Some of the work you saw today was performed by over 700 researchers at our institute across a 20-year time span.	ზოგიერთი ჩვენი ნამუშევარი რომელიც აქ წარმოგიდგინეთ 700 ზე მეტი მეცნიერის მიერ არის ნაფიქრი ჩვენს უნივერსიტეტში, 20 წლის განმავლობაში


So, these are very tough technologies.	როგორც ხედავთ ძალზედ რთული ტექნოლოგიებია


Once you get the formula right you can replicate it.	როდესაც მიაგნებ სწორ ფორმულას, მერე ადვილია მისი გამეორება


But it takes a lot to get there.	მაგრამ მანდ მისვლას ბევრი მცდელობა და დრო ჭირდება


So, I always like to show this cartoon.	მიყვარს ამ ნახატის ჩვენება


This is how to stop a runaway stage.	აქ ხედავთ თუ როგორ შეიძლება გაქცეული ეტლის შეჩერება


And there you see the stagecoach driver, and he goes, on the top panel, He goes A, B, C, D, E, F.	სურათზე ხედავთ მეეტლეს და იგი, აი ზედა სურათზე და იგი იწყებს საფეხური A - დან და ამთავრებს საფეხური F -ით


He finally stops the runaway stage.	რის შედეგადაც აჩერებს კიდევაც გაქცეულ ეტლს


And those are usually the basic scientists, The bottom is usually the surgeons.	ეს ახასიათებთ სწორედაც მეცნიერებს აი ქვედა სურათი ეხებათ ქირურგებს


(Laughter) I'm a surgeon so that's not that funny.	(სიცილი) მე თავად ქირურგი გახლავართ და ეს არც თუ ისე სასაცილოა


(Laughter) But actually method A is the correct approach.	(სიცილი) პრაქტიკულად პირველი მიდგომა ყველაზე სწორი მიდგომაა.


And what I mean by that is that anytime we've launched one of these technologies to the clinic, we've made absolutely sure that we do everything we can in the laboratory before we ever launch these technologies to patients.	მე იმ ფაქტს მინდა გავუსვა ხაზი, რომ ყოველთვის როდესაც ვიწყებდით რომელიმე ჩვენი ტექნოლოგიის კლინიკაში გამოყენებას აბსოლიტურად დარწმუნებულები ვიყავით რომ ჩვენ ყველაფერიშესაძლებელი გავაკეთეთ ლაბორატორიაში, მანამდე სანამ ეს ტექნოლოგიები პაციენტებში იქნა გამოყენებული


And when we launch these technologies to patients we want to make sure that we ask ourselves a very tough question.	და როდესაც ვიწყებთ ნებისმიერი გამოგონების დანერგვას კლინიკაში ყოველთვის ვუსვამთ საკუთარ თავს ერთ ძალზედ რთულ კითხვას?


Are you ready to place this in your own loved one, your own child, your own family member, and then we proceed.	გამოვიყენებდით თუ არა ამ გამოგონებას საკუთარ საყვარელ ადამიანზე, მაგალითად საკუთარ შვილზე, საკუთარი ოჯახის წევრზე და მერე ვაგრძელებდით მუშაობას


Because our main goal, of course, is first, to do no harm.	ვინაიდან ჩვენი ძირითადი მიზანია არ ავნო


I'm going to show you now, a very short clip, It's a five second clip of a patient who received one of the engineered organs.	მე მინდა გიჩვენოთ ძალიან პატარა ვიდეო 5 წამიანი ვიდეო ფრაგმენტია, რომელიც ერთ ერთ პაციენტზე მოგვითხრობს ამ პაციენტს თავის დროზე გადავუნერგეთ ინჟინერიის შედაგად შექმნილი შარდის ბუშტი


We started implanting some of these structures over 14 years ago.	ჩვენ დავიწყეთ ასეთი სტრუქტურების გადანერგვა უკვე 14 წლის წინ


So, we have patients now walking around with organs, engineered organs, for over 10 years, as well.	და შესაბამისად ჩვენ გვყავს პაციენტები რომლებიც დადიან ასეთი ორგანოებით ინჟინერიის შედეგად შექმნილი ორგანოებით, უკვე 10 წელზე მეტია,


I'm going to show a clip of one young lady.	მე მინდა გიჩვენოთ ვიდეო ახალგაზრდა გოგონას შესახებ


She had a spina bifida defect, a spinal cord abnormality.	მას ქონდა ზურგის ტვინის თიაქარი, ანუ დაზიანებული იყო მისი ზურგის ტვინი


She did not have a normal bladder. This is a segment from CNN.	და მისი შარდის ბუშტი იყო ასევე დაზიანებული, ეს არის ფრაგმენტი CNN- დან


We are just taking five seconds.	ეს მხოლოდ 5 წამს წაიღებს


This is a segment that Sanjay Gupta actually took care of.	ეს სეგმენტი სანჯაი გუპტამ მოამზადა


Video: Kaitlyn M: I'm happy. I was always afraid that I was going to have like, an accident or something.	ვოდეო კადრი: ქეთლინ მ. : მე ბედნიერი ვარ, ყოველთვის მეშინოდა რომ როდესაც გარეთ ვარ რაიმე უსიამოვნო ინციდენტი არ მომხდარიყო,


And now I can just go and go out with my friends, go do whatever I want.	მაგრამ ახლა უკვე თავისუფლად შემიძლია რომ გარეთ გავიდე ჩემს მეგობრებთან ერთად და გავაკეთო ყველაფერი რაც მინდა.


Anthony Atala: See, at the end of the day, the promise of regenerative medicine is a single promise.	ენტონი ატალა: როგორც ხედავთ, დაპირება რეგენერაციული მედიცინისა მარტივი დაპირებაა .


And that is really very simple, to make our patients better.	და ეს ძალიან მარტივია დავეხმაროთ ჩვენს პაციენტებს რომ თავი უკეთესად იგრძნონ


Thank you for your attention.	მადლობა ყურადღებისათვის


(Applause)	აპლოდისმენტები


So, imagine you're standing on a street anywhere in America and a Japanese man comes up to you and says, "Excuse me, what is the name of this block?"	წარმოიდგინეთ რომ დგახართ ქუჩაში, სადმე ამერიკაში იაპონელი მოდის და გეკითხება "უკაცრავად, ამ კორპუსის სახელს ხომ ვერ მეტყვით?"


And you say, "I'm sorry, well, this is Oak Street, that's Elm Street.	თქვენ კი ეუბნებით, "ეს არის ოუკ სტრიტი, ის ელმ სტრიტი.


This is 26th, that's 27th."	ეს 26-ე, ის 27-ე."


He says, "OK, but what is the name of that block?"	ის გპასუხობთ, "ეგ გასაგებია, და იმ უბანს რა ჰქვია?"


You say, "Well, blocks don't have names.	თქვენ ეუბნებით, "ჰმ, ქუჩებს არ აქვთ სახელები.


Streets have names; blocks are just the unnamed spaces in between streets."	ქუჩებს აქვთ სახელები; უბნები უბრალოდ უსახელო სივრცეებია მათ შორის."


He leaves, a little confused and disappointed.	მოსაუბრე მიდის, დაბნეული და იმედგაცრუებული.


So, now imagine you're standing on a street, anywhere in Japan, you turn to a person next to you and say, "Excuse me, what is the name of this street?"	ეხლა წარმოიდგინეთ, რომ დგახართ ქუჩაში, სადმე იაპონიაში. ტრიალდებით გვერდზე მდგომისკენ და ეკითხებით, "უკაცრავად, რა ჰქვია ამ ქუჩას?"


They say, "Oh, well that's Block 17 and this is Block 16."	ის გპასუხობთ, "ეს არის უბანი 17 და ის უბანი 16."


And you say, "OK, but what is the name of this street?"	თქვენ ეუბნებით, "კარგი, მაგრამ რა ჰქვია ამ ქუჩას?"


And they say, "Well, streets don't have names.	ის გეუბნებათ, "ქუჩებს არ აქვთ სახელები.


Blocks have names.	უბნებს აქვთ სახელები.


Just look at Google Maps here. There's Block 14, 15, 16, 17, 18, 19.	აი შეხედეთ რუქას. აგერ უბანი 14, 15,16, 17, 18, 19.


All of these blocks have names, and the streets are just the unnamed spaces in between the blocks.	ყველა ამ უბანს აქვს სახელი. ქუჩები უბრალოდ უსახელო სივრცეებია მათ შორის.


And you say then, "OK, then how do you know your home address?"	"კარგი," ამბობთ თქვენ, "მაშინ როგორ იგებთ სახლის მისამართს?"


He said, "Well, easy, this is District Eight.	"ძალიან მარტივად, ეს არის მერვე რაიონი.


There's Block 17, house number one."	აგერ უბანი 17, სახლი ნომერი ერთი."


You say, "OK, but walking around the neighborhood, I noticed that the house numbers don't go in order."	თქვენ ამბობთ, "კარგი. მაგრამ გარშემო სეირნობისას, შევნიშნე რომ სახლების ნომრები არ არის თანმიმდევრული."


He says, "Of course they do. They go in the order in which they were built.	"როგორ არა! ", გპასუხობთ ის. "სახლები დანომრილია მათი აშენების დროის მიხედვით.


The first house ever built on a block is house number one.	პირველი სახლი რომელიც ამ უბანში აშენდა არის სახლი ნომერი ერთი.


The second house ever built is house number two.	მეორე -- სახლი ნომერი ორი.


Third is house number three. It's easy. It's obvious."	მესამე -- მესამე. ძალიან მარტივი და ბუნებრივია."


So, I love that sometimes we need to go to the opposite side of the world to realize assumptions we didn't even know we had, and realize that the opposite of them may also be true.	მიყვარს როდესაც ვხედავ, რომ ხანდახან უნდა შემოვუაროთ მსოფლიოს მეორე მხრიდან იმ სტერეოტიპების გამოსააშკარავებლად, რომელიც არც კი ვიცოდით რომ გვქონდა და გავიაზროთ რომ მათი საპირისპიროც მართალია.


So, for example, there are doctors in China who believe that it's their job to keep you healthy.	მაგალითად, ჩინეთში არიან ექიმები რომლებიც თვლიან რომ მათი მოვალეობაა ჯანმრთელად "შეგინახონ".


So, any month you are healthy you pay them, and when you're sick you don't have to pay them because they failed at their job. They get rich when you're healthy, not sick.	შესაბამისად, ყოველ თვე, რომელსაც ჯანმრთელად გაატარებთ, ფული უნდა გადაუხადოთ და როდესაც ავად გახდებით მაშინ არა, იმიტომ რომ მოვალეობა კარგად ვერ შეასრულეს. ისინი მდიდრდებიან როდესაც ჯანმრთელად ხართ და არა პირიქით.


(Applause) In most music, we think of the "one" as the downbeat, the beginning of the musical phrase: one, two, three, four.	(ოვაცია) უმეტესაც "ერთი" წარმოგვიდგენია როგორც რითმის საწყისი მუსიკაში. ერთი, ორი, სამი, ოთხი.


But in West African music, the "one" is thought of as the end of the phrase, like the period at the end of a sentence.	მაგრამ დასავლეთ აფრიკულ მუსიკაში "ერთი" განიხილება როგორც მისი დასასრული, როგორც წერტილი წინადადების ბოლოს.


So, you can hear it not just in the phrasing, but the way they count off their music: two, three, four, one.	ეს თვასაჩინოდ ჩანს რითმის ათვლისას. ორი, სამი, ოთხი, ერთი.


And this map is also accurate.	და ეს რუქაც სწორია.


(Laughter) There's a saying that whatever true thing you can say about India, the opposite is also true.	(სიცილი) არსებობს გამოთქმა, რომ ნებისმიერ სიმართლეს ინდოეთის შესახებ, აქვს საპირისპირო მტკიცება, რომელიც ასევე მართალია.


So, let's never forget, whether at TED, or anywhere else, that whatever brilliant ideas you have or hear, that the opposite may also be true.	ასე რომ, მოდით ნუ დავივიწყებთ, TED-ზე თუ სადმე სხვაგან, რომ რაც არ უნდა გენიალური იდეა გქონდეთ, ან მოისმონოთ მისი საპირისპირო შეიძლება ასევე მართალი იყოს.


Domo arigato gozaimashita.	Domo arigato gozaimashita.


Someone once said that politics is, of course, "showbiz for ugly people."	ამბობენ რომ : "პოლიტიკა ეს არის შოუბიზნესი მახინჯი ადამიანებისთვის"


So, on that basis, I feel like I've really arrived.	აქედან გამომდინარე მე შემიძლია ვთქვა, რომ ამას მივაღწიე.


The other thing to think of is what an honor it is, as a politician, to give a TED talk, particularly here in the U.K., where the reputation of politics, with the expenses scandal, has sunk so low.	მე ასევე ვფიქრობ თუ რამხელა პატივია პოლიტიკოსისთვის გამოხვიდე ტედში, განსაკუთრებით აქ დიდ ბრიტანეთში სადაც პოლიტიკოსების რეპუტაცია სკანდალების გამო ძალიან დაცემულია.


There was even a story recently that scientists had thought about actually replacing rats in their experiments with politicians.	ეხლახანს წავიკითხე, რომ მეცნიერები აქტიურად ფიქრობენ ექსპერიმენტები ვირთხების მაგივრად ჩაატარონ პოლიტიკოსებზე.


