან შემდგარი ეს არის მასალა რომელიც ჩვენს ორგანიზმშია და რომელის მოცილება სხეულის მიერ არ მოხდება


We can use it from one patient to the next.	თამამად შეგვიძლია ავიღოთ ერთი პაციენტისგან და გამოვიყენოთ მეორე პაციენტში


We then take this vascular structure and we can prove that we retain the blood vessel supply.	ამ სისხძაღვოვანი ორგანოს მაგალითზე შეგვიძლია გიჩვენოთ რომ სისხლძარღვოვანი სისტემა შენარჩუნებულია


You can see, actually that's a fluoroscopy.	რასაც თქვწენ ხდავთ ეს ფლუროსკოპიაა


We're actually injecting contrast into the organ.	შეგვყავს კონტრასტი ორგანოში


Now you can see it start. We're injecting the contrast into the organ into this decellularized liver.	თქვენ ახლა სწორედ მაგას ხედავთ ეკრანზე, კონტრასტის შეყვანა ორგანოში რომელიც ყველა უჯრედისგან არის გამონთავისუფლებული


And you can see the vascular tree that remains intact.	როგორც ხედავთ სისხლძარღვოვანი სტრუქტურა შენარჩუნებულია


We then take the cells, the vascular cells, blood vessel cells, we perfuse the vascular tree with the patient's own cells.	ამის შემდგომ ვიღებთ უჯრედებს, სისხლძარღვოვან უჯრედებს პერფუზიას ვაკეთებთ ზემოთნახსენები უჯრედებით რომლებიც თავად პაციენტს ეკუთვნის


We perfuse the outside of the liver with the patient's own liver cells.	შემდეგ მოვთესავთ ღვიძლის პარენქიმას პაციენტისავე ღვიძლის უჯრედებით


And we can then create functional livers.	და ჩვენ შეგვიძლია შევქმნათ ფუნქციონირებადი ორგანო


And that's actually what you're seeing.	და თქვენ სწორედ ამას ხედავთ ეკრანზე


This is still experimental. But we are able to actually reproduce the functionality of the liver structure, experimentally.	ეს ყველაფერი ექსპერიმენტულია, და გვინდა გიჩვენოთ რომ შეგვიძლია ფუნქციონირებადი ორგანოს შექმნა ოღონდ ეს ექსპერიმენტია


For the kidney, as I talked to you about the first painting that you saw, the first slide I showed you, 90 percent of the patients on the transplant wait list are waiting for a kidney, 90 percent.	რაც შეეხება თირკმელს როგორც უკვე მოგახსენეთ პირველ ნახატზე რომელიც გაჩვენეთ პირველივე სლაიდზე ტრანსპლანტაციის სიის პაციენტების 90 % ელოდება თირკმელს პაციენტების მთელი 90 %


So, another strategy we're following is actually to create wafers that we stack together, like an accordion, if you will.	ამ შემთხვევაში ჩვენ მივდევთ მეორე სტრატეგიას პრაქტიკულად ჩვენ ვქმნით ვაფლის მსაგვს სტრუქტურას და დავაწყობთ, ასე ვთქვათ, აკორდიონის მსგავსად,


So, we stack these wafers together, using the kidney cells.	შესაბამისად ჩვენ გვაქვს კონად დაწყობილი ვაფლის ფენები, რისთვისაც გამოვიყენეთ თირკმელის უჯრედები


And then you can see these miniature kidneys that we've engineered.	და შედეგად თქვენ ხედავთ მინიატურულ თირკმელს, ინჟინერიის მიერ შექმნილს


They are actually making urine.	და ეს თირკმელი წარმოქმნის შარდს


Again, small structures, our challenge is how to make them larger, and that is something we're working on right now at the institute.	ამის შემდეგ კვლავ დილემა, პატარა მოდელი როგორ გარდავქმნათ დიდ ორგანოდ და ეს ის არის რაზეც ამჟამად ვმუშოაბთ ჩვენს ინსტიტუტში


One of the things that I wanted to summarize for you then is what is a strategy that we're going for in regenerative medicine.	ერთ ერთი საკითხი რაზეც კვალვ მინდა თქვენი ყურადღება გავამახვილო არის ის რომ გაგიზიაროთ ის სტრატეგიული მიდგომები, რომელსაც ჩვენ რეგენერაციულ ინჟინერიაში ვიყენებთ


If at all possible, we really would like to use smart biomaterials that we can just take off the shelf and regenerate your organs.	თუ საერთოდ იქნება ეს შესაძლებელი ჩვენ დიდი სურვილი გვაქვს რომ გამოვიყენოთ დახვეწილი ბიომასალები რომელსაც გადმოიღებ თაროდან და აღადგენ დაზიანებულ ორგანოს


We are limited with distances right now, but our goal is actually to increase those distances over time.	ჩვენს ძირითად შეზღუდვებს წარმოადგენს მანძილი რომელზეც უჯრედებს შეუძლიათ რეგენერირება და ჩვენი მიზანია რომ გავზარდოთ ეს მანძილი დროთა განმავლობაში.