And someone asked,"Why?"	და თუ იკითხავთ რატომ?


and they said, "Well, there's no shortage of politicians, no one really minds what happens to them and, after all, there are some things that rats just won't do."	ისინი გიპასუხებენ: " ჩვენ არ განვიცდით პოლიტკოსების ნაკლებობას, ასევე რეალურად არავინ დაინტერესდება მათ შესახებ და ასევე არის ისეთი რაღაცეები სადაც ვირთხები არ გამოდგებიან"


(Laughter) Now, I know you all love data, so I'm starting with a data-rich slide.	(სიცილი) მე ვიცი რომ თქვენ ყველას გიყვართ ციფრები, ამიტომ მე ვიწყებ რიცხვებით სავსე სლაიდით


This, I think, is the most important fact to bear in mind in British politics or American politics, and that is: We have run out of money.	ვფიქრობ უმნიშვნელოვანესია გაიაზრონ პოლიტიკოსებმა ბრიტანეთსა და ამერიკაში, რომ ფული გათავდა.


We have vast budget deficits.	ჩვენ სახეზე გავქავს ბიუჯეტის დეფიციტი.


This is my global public debt clock, and, as you can see, it's 32 trillion and counting.	ეს არის ჩემი საზოგადოებრივი ვალების მთვლელი და თქვენ ხედავთ, რომ ის აღწევს 32 ტრილიონს და კვლავ განაგრძობს თვლას.


And I think what this leads to is a very simple recognition, that there's one question in politics at the moment above all other, and it's this one: How do we make things better without spending more money?	ვფიქრობ ეს მიგვიყვანს ძალიან მარტივ ფაქტამდე, რომ პოლიტიკოსების წინაშე დგას ამ დროისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხი, თუ როგორ შევცვალოთ სიტუაცია უკეთესობისკენ ისე, რომ არ დავხარჯოთ ბევრი ფული.


Because there isn't going to be a lot of money to improve public services, or to improve government, or to improve so many of the things that politicians talk about.	ვინაიდან სავარაუდოთ ფული საკმარისი არ იქნება რომ გაუმჯობესდეს საჯარო სამსახური ან მთავრობა ან სხვა მრავალი რამ რაზეც პოლიტიკოსები ლაპარაკობენ ხოლმე.


So what follows from that is that if you think it's all about money -- you can only measure success in public services in health care and education and policing by spending more money, you can only measure progress by spending money -- you're going to have a pretty miserable time.	აქედან გამომდინარეობს ის, რომ თუ თქვენ ფიქრობთ რომ მხოლოდ ფულით შეგიძლიათ მიაღწიოთ წარმატებას საჯარო სამსახურში, ჯანდაცვაში, განათლებაში და ატარებთ ფულის ხარჯვის პოლიტიკას გგონიათ რა მხოლოდ ფულის ხარჯვით შეიძლება პროგრესის მიღწევა თქვენ აღმოჩდებით საკმაოდ რთული დროის წინაშე.


But if you think a whole lot of other things matter that lead up to well being -- things like your family relationships, friendship, community, values -- then, actually, this is an incredibly exciting time to be in politics.	მაგრამ თუ თქვენ ფიქრობთ რომ არსებობს უამრავი სხვა რამ, რომლის მეშვეობითაც შესაძლებელია საკითხის გადაჭრა, მაგალითად: ოჯახური ურთიერთობები, მეგობრობა, საზოგადოება, ფასეულობები, ამ შემთხვევაში დგება პოლიტიკური საქმიანობისთვის საინტერესო დრო.


And the really simple argument I want to make tonight, the really straightforward argument is this: That if we combine the right political philosophy, the right political thinking, with the incredible information revolution that has taken place, and that all of you know so much more about than I do, I think there's an incredible opportunity to actually remake politics, remake government, remake public services, and achieve what's up on that slide, which is a big increase in our well-being.	ამ საღამოს მინდა შემოგთავაზოთ ძალიან მარტივი არგუმენტი, ძალიან პირდაპირი არგუმენტი, რომ თუ ჩვენ გავაერთიანებთ სწორ პოლიტიკურ ფილოსოფიას, სწორ პოლიტიკურ აზროვნებას წარმოუდგენელ ინფორმაციულ რევოლუციასთან, რომელთანაც დღეს გვაქვს საქმე და ამის შესახებ თქვენ ჩემზე უკეთ იცით, ვფიქრობ, რომ გვეძლევა შესანიშნავი შანსი შევცვალოთ პოლიტიკა. მმართველობა, საჯარო სამსახური, და მივაღწიოთ იმას რაც ჩანს სლაიდზე, რაც არის კეთილდღეობის ზრდის საწინდარი.


That's the argument I want to make tonight.	ეს არის ის საკითხი, რომელზედაც მინდა დღეს ვისაუბრო.


So, starting with the political philosophy.	დავიწყოთ პოლიტიკური ფილოსოფიით.


Now I'm not saying for a minute that British Conservatives have all the answers.	მე არ ვამბობ, რომ ამ წუთში ბრიტანელ კონსერვატორებს აქვთ ყველა კითხვაზე პასუხი


Of course we don't.	რა თქმა უნდა არა,


But there are two things at heart that I think drive a conservative philosophy that are really relevant to this whole debate.	მაგრამ არის ორი მთავარი საკითხი კონსერვატიულო ფილოსოფიისა, რომელიც მას ამოძრავებს და რომელიც შესაფერისია მთელი ამ დებატის.


The first is this: We believe that if you give people more power and control over their lives, if you give people more choice, if you put them in the driving seat, then actually, you can create a stronger and better society.	პირველი არის ის, რომ ჩვენ გვჯერა, თუ ჩვენ მივცემთ ხალხს მეტ ძალაუფლებას და კონტროლის საშუალებას თავიანთ ცხოვრებაზე, თუ ჩვენ მივცემთ უფრო მეტ არჩევანს, დაუთმობთ მათ მართვის სადავეებს, ამით შეგვიძლია შევქმნათ უფრო ძლიერი და უკეთესი საზოგადოება


And if you marry this fact with the incredible abundance of information that we have in our world today, I think you can completely, as I've said, remake politics, remake government, remake your public services.	და თუ ამ ყველაფერს გავაერთიანებთ იმ ინფორმაციასთან, რომელიც არის დღევანდელ მსოფლიოში, ვფიქრობ, როგორც უკვე ავღნიშნე, სრულიად შევცვლით პოლიტიკას, მართველობას და საჯარო სამსახურს.


The second thing we believe is we believe in going with the grain of human nature.	მეორე საკითხი რომლისაც მჯერა ეს არის ადამიანური ბუნება, რომელსაც უნდა დავეყრდნოთ.


Politics and politicians will only succeed if they actually try and treat with people as they are, rather than as they would like them to be.	პოლიტიკა და პოლიტიკოსები იმ შემთხვევაში არიან წარმატებულნი თუ ისინი ცდილობენ და ადამიანებთან იქცევიან ისე, როგორებიც არიან და არა ისე, როგორიც უნდა რომ იყვნენ.


Now, if you combine this very simple, very conservative thought -- go with the grain of human nature -- with all the advances in behavioral economics, some of which we were just hearing about, again, I think we can achieve a real increase in well-being, in happiness, in a stronger society without necessarily having to spend a whole lot more money.	თუ კი გააერთიანებთ ამ ორ ძალიან მარტივ კონსერვატორულ იდეას და დაეყრდნობით ადამიანურ ბუნებას ქცევითი ეკონომიკის მიღწვებთან ერთად, რომლის შესახებაც ახლახან მოვისმინეთ, კვლავ გავიმეროებ, ვფიქრობ რომ ჩვენ შეგვიძლია მივაღწიოთ რეალურ კეთილდღეობასა და ბედნიერებას ძლიერ საზოგადოებაში უამრავი ფულის დახარჯვის გარეშე.


Now, why do I think now is the moment to make this argument?	რატომ ვფიქრობ, რომ დღეს არის ის მომენტი როცა უბდა წამოვაყენოთ ეს არგუმენტი?


Well, I'm afraid you're going to suffer a short, condensed history lesson about what I would say are the three passages of history: the pre-bureaucratic age, the bureaucratic age and what we now live in, which I think is a post-bureaucratic age.	კარგით, მე ვშიშობ თქვენ მოგიწევთ მოისმინოთ ჩვენი ისტორიის მოკლე რაკურსი რომელიც შეეხება ისტროიიის სამ პერიოდს, ესაა წინარე ბიოკრატიული ერა, ბიოკრატიული და პოსტ ბიოკრატიული ეპოქა რომელშიც მე ვფიქრობ, რომ დღეს ვცხოვრობთ.


A simpler way of thinking of it is that we have gone from a world of local control, then we went to a world of central control, and now we're in a world of people control.	ეს შეიძლება გამოიხატოს ძალიან მარტივად ჩვენ გამოვედით ლოკალური მმართველობის მსოფლიოდან, შემდეგ გავიარეთ ცენტრალური მმართველობის ეტაპი და ახლა ჩვენ ვართ ხალხის მმართველობის ეტაპზე.


Local power, central power, now, people power.	ლოკალური ძალაუფლება, ცენტრალური ძალაუფლება და ახლა ხალხის ძალაუფლება.


Now, here is King Cnut, king a thousand years ago.	ეს არის მეფე კნატი, რომელიც მეფობდა ათასეულობით წლის წინ.


Thought he could turn back the waves; couldn't turn back the waves.	იგი ფიქრობდა რომ ტალღები შეეკავებინა. მან ვერ შეძლო ტალღების შეკავება.


Couldn't actually turn back very much, because if you were king a thousand years ago, while it still took hours and hours and weeks and weeks to traverse your own country, there wasn't much you were in charge of.	საბოლოო ჯამში მან ძალიან ცოტა რამ შეძლო, ვინაიდან მეფეს ათიათასობით წლის წინ, რომელის მმართველობა გრძელდებოდა საათები, კვირეებიდან კვირებამდე იგი მაინც ცოტას მართავდა.


You weren't in charge of policing, justice, education, health, welfare.	ის არ მართავდა უსაფრთხოებას, სასამართლოს, განათლების, ჯანდაცვის და სხვა სისტემას.


You could just about go to war and that was about it.	მას მხოლოდ შეეძლო დაეწყო ომი, ეს იყო და ეს.


This was the pre-bureaucratic age, an age in which everything had to be local.	ეს იყო წინარე ბიუროკრატიული ეპოქა, როცა ყველაფერი იყო ლოკალური. წლები როცა ყველაფერი უნდა ყოფილიყო ძალიან ლოკალური,


You had to have local control because there was no nationally-available information because travel was so restricted.	ვინაიდან არ იყო მთელ ქვეყანაზე ინფორმაციის მისაწვდომობა, ისევე როგორც გადაადგილება შეზღუდული იყო.


So this was the pre-bureaucratic age.	სწორედ ეს იყო წინარე ბიუროკრატიული ეპოქა.


Next part of the cold history lesson, the lovely picture of the British Industrial Revolution.	მოსაწყენი ისტორიის შემდეგი გაკვეთილი არის ბრიტანეთის ინდუსტრიული რევოლუციის მშვენიერი სურათი.


Suddenly, all sorts of transport, travel information were possible, and this gave birth to, what I like to call, the bureaucratic age.	უეცრად შესაძლბელი გახდა ტრანსპორტირება, მოგზაურობა,ინფორმაციის მიღება ამ ყველაფერმა დაბადა, როგორც ჩვენ გვიყვარს თქმა ბიუროკრატიული ეპოქა.


And hopefully this slide is going to morph beautifully. There we are.	დააკვირდით, როგორ ლამაზად იცვლება სლაიდი.


Suddenly, you have the big, strong, central state.	ხედავთ? უეცრად გაჩდა დიდი, ძლიერი, ცენტრალური სახელმწიფო.


It was able -- but only it was able -- to organize health care, education, policing, justice.	შესაძლებელი გახდა, ორგანიზება გაეწიათ ჯანდაცვისთვის, განათლებისთვის, პოლიტიკისთვის, მართლმსაჯულებისთვის.


And it was a world of, as I say, not local power, but now central power.	ეს იყო მსოფლიო, როგორც ავღნიშნე არა ლოკალური ძალაუფლების, არამედ ცენტრალური ძალაუფლების.


It had sucked all that power up from the localities.	მან მიღო მთელი ძალაუფლება ლოკალურიდან


It was able to do that itself.	და ეს მოხდა თავისთავად.


The next great stage, which all of you are so familiar with: the massive information revolution.	შემდეგი დიდი ეტაპი, რომელიც ჩვენთვის ყველასთვის ცნობილია მასიური ინფორმაციული რევოლუციის ეპოქა.


Just consider this one fact: One hundred years ago, sending these 10 words cost 50 dollars.	წარმოიდგინეთ ერთი ფაქტი 100 წლის წინ 10 სიტყვის გაგზავნა ღირდა 50 დოლარი


Right now, here we are linked up to Long Beach and everywhere else, and all these secret locations for a fraction of that cost, and we can send and receive huge quantities of information without it costing anything.	სწორედ ახლა კი ჩვენ ვუკავშირდებით ლონგ ბიჩს და სხვა ადგილებს და ასევე იზოლირებულ ადგილებს ძალიან იაფად, ჩვენ შეგვიძლია გავგზავნოთ და მივიღოთ უამრავი ინფორმაცია არაფრის საფასურად.


So we're now living in a post-bureaucratic age, where genuine people power is possible.	ასე, რომ ჩვენ ეხლა ვცხოვრობთ პოსტ-ბიუროკრატიულ ეპოქაში სადაც შესაძლებელია ხალხის რეალური ძალაუფლება.


Now, what does this mean for our politics, for our public services, for our government?	რას ნიშნავს ეს ჩვენი პოლიტიკოსებისთვის, საჯარო მოხელებისთვის, მთავრობისთვის?


Well I can't, in the time I've got, give huge numbers of examples, but let me just give a few of the ways that life can change.	დროის უქონლობის გამო მე არ შემიძლია მოგიყვეთ უამრავი მაგალითი, მაგრამ ნება მიბოძეთ გითხრათ რამოდენიმე გზა რომელსაც შეუძლია ცხოვრების შეცვლა


And this is so obvious, in a way, because you think about how all of you have changed the way we shop, the way we travel, the way that business is done.	ეს ძალიან ადვილი წარმოსადგენია, თუ თქვენ დაფიქრდებით თუ, როგორ შეიცვალა ცხოვრება, როგორ ვვაჭრობთ, ვმოგზაურობთ, წარვმართავთ საქმეებს.


That is already happened; the information and Internet revolution has actually gone all the way through our societies in so many different ways, but it hasn't, in every way, yet touched our government.	უკვე აშკარაა რომ ინფორმაციულმა და ინტერნეტის რევოლუციამ შეაღწია საზოგადოებრივი ცხოვრების განსხვავებულ ფორმებში, მაგრამ ეს ყოველივე ჯერ არ შეხებია მთავრობას.


So, how could this happen?	როგორ შეიძლება ეს ყოველივე განხორციელდეს?


Well, I think there are three chief ways that it should make an enormous difference: in transparency, in greater choice and in accountability, in giving us that genuine people power.	მე ვფიქრობ, რომ არის სამი მთავარი გზა რომელსაც შეუძლია მოახდინოს მნიშვნეოვანი ცვლილება, ესაა გამჭირვალობა, მეტი არჩევანი და ანგარიშვალდებულება, რომელიც გამოხატული იქნება ხალხის ძალაუფლებაში.


If we take transparency, here is one of my favorite websites, the Missouri Accountability Portal.	თუ ჩვენ ავიღებთ გამჭირვალობას, ეს არის ჩემი ერთ-ერთი გამორჩეული ვებგვერდი, მისუურის ანგარიშვალდებულების პორტალი.


In the old days, only the government could hold the information, and only a few elected people could try and grab that information and question it and challenge it.	ძველად მხოლოდ მთავრობას ფლობდა ინფომაციას და ასევე რამდენიმე ადამიანი, რომელიც იპარავდა ინფორმაციას მხოლოდ მათ შეეძლოთ საკითხის დასმა და გამოძიება.


Now here, on one website, one state in America, every single dollar spent by that government is searchable, is analyzable, is checkable.	ახლა კი ამერიკის ერთ-ერთი შტატის საიტზე შეგიძლიათ ნახოთ რამდენ დოლარს ხარჯავს მთავრობა, ეს ყველაფერი კი არის ადვილად მოსაძებნი, გასაანალიზებელი და გადასამოწმებელი.


Think of the huge change that means: Any business that wants to bid for a government contract can see what currently is being spent.	სწორედ ეს ნიშნავს და ამას მოაქვს დიდი ცვლილებები. ნებისმიერ ბიზნესს, რომელსაც სურს ტენდერებში მონაწილეობა შეუძლია ნახოს ინფორმაცია მიმდინარე პროექტების შესახებ.


Anyone thinking, "I could do that service better, I could deliver it cheaper," it's all available there.	ნებისმიერს ვისაც უნდა, რომ წარადგინოს უკეთესი პირობები იაფად, ყველანაირი ინფორმაცია არის ხელმისაწვდომი.


We have only, in government and in politics, started to scratch the surface of what people are doing in the commercial world with the information revolution.	პოლიტიკასა და ქვეყნის მართვაში პრაქტიკულად პირველ მნიშვნელოვან ნაბიჯებს ვდგავთ, რაც ბიზნეს სამყარომ უკვე დიდი ხანია გაითავისა ინფრომაციული რევოლუციის დახმარებით.


So, complete transparency will make a huge difference.	ასე რომ გამჭირვალეობას შეუძლია დიდი ცვლილებების მოტანა.


In this country, if we win the election, we are going to make all government spending over 25,000 pounds transparent and available online, searchable for anyone to see.	თუ ჩვენ მოვიგებთ არჩევნებს, ჩვენ მივაღწევთ იმას, რომ ყველა სამთავრობო ხარჯი, რომელიც აღემტება 25 000 ფუნტ სტერლინგს გავხადოთ გამჭირვალე და ხელმისაწვდომი ინტერნეტში, რათა ყველას შეეძლოს მისი ნახვა.


We're going to make every contract -- we're announcing this today -- available on the Internet so anyone can see what the terms are, what the conditions are, driving huge value for money, but also huge increases, I believe, in well-being as well.	ჩვენ ვაპირებთ, რომ ყველა კონტრაქტი, რომელიც შესახებაც დღეს ვსაუბრობთ იყოს ხელმისაწვდომი ინტერნეტში რათა ყველამ ნახოს პირობები და ვალდებულებები, ეს ყველაფერი მთავრობას მოუტანს უდიდეს სარგებელს და ამავდროულად დარწმუნებული ვარ აამაღლებს კეთილდღეობას.


Choice. Now you all shop online, compare online, do everything online, and yet this revolution has hardly touched the surface of public services like education, or health care or policing, and you're going to see this change massively.	არჩევანი. დღეს-დღეობით ყოველი თქვენგანი ვაჭრობს, კომუნიკაციას ამყარებს და აკეთებს უამრავ რამეს ონლაინ რეჟიმში. მაგრამ ეს რევოლუცია ნაკლებად შეეხო საჯარო სამსახურს როგორიცაა განათლება, ჯანდაცვა, პოლიცია, ჩვენ ვაპირებთ ეს ყველაფერი მასიურად შევცვალოთ.


We should be making this change with the information revolution in our country, with searchable health sites, so you can see what operations work out properly, what records doctors have, the cleanliness of hospitals, who does best at infection control -- all of the information that would once be locked in the Department of Health is now available for all of us to see.	ჩვენ შეგვიძლია მოვახდინოთ ეს ცვლილება ჩვენს ქვეყანაში ინფორმაციული რევოლუციის დახმარებით. გავხადოთ ადვილად მოსაძებნი ჯანდაცვის საიტები, რომლითაც შეძლებთ გაგებას თუ რა ოპერაციები კეთდება და როგორი ექიმები ყავთ, ასევე როგორი სისუფთავეა სავადმყოფოებში, რომელი აკეთებს ინფიცირების საუკეთესო კონტროლს. ყველა ტიპის ინფორმაცია, რომელიც ერთ ხანს თავმოყრილი იყო ჯანდაცვის დეპარტამენტში ახლა ყველასთვის ხელმისაწვდომი იქნება.


And the third of these big changes: accountability.	ამ დიდი ცვლილებების მესამე ნაწილი კი არის ანგარიშვალდებულება.


This, I think, is a huge change.	ეს ვფიქრობ არის უდიდესი ცვლილება.


It is a crime map. This is a crime map from Chicago.	ეს არის დანაშაულების რუკა. ჩიკაგოს დანაშაულის რუკა.


So, instead of having a situation where only the police have the information about which crimes are committed where, and we have to employ people in government to try and hold the police to account, suddenly, we've got this vast opportunity for people power, where we, as citizens, can see what crimes are being committed -- where, when and by whom -- and we can hold the police to account.	მიუხედავათ იმისა, რომ არის სიტუაციები სადაც მხოლოდ პოლიციას აქვს ინფორმაცია, თუ სად და რა დანაშაულს ქონდა ადგილი და არიან დაქირავებული ადამიანები მთავრობაში რომ აკონტროლონ პოლიციის ანგარიშველდებულება, უეცრად ხალხს ეძლევა უდიდიესი შესაძლებლობა, როგორც მოქალაქეებს, რომ ნახონ თუ რა დანაშაულთან გვაქს საქმე სად , როდის და ვის მიერ არის ჩადენილი დანაშაული და ჩვენ ამით შეგვიძლია ავაკონტროლთ პოლიცია.


And you can see this looks a bit like a chef's hat, but actually that's an assault, the one in blue.	თქვენ ხედავთ ეს გავს შეფის ქუდს, ცისფერი ფერით აღნიშნულია ფიზიკური ძალადობა,


You can see what crime is committed where, and you have the opportunity to hold your police force to account.	აქ შეგიძლიათ ნახოთ თუ რა დანაშაულს ჰქონდა ადგილი და სად, ასევე გაქვთ შესაძლებლობა აამაღლოთ პოლიციის პასუხისმგებლობა.


So those three ways -- transparency, accountability and choice -- will make a huge difference.	ანუ ეს სამ გზას გამჭირვალობას, ანგარიშვალდებულებას და არჩევანს შეუძლია დიდი ცვლილებების მოხდენა.


Now I also said the other principle that I think we should work on is understanding of people, is recognizing that going with the grain of human nature you can achieve so much more.	მე ასევე ვიტყოდი, რომ არის სხვა პრინციპებიც რომლებზეც ვფიქრობ სამუშაოა, ეს არის ადამიანის გათვითცნობიერება, გარკვევა იმისა თუ, როგორია ადამიანის ბუნება რათა მივაღწიოთ უფრო მეტს.


Now, we're got a huge revolution in understanding of why people behave in the way that they do, and a great opportunity to put that knowledge and information to greater use.	ჩვენ ვდგავართ დიდი რევოლუციის წინაშე რათა გავიგოთ რა ქცევის თავისებურებები აქვს ადამიანს. ჩვენ გვაქვს დიდი შესაძლებლობა მივიღოთ უამრავი ინფორმაცია და გამოვიყენოთ ის.


We're working with some of these people.	ჩვენ ვმუშაობთ რამდენიმე ადამიანთან


We're being advised by some of these people, as was said, to try and bring all the experience to book.	და კონსულტაციებს გავდივართ რათა, როგორც ვთქვი ჩავინიშნოთ ეს გამოცდილება.


Let me just give you one example that I think is incredibly simple, and I love.	ნება მიბოძეთ მოგიყვანოთ ერთი მაგალითი, რომელიც ძალიან მარტივია და ასევე მიყვარს.


We want to get people to be more energy efficient.	ჩვენ გვინდა რომ ადამიანებმა დაზოგონ მეტი ენერგია.


Why? It cuts fuel poverty, it cuts their bills, and it cuts carbon emissions at the same time.	რატომ? იმიტომ, რომ ის ამცირებს ნავთობის მოხმარებას და გადასახადებს და ზოგიერთ შემთხვევაში ნახშიროჟანგის გამოყოფას.


How do you do it?	როგორ შეიძლება ამის გაკეთება?


Well, we've had government information campaigns over the years when they tell you to switch off the lights when you leave the home.	წლების წინ ჩვენ გვქონდა სამთავრობო საინფორმაციო კამპანია რომლის არსი იყო ის, რომ ჩაგვექრო შუქი სახლიდან გასვლის წინ.


We even had -- one government minister once told us to brush our teeth in the dark.	ერთმა კაცმა მათავრობაში ერთხელ თქვა, რომ გამოგვეხეხა კბილები სიბნელეში.


I don't think they lasted very long.	ამან ვერ გასტანა დიდი ხნის განმავლობაში.


Look at what this does. This is a simple piece of behavioral economics.	შეხედეთ რა მოაქვს ამას. ეს არის ქცევითი ეკონომიკის ძალიან მარტივი მაგალითი.


The best way to get someone to cut their electricity bill is to show them their own spending, to show them what their neighbors are spending, and then show what an energy conscious neighbor is spending.	ძალიან მარტივი გზა, რომ ვინმეს შემაცირებინო ელექტროენერგიის ხარჯები არის ის, რომ ანახო მათ თავიანთი დანახარჯები, ასევე თავიანთი მეზობლის დანახარჯები და შემდეგ შეადარებინო იმ მეზობლის ხარჯებთან, რომელიც ეკონომიურად იყენებს ენერგიას.


That sort of behavioral economics can transform people's behavior in a way that all the bullying and all the information and all the badgering from a government cannot possibly achieve.	ესეთ ქცევით ეკონომიკას შეუძლია შეცვალოს ადამიანის ქცევა უფრო უკეთ ვიდრე ყველა სინფორმაციო კამპანიას ან მთავრობის ძალდატანებას.


Other examples are recycling.	შემდეგი მაგალითი არის, ნარჩენების გადამუშავებაზე.


We all know we need to recycle more.	ჩვენ ყველამ ვიცით რომ გვჭირდება უფრო მეტი ნარჩენების გადამუშავება.


How do we make it happen?	როგორ უნდა მოხდეს ეს?


All the proof from America is that actually, if you pay people to recycle, if you give them a carrot rather than a stick, you can transform their behavior.	აშშ-ის მაგალითი ადასტურებს რომ, თუ შენ გადაუხდი ადამიანს ნარჩენების გადამუშავებისთვის, თუ შენ მისცემ უფრო მეტ ჯოხს ვიდრე სტაფილოს შენ შეგიძლია მისი ქცევის შეცვლა.


So what does all this add up to?	რა კავშირშია ეს ყველაფერი ერთმანეთთან?


Here are my two favorite U.S. speeches of the last 50 years.	აქ არის ორი ჩემთვის ყველაზე ძვირფასი გამოსვლა რაც გაკეთებულა აშშ-ში 50 წლის განმავლობაში.


Obviously, here we have JFK with that incredibly simple and powerful formulation, "Ask not what your country can do for you; ask what you can do for your country," an incredibly noble sentiment.	ხედავთ, აქ გვაქვს კენედის ძალიან მარტივად გასაგები და უძლიერესი ფორმულირება, " იკითხე არა ის, თუ რა შეუძლია გააკეთოს შენმა ქვეყანამ შენთვის, არამედ ის, თუ შენ რა შეგიძლია გააკეთო ქვეყნისთვის." ეს იყო ძალიან კაეთილშობილური განაცხადი,


But when he made that speech, what could you do to build the stronger, better society?	მაგრამ როცა იგი ამ სიტყვას ამბობდა , როგორ შეგეძლო აგეშენებინა ძლიერი და უკეთესი საზოგადოება?