If we cannot use smart biomaterials, then we'd rather use your very own cells.	იმ შემთხვევაში თუ ჩვენ ვერ გამოვიყენებთ ბიო მასალებს უკეთესეი იქნება თუ შევძლებთ საკუთარივე უჯრედების გამოყენებას


Why? Because they will not reject.	რატომ? იმიტომ რომ მათი იმმუნოლოგიური მოცილება აღარ მოხდება


We can take cells from you, create the structure, put it right back into you, they will not reject.	ჩვენ ავიღებთ უჯრედებს თქვენიდან შევქმნით სტრუქტურას, ჩავნერგავთ უკან და იმმუნოლოგიური მოშორება აღარ მოხდება


And if possible, we'd rather use the cells from your very specific organ.	უფრო მეტიც, უკეთესი იქნება თუ ჩვენ გამოვიყენებთ უჯრედებს სპეციფიკური ორგანოებიდან


If you present with a diseased wind pipe we'd like to take cells from your windpipe.	მაგალითად თუ თქვენ ტრახეას დაზიანება გაქვთ უკეთესი იქნება თუ უჯრედებს ავიღებთ ტრახეადან


If you present with a diseased pancreas we'd like to take cells from that organ.	თუ თქვენ კუჭქვეშა ჯირკვალის დაავადება გაქვთ უჯრედებს ავიღებდით ამ ორგანოდან პირდაპირ


Why? Because we'd rather take those cells which already know that those are the cell types you want.	რატომ? იმიტომ რომ ჯობია ავიღოთ ის უჯრედები რომლებმაც იციან რომ ის უჯრედებია რომელიც შენ გჭირდება


A windpipe cell already knows it's a windpipe cell.	ტრახეის უჯრედებმა უკვე იციან რომ ისინი ტრახეის უჯრედები არიან


We don't need to teach it to become another cell type.	და არ გვჭირდება რომ მათ ვასწავლოთ თუ როგორ გახდნენ სხვა უჯრედები


So, we prefer organ-specific cells.	ჩვენ უპირატესობას ორგანო სპეციფიკურ უჯრედებს ვანიჭებთ


And today we can obtain cells from most every organ in your body, except for several which we still need stem cells for, like heart, liver, nerve and pancreas.	და დღესდღეობით ჩვენ შეგვიძლია გამოვყოთ უჯრედები სხეულის თიტქმის ყველა ორგანოდან გარდა რამოდენიმე ორგანოსი რომელთათვისაც ჩვენ ჯერ კიდევ გვჭირდება ღეროვანი უჯრედები ასეთებია გული, ღვიძლი, ნერვი და კუჭქვეშა ჯირკვალი


And for those we still need stem cells.	როგორც ავღნიშნე მათთვის ჩვენ ჯერ კიდევ გვჭირდება ღეროვანი უჯრედი


If we cannot use stem cells from your body then we'd like to use donor stem cells.	თუ ჩვენ ვერ გამოვიყენებთ ღეროვან უჯრედებს ჩვენი სხეულიდან სამაგიეროდ შეგვიძლია გამოვიყენოთ დონორის ღეროვანი უჯრედი


And we prefer cells that will not reject and will not form tumors.	ჩვენ ასევე უპირატესობას ვანიჭებთ უჯრედებს რომლებიც იმმუნოლოგიურად ინერტულია და არ წარმოქმნის სიმსივნეს


And we're working a lot with the stem cells that we published on two years ago, stem cells from the amniotic fluid, and the placenta, which have those properties.	ჩვენ ძალიან ბევრს ვმუშაობთ ღეროვან უჯრედებზეც პუბლიკაციაც გვქონდა ორი წლის წინ ამნიოტურ სითხეში არსებულ ღეროვან უჯრედებზე ასევე პლაცენტის ღეროვან უჯრედებზეც, რომელთაც აქვთ ზემოთ ნახსენები თვისებები


So, at this point, I do want to tell you that some of the major challenges we have.	ამ ეტაპზე მე იმის თქმა მინდა თქვენთვის რომ ჩვენ ბევრი სიძნელეები გვაქვს დასაძლევი


You know, I just showed you this presentation, everything looks so good, everything works. Actually no, these technologies really are not that easy.	ჩემს მოხსენებაში ყველაფერი ისე კარგად და ადვილად ჩანს ყველაფერი გამოდის, მაგრამ არა რეალობაში ეს ტექნოლოგიები ძალზედ რთულია