You could fight for your country, you could die for your country, you could serve in your country's civil service, but you didn't really have the information and the knowledge and the ability to help build the stronger society in the way that you do now.	შენ შეგეძლო გებრძოლა ქვეყნისთვის, თავი გაგეწირა ქვეყნისთვის, გემსახურა სამოქალაქო სამსახურში, მაგრამ შენ არ გქონდა რეალური ინფორმაცია, ცოდნა და შესაძლებლობა, რომ დახმარებოდი უფრო ძლიერი საზოგადოების მშენებლობაში, რომელის საშუალება ეხლა უკვე გვაქვს.


And I think an even more wonderful speech, which I'm going to read a big chunk of, which sums up what I said at the beginning about believing there is more to life than money, and more that we should try and measure than money.	ვფიქრობ ასევე მშვენიერი გამოსვლა რომლიდანაც წავიკითხავ დიდი ნაწყვეტს, იგი აჯამებს იმას რაზეც მე დასაწყისში ვისაუბრე, რომ ცხოვრებაში არის უფრო მეტი რამ ვიდრე ფულია და რომ ჩვენთვი სხვა ფასეულობები უნდა იყოს მნიშვნელოვანი ვიდრე ფული.


And it is Robert Kennedy's beautiful description of why gross national product captures so little: It "does not allow for the health of our children, the quality of their education, or the joy of their play.	ეს არის რობერტ კენედის მშვენიერი განმარტება. თუ რატომ აისახება ეს ყველაფერი ძალიან ცოტა რაოდენობთ ეროვნულ პროდუქტში. " ის არ მოიცავს ჩვენი ბავშვების ჯანდაცვას მათი სწავლების ხარისხს ასევე მხიარულებას თამაშის დროს.


It does not include the beauty of our poetry or the strength of our marriages, the intelligence of our public debate.	იგი არ მოიცავს პოეზიის მშვენებას ან ქორწინების სიძლიერეს, ასევე საჯარო დებატების მნიშვნელობას.


It measures neither our wit nor our courage, neither our wisdom nor our learning, neither our compassion nor our devotion to our country.	ის არ შეიცავს არც მამაცობას არც ჩვენს ცოდნას, არც ჩვენი ქვეყნის ერთგულებას და თავდადებას.


It measures everything, in short, except that which makes life worthwhile."	მასში ყველაფერი შედის გარდა იმისა, რაც ცხოვრებას მნიშვნელოვანს ხდის."


Again, a sentiment that was so noble and beautifully put 40 years ago, and a beautiful dream 40 years ago, but now with the huge advances in information technology, with the massive changes in behavioral economics, with all that we know about how you advance well-being, that if we combine those insights of giving power to people, and using information to make that possible, and using the insight of going with the grain of human nature, while at the same time, understanding why people behave in the way they do, it is a dream more easy to realize today than it was when it was made in that beautiful speech 40 years ago.	კვლავ ვიმეორებ, ეს კეთილშობილური და მშვენიერი გამოსვალა იყო 40 წლის წინ, 40 წლის წინ ეს იყო მშვენიერი ოცნება, მაგრამ დღეს უდიდესი ტექნოლოგიური მიღწევებით, ქცევითი ეკონომიკის მასიური ცვლილებებით, ასევე იმ ცოდნით თუ, როგორ მიიღწეს კეთილდღეობა, თუ ჩვენ გავაერთიანებთ ამ ყველაფერს და მივცემთ ხალხს ინფორმაციის მეშვეობით ძალაუფლებას, ეს ყველაფერი შესაძლებელი გახდება და თუ ასევე გამოვიყენებთ ადამიანის ბუნებას და ცოდნას ადამიანის ქცევების შესახებ ამ ოცნების განხორციელება დღეს არის რეალური, ვიდერე 40 წლის წინ, როცა შედგა ეს შესანიშნავი გამოსვლა.


Thank you.	მადლობთ.


(Applause)	(აპლოდისმენტები.)


Everybody talks about happiness these days.	დღესდღეობით ყველა ლაპარაკობს ბედნიერებაზე.


I had somebody count the number of books with "happiness" in the title published in the last five years and they gave up after about 40, and there were many more.	ჩემი თხოვნით დათვალეს ბოლო 5 წლის განმავლობაში სათაურში სიტყვა "ბედნიერების" მქონე წიგნები. 40-ის მერე თვლა შეწყვიტეს, თუმცა კიდევ ბევრი იყო მსგავსი ლიტერატურა.


There is a huge wave of interest in happiness, among researchers.	ბედნიერება ძალიან დიდ ინტერესს იწვევს მკვლევარებს შორის.


There is a lot of happiness coaching.	არსებობს უამრავი ტრენინგი ბედნიერებისთვის.


Everybody would like to make people happier.	ყველას სურს გახადოს ადამიანები უფრო ბედნიერი.


But in spite of all this flood of work, there are several cognitive traps that sort of make it almost impossible to think straight about happiness.	მაგრამ მიუხედავ ამ დიდი ჯაფისა, არსებობს რამოდენიმე კოგნიტური მახე, რომელიც შეუძლებელს ხდის იფიქროთ ბედნიერებაზე სწორხაზოვნად.


And my talk today will be mostly about these cognitive traps.	დღეს ჩემი საუბრის დიდი ნაწილიც სწორედ კოგნიტურ მახეებს შეეხება.


This applies to laypeople thinking about their own happiness, and it applies to scholars thinking about happiness, because it turns out we're just as messed up as anybody else is.	ეს ეხება იმ ადამიანებს, რომლებიც ფიქრობენ საკუთარ ბედნიერებაზე, და იმ მეცნიერებს, რომლებიც ფიქრობენ ბედნიერებაზე, რადგან როგორც ჩანს, ჩვენ ყველას გვაქვს პრობლემა.


The first of these traps is a reluctance to admit complexity.	ერთ–ერთი პირველი მახეა სირთულის არ აღიარება.


It turns out that the word "happiness" is just not a useful word anymore, because we apply it to too many different things.	როგორც ჩანს, სიტყვა "ბედნიერება" უკვე აღარ არის სასარგებლო სიტყვა, რადგან ჩვენ მას ვიყენებთ ბევრნაირად.


I think there is one particular meaning to which we might restrict it, but by and large, this is something that we'll have to give up and we'll have to adopt the more complicated view of what well-being is.	არსებობს ერთი კონკრეტული მნიშვნელობა, რაზეც შესაძლებელია მისი დაყვანა, თუმცა მთლიანობაში, ეს არის ის, რასაც უნდა შევეშვათ და გავითავისოთ უფრო კომპლექსური ხედვა, თუ რა არის კეთილდღეობა.


The second trap is a confusion between experience and memory; basically, it's between being happy in your life, and being happy about your life or happy with your life.	მეორე მახეს წარმოადგენს გამოცდილების და მეხსიერების აღრევა. არსებითად ესაა იყო ბედნიერი შენ ცხოვრებაში და იყო ბედნიერი შენ ცხოვრებასთან დაკავშირებით, ან ბედნიერი შენი ცხოვრებით.


And those are two very different concepts, and they're both lumped in the notion of happiness.	ეს არის ორი განსხვავებული გაგება და ისინი შერეულია ბედნიერების ცნებაში.


And the third is the focusing illusion, and it's the unfortunate fact that we can't think about any circumstance that affects well-being without distorting its importance.	მესამე მახეს წარმაოდგენს აქცენტირების ილუზია; სამწუხარო ფაქტია, რომ ჩვენ არ შეგვიძლია ვიფიქროთ რამე ვითარებაზე, რომელიც კეთილდღეობის ცვლილებას იწვევს, მისი მნიშვნელობის დამახინჯების გარეშე.


I mean, this is a real cognitive trap.	ანუ, ეს არის ნამდვილი კოგნიტური მახე.


There's just no way of getting it right.	არ არსებობს არანაირი ხერხი მის სწორად გასაგებად.


Now, I'd like to start with an example of somebody who had a question-and-answer session after one of my lectures reported a story, and that was a story -- He said he'd been listening to a symphony, and it was absolutely glorious music and at the very end of the recording, there was a dreadful screeching sound.	მსურს დავიწყო მაგალითით ადამიანზე, რომელმაც გამართა კითხვა–პასუხის სესია, მას შემდეგ, რაც ჩემ ლექციაზე გაჟღერდა ერთი ისტორია. და ეს იყო ისტორია... მან თქვა, რომ ის უსმენდა სიმფონიას, – დიდებულ მუსიკას; და ჩანაწერის ბოლოში, მან მოისმინა უსიამოვნო გამყინავი ხმა.


And then he added, really quite emotionally, it ruined the whole experience.	შემდეგ ამ ადამიანმა დასძინა ემოციურად, რომ ამ ხმამ ჩაუშხამა მთელი შეგრძნება.


But it hadn't.	მაგრამ ეს ასე არ არის.


What it had ruined were the memories of the experience.	უსიამოვნო ხმამ რაც ჩააშხამა, იყო შეგრძნების მოგონება.


He had had the experience.	მან უკვე გამოსცადა


He had had 20 minutes of glorious music.	20 წუთიანი დიდებული მუსიკა;


They counted for nothing because he was left with a memory; the memory was ruined, and the memory was all that he had gotten to keep.	თუმცა ის კაპიკად არ ღირდა, რადგან ის მოგონებად დარჩა. ხოლო მოგონება კი გაფუჭებული იყო; მოგონება იყო ერთადერთ რამე, რაც მას შესანახად დარჩა.


What this is telling us, really, is that we might be thinking of ourselves and of other people in terms of two selves.	ეს ყველაფერი გვეუბნება, რომ ჩვენ შეიძლება საკუთარ თავზე და სხვებზე ვფიქრობდეთ ორ განზომილებაში.


There is an experiencing self, who lives in the present and knows the present, is capable of re-living the past, but basically it has only the present.	არსებობს "ჩვენ მიერ გამოცდილი", რომელიც ცხოვრობს აწმყოში და იცის ეს აწმყო, მას შეუძლია წარსულის გაცოცხლება, თუმცა ძირითადად მას აქვს მხოლოდ აწმყო.


It's the experiencing self that the doctor approaches -- you know, when the doctor asks, "Does it hurt now when I touch you here?"	"ჩვენ მიერ გამოცდილი" არის ის, ვისაც ექიმი უსვამს შეკითხვას... როცა ექიმი გეკითხებათ "გტკივათ როცა აქ გკიდებთ ხელს?"


And then there is a remembering self, and the remembering self is the one that keeps score, and maintains the story of our life, and it's the one that the doctor approaches in asking the question, "How have you been feeling lately?"	და არსებობს ასევე "ჩვენ მიერ დამახსოვრებული" რომელიც ინახავს "ანგარიშს" და ქმნის ჩვენი ცხოვრების ისტორიას; და ეს არის ის, ვისაც ექიმი უსვამს შემდეგ შეკითხვას: "ბოლო პერიოდი როგორ გრძნობთ თავს?"


or "How was your trip to Albania?" or something like that.	ან "როგორი იყო თქვენი მოგზაურობა ალბანეთში?"


Those are two very different entities, the experiencing self and the remembering self, and getting confused between them is part of the mess about the notion of happiness.	ან რამე მსგავსი. ეს წარმოადგენს ორ განსხვავებულ წარმონაქმს, "ჩვენ მიერ გამოცდილი" და "ჩვენ მიერ დამახსოვრებული" ამ ორ რაღაცის ერთმანეთში არევა ქმნის დაბნეულობას ბედნიერების იდეის გარშემო.


Now, the remembering self is a storyteller.	მოდი განვიხილოთ "ჩვენ მიერ დამახსოვრებული", რომელიც არის ამბის მთხრობელი.


And that really starts with a basic response of our memories -- it starts immediately.	აქ საქმეში ერთვება ჩვენი მეხსიერება. ის უმალვე იწყებს მოქმედებას.


We don't only tell stories when we set out to tell stories.	ჩვენ არა მარტო ვყვებით ისტორიებს, როცა ვიწყებთ მათ მოყოლას;


Our memory tells us stories, that is, what we get to keep from our experiences is a story.	ჩვენი გონება გვიყვება ისტორიებს, და ეს არის ის, რაც გვრჩება მიღებული გამოცდილებიდან. ჩვენი ისტორია.


And let me begin with one example.	ნება მომეცით მოგაწოდოთ პირველი მაგალითი.


This is an old study.	ეს არის ძველი კვლევა.


Those are actual patients undergoing a painful procedure.	ეს პაციენტებია, რომლებიც იტარებენ მტკივნეულ პროცედურებს.


I won't go into detail. It's no longer painful these days, but it was painful when this study was run in the 1990s.	დეტელებს არ ჩავუღრმავდები. დღესდღეობით ეს პროცედურები უმტკივნეულოა, განსხვავებით 1990-იანი წლებისგან, როცა კვლევა ჩატარდა.


They were asked to report on their pain every 60 seconds.	პაციენტებს უნდა აღეწერათ საკუთარი ტკივილი ყოველ 60 წამში ერთხელ.


Here are two patients, those are their recordings.	აი, ორი პაციენტი და მათი ჩანაწერები.


And you are asked, "Who of them suffered more?"	შეკითხვა თქვენთან: "რომელმა პაციენტმა განიცადა მეტი ტანჯვა?"


And it's a very easy question.	ძალიან მარტივი შეკითხვაა.


Clearly, Patient B suffered more -- his colonoscopy was longer, and every minute of pain that Patient A had, Patient B had, and more.	ნათელია, რომ პაციენტი B მეტად გაიტანჟა. მისი კოლონოსკოპია იყო უფრო ხანგრძლივი და ყოველ წუთს განცდილი ტკივილიც მეტი იყო პაციენტ A–სთან შედარებით.


But now there is another question: "How much did these patients think they suffered?"	არსებობს მეორე სახის შეკითხვა: "რას ფიქრობენ ეს პაციენტები იმაზე, თუ რამდენი იტანჯეს მათ?"


And here is a surprise.	და აი აქ გვხვდება სიურპრიზი,


The surprise is that Patient A had a much worse memory of the colonoscopy than Patient B.	რომელიც მდგომარეობს იმაში, რომ პაციენტ A-ს ჰქონდა მეტად უარესი მოგონება პროცედურაზე, ვიდრე პაციენტ B–ს.


The stories of the colonoscopies were different, and because a very critical part of the story is how it ends.	ისტორიები კონოლონოსკოპიაზე იყო განსხვავებული, რადგან კრიტიკული ნაწილი ისტორიის არის ის, თუ როგორი დასასრული აქვს მას.


And neither of these stories is very inspiring or great -- but one of them is this distinct ... (Laughter) but one of them is distinctly worse than the other.	ამ ისტორიებიდან არც ერთი არ არის შთამაგონებელი ან შესანიშნავი, მაგრამ ერთ–ერთი მათგანი არის... (სიცილი) მაგრამ ერთ–ერთი მათგანი არის მნიშვნელოვნად უარესი მეორეზე.


And the one that is worse is the one where pain was at its peak at the very end; it's a bad story.	და ის ერთი, რომელიც უარესია არის ის, რომელშიც პაციენტმა ტკივილის პიკი განიცადა ბოლოში. ეს ცუდი ისტორიაა.


How do we know that?	როგორ გავიგეთ ჩვენ ეს?


Because we asked these people after their colonoscopy, and much later, too, "How bad was the whole thing, in total?"	ჩვენ ვკითხეთ ამ ადამიანებს კოლონოსკოპიის დამთავრებისთანავე, და უფრო მოგვიენებითაც საერთო ჯამში რამდენად ცუდი იყო ყველაფერი?


And it was much worse for A than for B, in memory.	მეხსიერებაში, A–სთვის მეტად უარესი იყო პროცედურა, ვიდრე B–სთვის.


Now this is a direct conflict between the experiencing self and the remembering self.	სახეზეა პირდაპირი კონფლიქტი "ჩვენ მიერ გამოცდილსა" და "ჩვენ მიერ დამახსოვრებულს" შორის.


From the point of view of the experiencing self, clearly, B had a worse time.	"ჩვენ მიერ გამოცდილის" გადმოსახედიდან, აშკარად, B–ს მეტად რთული სიტუაცია ჰქონდა.


Now, what you could do with Patient A, and we actually ran clinical experiments, and it has been done, and it does work -- you could actually extend the colonoscopy of Patient A by just keeping the tube in without jiggling it too much.	რაც შეგეძლოთ გაგეკეთებინათ პაციენტი A–სთვის, და ჩვენ რეალურად ჩავატარეთ კიდევაც კლინიკური ექსპერიმენტები, რომლებიც ადრეც იყო წარმატებით ჩატარებული. თქვენ შეგიძლიათ გაუხანგრძლივოთ კოლონოსკოპია პაციენტ A–ს უბრალოდ მილის ზედმეტი მოძრაობის გარეშე მისი ადგილზე დატოვებით.


That will cause the patient to suffer, but just a little and much less than before.	ეს ასევე გამოიწვევს პაციენტის ტანჯვას, მაგრამ მხოლოდ მცირედად და ბევრად ნაკლებად, ვიდრე მანამდე.


And if you do that for a couple of minutes, you have made the experiencing self of Patient A worse off, and you have the remembering self of Patient A a lot better off, because now you have endowed Patient A with a better story about his experience.	და თუ ამას გააკეთებთ, რამოდენიმე წუთის განმავლობაში, თქვენ პაციენტი A–ს "ჩვენ მიერ გამოცდილი" ჩააგდეთ უარეს მდგომარეობაში, ხოლო მისი "ჩვენ მიერ დამახსოვრებული" უკეთესში; რადგან თქვენ აღჭურვეთ პაციენტი A უკეთესი ისტორიით საკუთარ გამოცდილებაზე.


What defines a story?	რა განსაზღვრავს ისტორიას?..


And that is true of the stories that memory delivers for us, and it's also true of the stories that we make up.	და ეს მუშაობს იმ ისტორიებზე, როლებსაც მეხსიერება გვაწვდის, და ეს ასევე ასეა იმ ისტორიებზე, რომლებსაც ჩვენ ვთხზავთ.


What defines a story are changes, significant moments and endings.	ამბავს განსაზღვრავს ცვლილებები, მნიშვნელოვანი მომენტები და დასასრული.


Endings are very, very important and, in this case, the ending dominated.	დასასრული ძალიან, ძალიან მნიშვნელოვანია და ამ კონკრეტულ შემთხვევაში დასასრული დომინირებდა.


Now, the experiencing self lives its life continuously.	ჩვენი "ჩვენ მიერ გამოცდილი" უწყვეტად ცხოვრობს.


It has moments of experience, one after the other.	მას აქვს გამოცდილებიდან მიღებული მომენტები ერთმანეთის მიყოლებით.


And you can ask: What happens to these moments?	და შეგიძლიათ იკითხოთ: რა ემართებათ ამ მომენტებს?


And the answer is really straightforward: They are lost forever.	პასუხი მარტივია. ისინი იკარგებიან სამუდამოდ.


I mean, most of the moments of our life -- and I calculated, you know, the psychological present is said to be about three seconds long; that means that, you know, in a life there are about 600 million of them; in a month, there are about 600,000 -- most of them don't leave a trace.	ვგულისხმობ, ჩვენი ცხოვრების უმეტეს მომენტებს. მე დავითვალე და ფსიქოლოგიური აწმყო დაახლოებით სამი წამია; და ეს ნიშნავს იმას, რომ ცხოვრებაში არის დაახლოებით 600 მილიონი მათგანი, თვეში დაახლოებით არის 600 000 მათგან უმეტესობა არ ტოვებს ნაკვალევს.


Most of them are completely ignored by the remembering self.	უმეტესი მათგანი სრულიად უგულებელყოფილია ჩვენი "ჩვენ მიერ დამახსოვრებულის" მიერ.


And yet, somehow you get the sense that they should count, that what happens during these moments of experience is our life.	და მაინც, რაღაცნაირად გრძნობთ, რომ ისინი უნდა ითვლებოდეს, რომ ის თუ რა ხდება განცდის ამ მომენტებში, არის კიდეც ცხოვრება.


It's the finite resource that we're spending while we're on this earth.	ამ დედამიწაზე ცხოვრებისას შეზღუდულ რესურსს ვხარჯავთ


And how to spend it would seem to be relevant, but that is not the story that the remembering self keeps for us.	და თუ როგორ უნდა დავხარჯოთ ის იქნებოდა რელევანტური საკითხი, მაგრამ ეს არ არის ის ისტორია, რასაც "ჩვენ მიერ დამახსოვრებული" ინახავს ჩვენთვის.


So we have the remembering self and the experiencing self, and they're really quite distinct.	მოკლედ, ჩვენ გვაქვს "ჩვენ მიერ დამახსოვრებული" და "ჩვენ მიერ გამოცდილი". ისინი საკმაოდ განსხვავდება.


The biggest difference between them is in the handling of time.	ყველაზე დიდი განსხვავება მათ შორის არის ის, თუ როგორ უდგებიან ისინი დროს.


From the point of view of the experiencing self, if you have a vacation, and the second week is just as good as the first, then the two-week vacation is twice as good as the one-week vacation.	"ჩვენ მიერ გამოცდილის" გადმოსახედიდან, თუ გაქვთ შვებულება, და თუ მეორე კვირაც ისეთივე კარგია, როგორც პირველი, მაშინ ორკვირიანი შვებულება არის ორჯერ უფრო უკეთესი ერთკვირიანზე.


That's not the way it works at all for the remembering self.	ჩვენი "ჩვენ მიერ დამახსოვრებული" არ იყენებს მსგავს მიდგომას.


For the remembering self, a two-week vacation is barely better than the one-week vacation because there are no new memories added.	"ჩვენ მიერ დამახსოვრებულისთვის", ორკვირიანი შვებულება თითქმის ისეთივეა, როგორიც ერთკვირიანი, რადგან არ წარმოიქმნება ახალი მეხსიერება.


You have not changed the story.	თქვენ არ შეგიცვლიათ ისტორია.


And in this way, time is actually the critical variable that distinguishes a remembering self from an experiencing self; time has very little impact on the story.	სწორედ ამიტომ, დრო წარმოადგენს კრიტიკულ ცვლადს, რომელიც განასხვავებს "ჩვენ მიერ დამახსოვრებულს" "ჩვენ მიერ გამოცდილისგან"; დროს ძალიან პატარა ზეგავლენა აქვს ამბავზე.


Now, the remembering self does more than remember and tell stories.	"ჩვენ მიერ დამახსოვრებული" აკეთებს იმაზე მეტს, ვიდრე მხოლოდ დამახსოვრება და ისტორიის მოყოლაა.


It is actually the one that makes decisions because, if you have a patient who has had, say, two colonoscopies with two different surgeons and is deciding which of them to choose, then the one that chooses is the one that has the memory that is less bad, and that's the surgeon that will be chosen.	ის იღებს გადაწყვეტილებებს, რადგან თუ გყავთ პაციენტი, რომელსაც ჰქონდა, ვთქვათ, ორი კოლონოსკოპია სხვადასხვა ქირურგთან და ახლა ირჩევს თუ რომელ მათგანთან მივიდეს, ის ირჩევს იმ ქირურგს, ვისთანაც ნაკლებად ცუდი მეხსიერება ჰქონდა, სწორედ ასე მოხდება ქირურგის არჩევა.


The experiencing self has no voice in this choice.	"ჩვენ მიერ გამოცდილს" არა აქვს ხმის უფლება არჩევანის გაკეთებისას.


We actually don't choose between experiences, we choose between memories of experiences.	ჩვენ არ ვირჩევთ გამოცდილებებს შორის, ჩვენ ვირჩევთ გამოცდილებების მეხსიერებებს შორის;


And even when we think about the future, we don't think of our future normally as experiences.	და მაშინაც, როცა ვფიქრობთ მომავალზე, ძირითადად ჩვენ არ ვფიქრობთ ჩვენ მომავალზე, როგორც გამოცდილებებზე


We think of our future as anticipated memories.	ჩვენ ვფიქრობთ ჩვენ მომავალზე როგორც განჭვრეტილ მეხსიერებაზე.


And basically you can look at this, you know, as a tyranny of the remembering self, and you can think of the remembering self sort of dragging the experiencing self through experiences that the experiencing self doesn't need.	თქვენ შეგიძიათ ამას შეხედოთ, როგორც "ჩვენ მიერ დამახსოვრებულის" ტირანიას; და შეგიძლიათ წარმოიდგინოთ, რომ "ჩვენ მიერ დამახსოვრებული" დევნის "ჩვენ მიერ გამოცდილს" იმ გამოცდილებების მეშვეობით, რომლებიც "ჩვენ მიერ გამოცდილს" არ სჭირდება


I have that sense that when we go on vacations this is very frequently the case; that is, we go on vacations, to a very large extent, in the service of our remembering self.	მე მაქვს შეგრძნება, რომ როცა გვაქვს შვებულება, რაც ხშირად ხდება, ჩვენ მივდივართ შვებულებაში, ძირითადად "ჩვენ მიერ დამახსოვრებულის" გამო.


And this is a bit hard to justify I think.	ვფიქრობ, ამის ფაქტებით დამტკიცება ცოტა რთულია.


I mean, how much do we consume our memories?	ვგულისხმობ, თუ რამდენად მოვიხმართ ჩვენ მეხსიერებას?


That is one of the explanations that is given for the dominance of the remembering self.	ეს არის ერთ–ერთი ახსნათაგანი, რომელიც გვანახებს "ჩვენ მიერ დამახსოვრებულის" დომინირებას;


And when I think about that, I think about a vacation we had in Antarctica a few years ago, which was clearly the best vacation I've ever had, and I think of it relatively often, relative to how much I think of other vacations.	და როცა ამაზე ვფიქრობ, მე მახსენდება შვებულება, რომელიც გავატარეთ ანტარქტიდაზე რამოდენიმე წლის წინ, და რომელიც იყო საუკეთესო შვებულება, რომელიც კი ოდესმე მქონია; და მასზე ხშირად ვფიქრობ სხვა არდადეგებთან შედარებით.


And I probably have consumed my memories of that three-week trip, I would say, for about 25 minutes in the last four years.	ალბათ იმ სამ–კვირიანი მოგზაურობის შესახებ მოგონებები, დაახლოებით 25 წუთის მანძილზე შევიგრძენი


Now, if I had ever opened the folder with the 600 pictures in it, I would have spent another hour.	ბოლო 4 წლის განმავლობაში. მე რომ 600 ფოტოსგან შემდგარი ფოლდერი გამეხსნა, დამატებით საათს დავხარჯავდი მასზე.


Now, that is three weeks, and that is at most an hour and a half.	სამი კვირა და არაუმეტეს საათნახევრისა.


There seems to be a discrepancy.	როგორც ჩანს, განსხვავება არსებობს.


Now, I may be a bit extreme, you know, in how little appetite I have for consuming memories, but even if you do more of this, there is a genuine question: Why do we put so much weight on memory relative to the weight that we put on experiences?	მე შეიძლება უკიდურესობაში ვვარდები, თუ რამდენად ცოტა მადა მაქვს მოგონებებისთვის, მაგრამ თუნდაც მეტად დაკავდეთ ამით, არსებობს კითხვა: რატომ ვაძლევთ მეხსიერებას ამხელა უპირატესობას გამოცდილებასთან შედარებით?


So I want you to think about a thought experiment.	მსურს იფიქროთ ჰიპოთეტიურ ექსპერიმენტზე.


Imagine that for your next vacation, you know that at the end of the vacation all your pictures will be destroyed, and you'll get an amnesic drug so that you won't remember anything.	წარმოიდგინეთ თქვენი მომდევნო შვებულებისას, იცით რომ მის დასასრულს, ყველა გადაღებული სურათი განადგურდება და თქვენ მიიღებთ ამნეზიურ წამალს, რაც ყველაფერს დაგავიწყებთ.


Now, would you choose the same vacation? (Laughter) And if you would choose a different vacation, there is a conflict between your two selves, and you need to think about how to adjudicate that conflict, and it's actually not at all obvious, because if you think in terms of time, then you get one answer, and if you think in terms of memories, you might get another answer.	აირჩევთ თუ არა ასეთ ადადეგებს? (სიცილი) და თუ აირჩევთ განსხვავებულ არდადეგებს წარმოიქმნება კონფლიქტი თქვენ ორ ნაწილს შორის. უნდა დაფიქრდეთ, თუ როგორ გადაწყვიტოთ ეს კონფლიქტი; ეს ადვილი არ არის, რადგან თუ იფიქრებთ დროით განზომილებაში, თქვენ მიიღებთ ერთ პასუხს, და თუ იფიქრებთ მოგონებების განზომილებაში, შესაძლებელია მიიღოთ განსხვავებული პასუხი.


Why do we pick the vacations we do is a problem that confronts us with a choice between the two selves.	რატომ ვირჩევთ იმ არდადეგებს, რომელთაც ვირჩევთ, ეს არის პრობლემა, რომელსაც ვაწყდებით არჩევანით ჩვენს ორ ნაწილს შორის.


Now, the two selves bring up two notions of happiness.	ჩვენი ორი ნაწილი, გვკარნახობს ბედნიერების ორ წარმოდგენას.


There are really two concepts of happiness that we can apply, one per self.	ნამდვილად არსებობს ბედნიერების ორი გაგება, რომელიც შეგვიძლია გამოვიყენოთ თითოეული მათგანისთვის.


So you can ask: How happy is the experiencing self?	შეგიძლიათ იკითხოთ: რამდენად ბედნიერია "ჩვენ მიერ გამოცდილი"?


And then you would ask: How happy are the moments in the experiencing self's life?	და შემდეგ იკითხავთ: რამდენად ბედნიერია "ჩვენ მიერ გამოცდილის" მომენტები ცხოვრებაში?


And they're all -- happiness for moments is a fairly complicated process.	ისინი ყველანი... ბედნიერება მომენტებისთვის არის საკმაოდ ჩახლართული პროცესი.


What are the emotions that can be measured?	რომელი ემოციების გაზომვაა შესაძლებელი...


And, by the way, now we are capable of getting a pretty good idea of the happiness of the experiencing self over time.	და, სხვათა შორის, ჩვენ შეგვიძლია კარგად გავიგოთ "ჩვენ მიერ გამოცდილის" ბედნიერების გაგება გარკვეული ხანგრძლივობისას.


If you ask for the happiness of the remembering self, it's a completely different thing.	თუ გაინტერესებთ "ჩვენ მიერ დამახსოვრებულის" ბედნიერების ფორმულა, ის სრულიად განსხვავებული რამაა.


This is not about how happily a person lives.	ეს არ არის დამოკიდებული იმაზე, თუ რამდენად ბედნიერად ცხოვრობს ადამიანი.


It is about how satisfied or pleased the person is when that person thinks about her life.	მთავარია, თუ რამდენად კმაყოფილი/ნასიამოვნებია პიროვნება მაშინ, როცა ის ფიქრობს საკუთარ ცხოვრებაზე.


Very different notion.	სრულიად განსხვავებული ცნებაა.


Anyone who doesn't distinguish those notions is going to mess up the study of happiness, and I belong to a crowd of students of well-being, who've been messing up the study of happiness for a long time in precisely this way.	ის ვინც ამ ორ წარმოდგენას არ განასხვავებს, სრულიად აურევს ბედნიერების გაგებას. მე ვეკუთვნი იმ ადამიანების რიცხვს, რომლებიც მრავალი წლის მანძლზე ზუსტად ამგვარად ურევდა ბედნიერების ცნებას.


The distinction between the happiness of the experiencing self and the satisfaction of the remembering self has been recognized in recent years, and there are now efforts to measure the two separately.	გასხვავება "ჩვენ მიერ გამოცდილის" ბედნიერებას და "ჩვენ მიერ დამახსოვრებულის" კმაყოფილებას შორის, მხოლოდ ბოლო წლებში იქნა აღიარებული. დღესდღეობით სახეზეა ძალისხმევა, რომ ისინი ცალ–ცალკე გაიზომოს.


The Gallup Organization has a world poll where more than half a million people have been asked questions about what they think of their life and about their experiences, and there have been other efforts along those lines.	ორგანიზაცია "Gallup -მა ჩაატარა მსოფლიო გამოკითხვა, სადაც ნახევარ მილიონზე მეტ ადამიანს დაუსვეს კითხვები იმაზე, თუ რას ფიქრობენ ისინი საკუთარ ცხოვრებასა და გამოცდილებებზე, ამის გარდა იყო სხვა ძალისხმევებიც ამ მიმართულებით.


So in recent years, we have begun to learn about the happiness of the two selves.	მოკლედ, ბოლო წლებში ჩვენ დავიწყეთ ბედნიერების შესწავლა საკუთარი თავის ორი განზომილებისთვის.


And the main lesson I think that we have learned is they are really different.	ვფიქრობ, ყველაზე მნიშვნელოვანი გაკვეთილი, რომელიც ვისწავლეთ არის ის, რომ ისინი ნამდვილად განსხვავებულები არიან.


You can know how satisfied somebody is with their life, and that really doesn't teach you much about how happily they're living their life, and vice versa.	შეგიძლიათ გაიგოთ, თუ რამდენად კმაყოფილია ვინმე საკუთარი ცხოვრებით და ეს არაფერს გეტყვით იმაზე თუ რამდენად ბედნიერად ცხოვრობენ ისინი და პირიქით.


Just to give you a sense of the correlation, the correlation is about .5.	კორელაციურადაც რომ დაგანახოთ, გეტყვით, რომ კორელაცია დაახლოებით 5–ის ტოლია.


What that means is if you met somebody, and you were told, "Oh his father is six feet tall," how much would you know about his height?	ეს ნიშნავს იმას, რომ თუ ვინმეს შეხვდით და გითხრეს, "მისი მამა ექვსი ფუტის სიმაღლისაა", რამდენად ზუსტი ინფორმაცია გექნებათ პიროვნების სიმაღლეზე?


Well, you would know something about his height, but there's a lot of uncertainty.	ნუ, რაღაც გეცოდინებათ მის სიმაღლეზე, მაგრამ იქნება ბევრი გაურკვევლობა.


You have that much uncertainty.	თქვენ გაქვთ გაურკვევლობის ეს დოზა.


If I tell you that somebody ranked their life eight on a scale of ten, you have a lot of uncertainty about how happy they are with their experiencing self.	თუ გეტყვით, რომ ვიღაცამ საკუთარი ცხოვრება შეაფასა 8 ბალით 10 შკალიანი სისტემიდან, თქვენ გაქვთ დიდი გაურკვევლობა, იმის შესახებ თუ რამდენად ბედნიერები არიან ისინი საკუთარ "ჩვენ მიერ გამოცდილთან".


So the correlation is low.	ანუ კორელაცია დაბალია.


We know something about what controls satisfaction of the happiness self.	ჩვენ ვიცით, თუ რა აკონტროლებს ბედნიერი საკუთარი თავის კმაყოფილებას.


We know that money is very important, goals are very important.	ჩვენ ვიცით, რომ ფული ძალიან მნიშვნელოვანია მიზნები ძალიან მნიშვნელოვანია.


We know that happiness is mainly being satisfied with people that we like, spending time with people that we like.	ჩვენ ვიცით, რომ ბედნიერება არის იყო კმაყოფილი იმ ადამიანებით ვინც მოგწონს, გავატაროთ დრო იმ ადამიანებთან, რომლებიც მოგვწონს.


There are other pleasures, but this is dominant.	არსებობს სხვა სიამოვნებებიც, მაგრამ ეს დომინანტურია.


So if you want to maximize the happiness of the two selves, you are going to end up doing very different things.	ამიტომ, თუ გსურს მოახდინოთ ორივე ნაწილის ბედნიერების მაქსიმიზაცია, თქვენ დაკავდებით სხვადასხვა საქმის კეთებით.


The bottom line of what I've said here is that we really should not think of happiness as a substitute for well-being.	დედააზრი ჩემი ნათქვამისა არის ის, რომ ჩვენ არ უნდა ვიფიქროთ ბედნიერებაზე, როგორც კეთილდღეობის შემცვლელზე.


It is a completely different notion.	ეს სრულიად განსხვავებული წარმოდგენაა.


Now, very quickly, another reason we cannot think straight about happiness is that we do not attend to the same things when we think about life, and we actually live.	ახლა, ძალიან მოკლედ, კიდევ ერთი მიზეზი, რატომაც არ შეგვიძლია ვიფიქროთ ბედნიერებაზე სწორხაზოვნად არის ის, რომ ჩვენ არ ვგულისხმობთ ერთი და იმავე რამეს, როცა ვფიქრობთ ცხოვრებაზე და როცა რეალურად ვცხოვრობთ.


So, if you ask the simple question of how happy people are in California, you are not going to get to the correct answer.	ამიტომ, თუ დასვამთ მარტივ კითხვას იმაზე, თუ რამდენად ბედნიერია ხალხი კალიფორნიაში, თქვენ ვერ მიიღებთ სწორ პასუხს.


When you ask that question, you think people must be happier in California if, say, you live in Ohio.	როცა სვამთ ასეთ შეკითხვას, თქვენ ფიქრობთ, რომ ხალხი უფრო ბედნიერი იქნება კალიფორნიაში, თუ, ვთქათ, ცხოვრობთ ოჰაიოში.


(Laughter) And what happens is when you think about living in California, you are thinking of the contrast between California and other places, and that contrast, say, is in climate.	(სიცილი) და რაც ხდება, როცა თქვენ ფიქრობთ ცხოვრებაზე კალიფორნიაში, თქვენ ფიქრობთ კონტრასტზე კალიფორნიასა და სხვა ადგილებს შორის; და ეს კონტრასტი, ვთქვათ, არის კლიმატი.


Well, it turns out that climate is not very important to the experiencing self and it's not even very important to the reflective self that decides how happy people are.	როგორც აღმოჩნდა, კლიმატი არ არის ძალიან მნიშვნელოვანი "ჩვენ მიერ გამოცდილისთვის" და ის ასევე არაა მნიშვნელოვანი "ჩვენ მიერ რეფლექსიურისთვის" რომელიც წყვეტს, რამდენად ბედნიერია ხალხი.


But now, because the reflective self is in charge, you may end up -- some people may end up moving to California.	მაგრამ იმდენად რამდენადაც "ჩვენ მიერ რეფლექსიური" არის პასუხისმგებელი, თქვენ შეიძლება, ზოგი ადამიანი, მიხვიდეთ გადაწყვეტილებამდე გადახვიდეთ კალიფორნიაში.


And it's sort of interesting to trace what is going to happen to people who move to California in the hope of getting happier.	საინტერესოა დააკვირდეთ, თუ რა ხდება იმ ადამიანებთან, რომლბიც უფრო ბედნიერი ცხოვრების იმედად, კალიფორნიაში გადავიდნენ.


Well, their experiencing self is not going to get happier.	მოკლედ, მათი "ჩვენ მიერ გამოცდილი" არ იქნება უფრო ბედნიერი.


We know that.	ჩვენ ეს ვიცით.


But one thing will happen: They will think they are happier, because, when they think about it, they'll be reminded of how horrible the weather was in Ohio, and they will feel they made the right decision.	მაგრამ ერთი რამ ნათელია. ისინი იფიქრებენ, რომ უფრო ბედნიერები არიან რადგან, როცა ისინი ამაზე დაფიქრდებიან, მათ გაახსენდებათ, თუ რამდენად ცუდი ამინდები იყო ოჰაიოში, და ისინი იგრძნობენ გაკეთებული არჩევანის მართებულობას.


It is very difficult to think straight about well-being, and I hope I have given you a sense of how difficult it is.	ძალიან რთულია სწორხაზოვნად იფიქროთ კეთილდღეობაზე და იმედი მაქვს შეგიქმენით წარმოდგენა იმაზე, თუ რამდენად რთულია ის.


Thank you.	მადლობა.


(Applause) Chris Anderson: Thank you. I've got a question for you.	(აპლოდისმენტები) კრის ანდერსონი: მადლობა. შეკითხვა მაქვს თქვენთვის.


Thank you so much.	დიდი მადლობა.


Now, when we were on the phone a few weeks ago, you mentioned to me that there was quite an interesting result came out of that Gallup survey.	როცა რამოდენიმე კვირის წინ ტელეფონზე ვლაპარაკობდით, თქვენ ახსენეთ ერთი საინტერესო შედეგი, რომელიც Gallup –ის გამოკითხვის შედეგად გამოვლინდა.


Is that something you can share since you do have a few moments left now?	შეგიძლიათ გაგვიზიაროთ ამის შესახებ, რადგან კიდევ რამდენიმე წუთი გაქვთ დარჩენილი.


Daniel Kahneman: Sure.	დანიელ კანემანი: რა თქმა უნდა.


I think the most interesting result that we found in the Gallup survey is a number, which we absolutely did not expect to find.	ვფიქრობ, ყველაზე საინტერესო შედეგი, რომელიც აღმოვაჩინეთ Gallup–ის გამოკითხვაში არის რიცხვები, რომლებსაც ჩვენ საერთოდ არ ველოდით.


We found that with respect to the happiness of the experiencing self.	ჩვენი აღმოჩენა "ჩვენ მიერ გამოცდილის" ბედნიერებასთან დაკავშირებით...


When we looked at how feelings, vary with income.	როცა ვაკვირდებით როგორ იცვლება შეგრძნებები შემოსავალთან ერთად.


And it turns out that, below an income of 60,000 dollars a year, for Americans -- and that's a very large sample of Americans, like 600,000, so it's a large representative sample -- below an income of 600,000 dollars a year...	და აღმოჩნდა, რომ ამერიკელებისთვის 60 000 ზე ნაკლები წლიური შემოსავალი... და ამ კატეგორიაში ხვდება დაახლეობით 600 000 ადამიანი, მოკლედ ეს დიდი წარმომადგენლობითობაა... 600 000 დოლარზე ნაკლები შემოსავალი...


CA: 60,000.	კა: 60 000.


DK: 60,000.	დკ: 60 000.


(Laughter) 60,000 dollars a year, people are unhappy, and they get progressively unhappier the poorer they get.	(სიცილი) 60 000 დოლარი წელიწადში, ადამიანები არ არიან ბედნიერები; და შემოსავლის კლების პროპორციულად ისინი ხდებიან უფრო უბედურები.


Above that, we get an absolutely flat line.	ამ ზღვრის ზემოთ ჩვენ ვღებულობთ სწორ ხაზს.


I mean I've rarely seen lines so flat.	ისეთ სწორს, რომ იშვიათად მინახავს ასეთი ხაზი.


Clearly, what is happening is money does not buy you experiential happiness, but lack of money certainly buys you misery, and we can measure that misery very, very clearly.	აშკარად, რაც ხდება არის ის, რომ ფული ვერ გიყიდით ბედნიერების გამოცდილებას, მაგრამ ფულის ნაკლებობა აუცილებლად გაგხდით უბედურს; და ჩვენ შეგვიძლია გავზომოთ ეს უბედურება ძალიან, ძალიან ცხადად.


In terms of the other self, the remembering self, you get a different story.	მეორე, "ჩვენ მიერ დამახსოვრებულის" კონტექსტში, თქვენ ღებულობთ განსხვავებულ ისტორიას.


The more money you earn, the more satisfied you are.	რაც უფრო მეტს გამოიმუშავებთ, უფრო მეტად კმაყოფილი ხართ.


That does not hold for emotions.	ეს არ ეხება ემოციებს.


CA: But Danny, the whole American endeavor is about life, liberty, the pursuit of happiness.	კა: მაგრამ დენი, მთელი ამერიკული ძალისხმევა ხომ ცხოვრების, თავისუფლების, ბედნიერების მოპოვების შესახებაა.


If people took seriously that finding, I mean, it seems to turn upside down everything we believe about, like for example, taxation policy and so forth.	თუ ადამიანები ამ აღმოჩენას სერიოზულად აღიქვამენ, ვგულისხმობ, ეს თავდაყირა აყენებს იმ ყველაფერს, რისიც გვჯერა, მაგალითად, დაბეგვრის პოლიტიკა და ა.შ.


Is there any chance that politicians, that the country generally, would take a finding like that seriously and run public policy based on it?	როგორ ფიქრობთ, არის რაიმე შანსი, რომ პოლიტიკოსები, ზოგადად ქვეყანა ამ აღმოჩენებს სერიოზულად მოეკიდება და მასზე დაყრდნობით წარმართავს საჯარო პოლიტიკას?


DK: You know I think that there is recognition of the role of happiness research in public policy.	დკ: ვფიქრობ, საჯარო პოლიტიკაში რაღაც დონეზე გათვალისწინებულიც კია კვლევები ბედნიერებაზე.


The recognition is going to be slow in the United States, no question about that, but in the U.K., it is happening, and in other countries it is happening.	ამის აღიარება ნელი იქნება შეერთებულ შტატებში, ორი აზრი არ არსებობს ამაზე, მაგრამ ბრიტანეთში ეს უკვე ხდება, და ასევე სხვა ქვეყნებში.


People are recognizing that they ought to be thinking of happiness when they think of public policy.	ადამიანები აცნობიერებენ, რომ ისინი უნდა ფიქრობდნენ ბედნიერებაზე როცა საჯარო პოლიტიკაზე ფიქრობენ.


It's going to take a while, and people are going to debate whether they want to study experience happiness, or whether they want to study life evaluation, so we need to have that debate fairly soon.	ამას დრო დასჭირდება და ადამიანები იკამათებენ იმაზე, სურთ თუ არა მათ გამოცდილების ბედნიერების შესწავლა, თუ მათ ურჩევნიათ ცხოვრების შეფასების შესწავლა. ჩვენ უახლოეს მომავალში გვჭირდება დებატები ამ თემაზე.


How to enhance happiness goes very different ways depending on how you think, and whether you think of the remembering self or you think of the experiencing self.	ის თუ როგორ გავზარდოთ ბედნიერება, დამოკიდებულია იმაზე, თუ როგორ ფიქრობთ ბედნიერებაზე, და ფიქრობ თუ არა "ჩვენ მიერ დამახსოვრებულით" თუ "ჩვენ მიერ გამოცდილით".


This is going to influence policy, I think, in years to come.	ვფიქრობ, ეს წლების განმავლობაში ზემოქმედებას იქონიებს პოლიტიკაზე.


In the United States, efforts are being made to measure the experience happiness of the population.	შეერთებულ შტატებში იდება ძალისხმევა, რომ გაიზომოს მოსახლეობის მიერ განცდილი ბედნიერება.


This is going to be, I think, within the next decade or two, part of national statistics.	შემდეგ ათ, ოცწლეულში, ვფიქრობ ეს იქნება ნაციონალური სტატისტიკის ნაწილი.


CA: Well, it seems to me that this issue will -- or at least should be -- the most interesting policy discussion to track over the next few years.	კა: ვფიქრობ ეს საკითხი იქნება, როგორც მინიმუმ უნდა იყოს, ყველაზე მნიშვნელოვანი სადისკუსიო თემა თვალის მისადევნებლად.


Thank you so much for inventing behavioral economics.	მადლობა ქცევითი ეკონომიკის გამოგონებისთვის.


Thank you, Danny Kahneman.	მადლობა, დენიელ კანემანი.


I'm going to speak today about the relationship between science and human values.	მე დღეს ვისაუბრებ მეცნიერებას და ადამიანურ ღირებულებებს შორის კავშირზე.


Now, it's generally understood that questions of morality -- questions of good and evil and right and wrong -- are questions about which science officially has no opinion.	ამჟამად მიღებულია, რომ მორალური საკითხები ბოროტსა და კეთილზე, სწორ და არასწორ ქცევაზე არის საკითხები, რომელზეც მეცნიერებას არ გააჩნია მოსაზრება.


It's thought that science can help us get what we value, but it can never tell us what we ought to value.	ითვლება, რომ მეცნიერება შეიძლება დაგვეხმაროს მივიღოთ ის რაც ჩვენთვის ღირებულია, მაგრამ ის ვერასდროს გვეტყვის თუ რა უნდა იყოს ჩვენთვის ღირებული.


And, consequently, most people -- I think most people probably here -- think that science will never answer the most important questions in human life: questions like, "What is worth living for?"	ამიტომ უმეტესობა, ვფიქრობ აქ მყოფთა უმეტესობაც, თვლის რომ მეცნიერება ვერასდროს უპასუხებს უმნიშვნელოვანეს კითხვებს ადამიანის ცხოვრებაში. როგორებიც არის: "რისთვის ღირს ცხოვრება?"


"What is worth dying for?"	"რისთვის ღირს სიკვდილი?"


"What constitutes a good life?"	"რას წაროადგენს სწორი ცხოვრების წესი?"


So, I'm going to argue that this is an illusion -- that the separation between science and human values is an illusion -- and actually quite a dangerous one at this point in human history.	მინდა დაგარწმუნოთ, რომ ეს არის ილუზია. რომ ნაპრალი მეცნიერებასა და ადამიანურ ღირებულებებს შორის, არის ილუზია და კაცობრიობის ისტორიის ამ ეტაპზე, საკმაოდ სახიფათო ილუზიაც.


Now, it's often said that science cannot give us a foundation for morality and human values, because science deals with facts, and facts and values seem to belong to different spheres.	ხშირად ამბობენ, რომ მორალი და ადამიანური ღირებულებები ვერ დაეფუძნება მეცნიერებას, იმიტომ რომ მეცნიერება მუშაობს ფაქტებთან, ხოლო ფაქტები და ღირებულებები სხვადასხვა სფეროს ეკუთვნის.


It's often thought that there's no description of the way the world is that can tell us how the world ought to be.	ხშირად მოიაზრება, რომ არსებული მსოფლიოს ვერანაირი აღწერა ვერაფერს გვეტყვის იმაზე, თუ როგორი უნდა იყოს ის,


But I think this is quite clearly untrue.	მაგრამ ვფიქრობ ეს ცხადად მცდარი შეხედულებაა


Values are a certain kind of fact.	ღირებულებები წარმოადგენენ გარკვეული სახის ფაქტებს.


They are facts about the well-being of conscious creatures.	ისინი არიან ფაქტები, ცნობიერი არსებების კეთილდღეობის შესახებ.


Why is it that we don't have ethical obligations toward rocks?	რატომ არის, რომ ჩვენ არ გვაქვს ეთიკური ვალდებულებები ქვების მიმართ?


Why don't we feel compassion for rocks?	რატომ არ თანავუგრძნობთ ქვებს? ეს იმიტომ რომ მიგვაჩნია,


It's because we don't think rocks can suffer. And if we're more concerned about our fellow primates than we are about insects, as indeed we are, it's because we think they're exposed to a greater range of potential happiness and suffering.	რომ ქვებს არ შეუძლიათ ტანჯვის განცდა. და თუ ჩვენ მწერებთან შედარებით პრიმატები უფრო მეტად გვაღელვებს, და ეს მართლაც ასეა, ეს იმიტომ რომ ჩვენი აზრით პრიმატებს უფრო ფართე შესაძლო ბედნიერების და ტანჯვის განცდის სპექტრი აქვთ.


Now, the crucial thing to notice here is that this is a factual claim: This is something that we could be right or wrong about. And if we have misconstrued the relationship between biological complexity and the possibilities of experience well then we could be wrong about the inner lives of insects.	აქ მნიშვნელოვანია აღვნიშნოთ, რომ ეს არის ფაქტობრივი მტკიცება. ეს არის რაღაც, რაზეც შესაძლოა ვიყოთ მართლები, ან ვცდებოდეთ. და თუ ჩვენ არასწორად ავაგეთ ეს კავშირი ბიოლოგიურ სირთულესა და განცდების შესაძლებლობებს შორის, მაშინ ჩვენ შეიძლება ვცდებოდეთ მწერების შინაგან ცხოვრებაზე.


And there's no notion, no version of human morality and human values that I've ever come across that is not at some point reducible to a concern about conscious experience and its possible changes.	და არ არსებობს წარმოდგენა, არ შემხვედრია ვერსია ადამიანური მორალის და ღირებულებებისა, რომელიც რაღაც ეტაპზე, არ იქნას დაყვანილი ცნობიერი განცდებით დაინტერესებაზე და ამ განცდების შესაძლო ცვლილებაზე. მაშინაც კი, თუ თქვენ რელიგიიდან იღებთ ღირებულებებს


Even if you get your values from religion, even if you think that good and evil ultimately relate to conditions after death -- either to an eternity of happiness with God or an eternity of suffering in hell -- you are still concerned about consciousness and its changes.	და ფიქრობთ, რომ კეთილი და ბოროტი საბოლოოდ უკავშირდება სიკვდილის შემდგომ მდგომარეობას, ან უსასრულო ბედნიერებას ღმერთთან ერთად, ან უსასრულო ტანჯვას ჯოჯოხეთში, თქვენ მაინც დაინტერესებული ხართ ცნობიერებით და მისი ცვლილებებით.


And to say that such changes can persist after death is itself a factual claim, which, of course, may or may not be true.	იმის თქმა, რომ ცნობიერება შენარჩუნებული იქნება სიკვდილის შემდეგ თავისთავად ფაქტობრივი მტკიცებაა, რომელიც რა თქმა უნდა შეიძლება იყოს ჭეშმარიტი, ან მცდარი.


Now, to speak about the conditions of well-being in this life, for human beings, we know that there is a continuum of such facts.	ახლა ადამიანთა ამქვეყნიურ კეთილდღეობაზე რომ ვილაპარაკოთ, ჩვენ ვიცით, რომ ამ პირობებში არსებობს ფაქტების უწყვეტი სივრცე.


We know that it's possible to live in a failed state, where everything that can go wrong does go wrong -- where mothers cannot feed their children, where strangers cannot find the basis for peaceful collaboration, where people are murdered indiscriminately.	ჩვენ ვიცით რომ შესაძლებელია შეუმდგარ სახელმწიფოში ცხოვრება, სადაც რაც შეიძლება ცუდი მოხდეს, ყველაფერი ხდება. სადაც დედებს არ შეუძლიათ შვილების გამოკვება, სადაც უცნობებს არ შეუძლიათ მშვიდობიანი თანამშრომლობა, სადაც ხალხს განურჩევლად ხოცავენ.


And we know that it's possible to move along this continuum towards something quite a bit more idyllic, to a place where a conference like this is even conceivable.	და ჩვენ ვიცით, რომ შეიძლება ამ უწყვეტი სივრცის გასწვრივ რაღაც ცოტა უფრო უკეთესისკენ მოძრაობა. იმ ადგილისკენ, სადაც წარმოსადგენია ამ კონფერეცნიის მსგავსის ჩატარებაც კი.


And we know -- we know -- that there are right and wrong answers to how to move in this space.	და ჩვენ ვიცით.. ვიცით.. რომ არსებობს სწორი და არასწორი პასუხები იმაზე, თუ როგორ უნდა ვიმოძრაოთ ამ სივრცეში.


Would adding cholera to the water be a good idea?	იქნებოდა წყლის ქოლერით დაბინძურება კარგი იდეა?


Probably not.	ალბათ არა.


Would it be a good idea for everyone to believe in the evil eye, so that when bad things happened to them they immediately blame their neighbors? Probably not.	იქნებოდა კარგი იდეა, რომ ყველას ბოროტი თვალის სწამდეს, ისე რომ, როცა ვინმეს უსიამოვნება გადახდება იმ წამსვე მეზობლებს დააბრალოს?


There are truths to be known about how human communities flourish, whether or not we understand these truths.	ალბათ არა. არსებობს შემეცნებადი ჭეშმარიტებები იმაზე, თუ როგორ შეიძლება ადამიანთა ერთობები აყვავდეს. მიუხედავად იმისა გვესმის თუ არა ჩვენ ეს ჭეშმარიტებები


And morality relates to these truths.	და მორალი, სწორედ ამ ჭეშმარიტებებს უკავშირდება.


So, in talking about values we are talking about facts.	მაშ, როცა ვლაპარაკობთ ღირებულებებზე, ჩვენ ვლაპარაკობთ ფაქტებზე.


Now, of course our situation in the world can be understood at many levels -- from the level of the genome on up to the level of economic systems and political arrangements.	რა თქმა უნდა ჩვენი დღევანდელი მსოფლიოს მდგომარეობა, შეიძლება შესწავლილ იქნას სხვადასხვა დონეზე დაწყებული გენომიდან, ეკონომიკურ და პოლიტიკურ სისტემებამდე.


But if we're going to talk about human well-being we are, of necessity, talking about the human brain.	მაგრამ თუ ჩვენ ვსაუბრობთ ადამიანის კეთილდღეობაზე, აუცილებელია ვისაუბროთ ადამიანის ტვინზე


Because we know that our experience of the world and of ourselves within it is realized in the brain -- whatever happens after death.	რადგან ჩვენ ვიცით, რომ ჩვენი განცდები და მსოფლიოს, თუ საკუთარი თავის აღქმა, ტვინშია რეალიზებული. რაც არ უნდა მოხდეს სიკვდილის შემდეგ,


Even if the suicide bomber does get 72 virgins in the afterlife, in this life, his personality -- his rather unfortunate personality -- is the product of his brain.	თვითმკვლელმა ტერორისტმა 72 ქალწული ქალი რომც მიიღოს საიქიოში, ამქვეყნად მისი უიღბლო პიროვნება, მაინც მისივე ტვინის ნაწარმია.


So the contributions of culture -- if culture changes us, as indeed it does, it changes us by changing our brains.	ანუ კულტურის წვლილი, რომელიც ჩვენ უდაოდ გვცვლის აკეთებს ამას ჩვენი ტვინების შეცვლით.


And so therefore whatever cultural variation there is in how human beings flourish can, at least in principle, be understood in the context of a maturing science of the mind -- neuroscience, psychology, etc.	და ამიტომ ნებისმიერი კულტურული განსხვავებების შეფასება, ადამიანთა კეთილდღეობასთან მიმართებაში, პრინციპულად მაინც შესაძლებელია, ტვინის შესახებ განვითარებადი მეცნიერებებით ნეირომეცნიერება, ფსიქოლოგია და ა.შ.


So, what I'm arguing is that value's reduced to facts -- to facts about the conscious experience of conscious beings.	მაშ, მე ვამტკიცებ, რომ ღირებულებები დადის ფაქტებამდე. ცნობიერი არსებების, ცნობიერი განცდების ფაქტებამდე.


And we can therefore visualize a space of possible changes in the experience of these beings.	შესაბამისად, ჩვენ შეგვიძლია წარმოვიდგინოთ მრავალფეროვანი სივრცე შემდგარი ამ არსებების განცდების შესაძლო ცვლილებებისგან.


And I think of this as kind of a moral landscape, with peaks and valleys that correspond to differences in the well-being of conscious creatures, both personal and collective.	მე ამას ვეძახი ერთგვარ მორალურ ლანდშაფტს, მწვერვალებით და დაბლობებით რომლებიც შეესაბამება, ცნობიერი არსებების კეთლდღეობის სხვადასხვა დონეებს,


And one thing to notice is that perhaps there are states of human well-being that we rarely access, that few people access.	როგორც პიროვნულს, ისე კოლექტიურს. უნდა აღინიშნოს, რომ სავარაუდოდ არსებობს ადამიანის კეთილდღეობის მდგომარეობები,


And these await our discovery.	რომლებიც იშვიათად მიიღწევა


Perhaps some of these states can be appropriately called mystical or spiritual.	და ცოტა ვინმე თუ აღწევს. ისინი აღმოსაჩენია მათ შეიძლება დაერქვათ მისტიური ან სულიერი.


Perhaps there are other states that we can't access because of how our minds are structured but other minds possibly could access them.	შესაძლოა არსებობს ისეთი მდგომარეობები, რომლებსაც ჩვენ ვერ მივაღწევთ. ჩვენი ტვინის წყობიდან გამომდინარე მაგრამ სხვა ტვინები ამას შეძლებენ.


Now, let me be clear about what I'm not saying. I'm not saying that science is guaranteed to map this space, or that we will have scientific answers to every conceivable moral question.	ნება მომეცით განვმარტო რას არ ვამტკიცებ. მე არ ვამტკიცებ, რომ მეცნიერება უეჭველად დახაზავს ამ სივრცის ლანდშაფტს ან რომ მეცნიერება ყველა მორალურ შეკითხვას გასცემს პასუხს.


I don't think, for instance, that you will one day consult a supercomputer to learn whether you should have a second child, or whether we should bomb Iran's nuclear facilities, or whether you can deduct the full cost of TED as a business expense.	მაგალითად, არ მგონია, რომ როდესმე შესაძლებელი იყოს სუპერკომპიუტერს ჰკითხოთ, იყოლიოთ თუ არა მეორე ბავშვი, ან უნდა დავბობმოთ თუ არა, ირანის ბირთვული არსენალი. ან შეგვიძლია თუ არა, ბიზნეს ხარჯად ჩამოვწეროთ TED-ის სრული ღირებულება.


(Laughter) But if questions affect human well-being then they do have answers, whether or not we can find them.	(სიცილი) მაგრამ შეკითხვებს, რომლებიც ეხება ადამიანის კეთილდღეობას, აქვთ პასუხები, განურჩევლად იმისა ვიპოვით თუ არა ჩვენ მათ.


And just admitting this -- just admitting that there are right and wrong answers to the question of how humans flourish -- will change the way we talk about morality, and will change our expectations of human cooperation in the future.	და მხოლოდ იმის აღიარება, რომ არსებობს სწორი და არასწორი პასუხები შეკითხვებზე, რომლებიც ეხება იმას თუ როგორ მიიღწევა კეთილდღეობა, შეგვიცვლის წარმოდგენას მორალზე და ადამიანთა თანამშრომლობის პერსპექტივაზე.


For instance, there are 21 states in our country where corporal punishment in the classroom is legal, where it is legal for a teacher to beat a child with a wooden board, hard, and raising large bruises and blisters and even breaking the skin.	მაგალითად, აშშ-ს 21 შტატში კანონით დაშვებულია მოსწავლეების ფიზიკურად დასჯა. მასწავლებელს უფლება აქვს, ხის ჯოხით სცემოს მოსწავლე თანაც საკმაოდ ძლიერად, დალურჯებამდე, კოპებამდე და კანის გახეთქვამდეც კი.


And hundreds of thousands of children, incidentally, are subjected to this every year.	და სხათაშორის ყოველწლიურად, ასიათასობით ბავშვია ამ ძალადობის მსხვერპლი


The locations of these enlightened districts, I think, will fail to surprise you.	არ მგონია ამ "მაღალგანვითარებული" ოლქების მდებარეობამ გაგაკვირვოთ.


We're not talking about Connecticut.	კონეკტიკუტზე არ არის ლაპარაკი.


And the rationale for this behavior is explicitly religious.	და ასეთი საქციელის დასაბუთება არის წმინდად რელიგიური.


The creator of the universe himself has told us not to spare the rod, lest we spoil the child -- this is in Proverbs 13 and 20, and I believe, 23.	თვით სამყაროს შემოქმედმა გვიბრძანა: "ვისაც შვილი გასაჯოხად არ ემეტება, სძულს იგი" ბიბლიის იგავებიდან 13, 20 და მგონი 23.


But we can ask the obvious question: Is it a good idea, generally speaking, to subject children to pain and violence and public humiliation as a way of encouraging healthy emotional development and good behavior?	აქ ცხადად ისმის კითხვა: არის კი ეს ზოგადად კარგი იდეა? ფიზიკური ტკივილი მივაყენოთ ბავშვებს, ვიძალადოთ მათზე და საჯაროდ დავამციროთ ისინი, ჯანსაღი ემოციური განვითარების და კარგი საქციელის წასახალისებლად?


(Laughter) Is there any doubt that this question has an answer, and that it matters?	(სიცილი) ეჭვი გეპარებათ, რომ არსებობს ამ შეკითხვაზე პასუხი და რომ ის მნიშვნელოვანია?


Now, many of you might worry that the notion of well-being is truly undefined, and seemingly perpetually open to be re-construed.	ახლა, ბევრი თქვენგანი შეიძლება შემედავოს, რომ კეთილდღეობის ცნება განუსაზღვრელია და გაუთავებლად განიციდის ცვლილებებს


And so, how therefore can there be an objective notion of well-being?	შესაბამისად როგორ შეიძლება არსებობდეს კეთილდღეობის ობიექტური განმარტება?


Well, consider by analogy, the concept of physical health.	კეთილდღეობის ანალოგიად განვიხილოთ ფიზიკური ჯანმრთელობის ცნება.


The concept of physical health is undefined.	ფიზიკური ჯანმრთელობის ცნებაც განუსაზღვრელია ამ მხრივ.


As we just heard from Michael Specter, it has changed over the years.	როგორც მაიკლ სპექტერმა გვითხრა, დროთა განმავლობაში ის იცვლებოდა.


When this statue was carved the average life expectancy was probably 30.	მაშინ როცა ეს ძეგლი შეიქმნა, სიცოცხლის ხანგრძლივობის საშუალო ასაკი სავარაუდოდ 30 წელი იყო.


It's now around 80 in the developed world.	ახლა, ის 80-მდეა განვითარებულ ქვეყნებში.


There may come a time when we meddle with our genomes in such a way that not being able to run a marathon at age 200 will be considered a profound disability.	მოვა დრო და შეიძლება ისე შევძლოთ ჩარევა ჩვენ გენომში, რომ 200 წლის ასაკში მარათონის გარბენის შეუძლებლობა, განხილული იქნება, როგორც მძიმე ფორმა შეზღუდული შესაძლებლობისა


People will send you donations when you're in that condition.	და ასეთი ადამიანები შემოწირულობებს მიიღებენ


(Laughter) Notice that the fact that the concept of health is open, genuinely open for revision, does not make it vacuous.	(სიცილი) მიაქციეთ ყურადღება, რომ თავისთავად იმის შესაძლებლობა რომ ჯანმრთელობის განმარტება გადაიხედოს, არ ნიშნავს თავად ცნების უაზრობას.


The distinction between a healthy person and a dead one is about as clear and consequential as any we make in science.	განსხვავება ჯანმრთელ ადამიანსა და მკვდარს შორის იმდენად ზუსტია და მნიშვნელოვანი რამდენადაც ეს შესაძლებელია მეცნიერულად განისაზღვროს.


Another thing to notice is there may be many peaks on the moral landscape: There may be equivalent ways to thrive; there may be equivalent ways to organize a human society so as to maximize human flourishing.	კიდევ, აღსანიშნავია, რომ მორალურ ლანდშაფტზე შეიძლება არსებობდეს მრავალი მწვერვალი; შეიძლება არსებობდეს ადამიანური კეთილდღეობის მიღწევისთვის თანაბრად ეფექტური საზოგადოებრივი წყობები.


Now, why wouldn't this undermine an objective morality?	მაშ, რატომ არ გამორიცხავს ეს ობიექტური მორალის არსებობას?


Well think of how we talk about food: I would never be tempted to argue to you that there must be one right food to eat.	გაიხსენეთ როგორ ვსაუბრობთ საკვებზე. მე არასდროს შევეცდები დაგარწმუნოთ, რომ არსებობს ერთადერთი ჯანსაღი საკვები.


There is clearly a range of materials that constitute healthy food.	ცხადია არსებობს ინგრედიენტების მთელი წყება რომელიც ჯანსაღ საკვებს შეაგდენს.


But there's nevertheless a clear distinction between food and poison.	მაგრამ მიუხედავად ამისა, არსებობს მკაფიო განსხვავება


The fact that there are many right answers to the question, "What is food?"	საკვებსა და საწამლავს შორის. ის ფაქტი რომ კითხვაზე "რა არის საკვები?"


does not tempt us to say that there are no truths to be known about human nutrition.	არსებობს მრავალი სწორი პასუხი, არ ნიშნავს, რომ არ არსებობს შეცნობადი ჭეშმარიტებები ადამიანის კვებაზე.


Many people worry that a universal morality would require moral precepts that admit of no exceptions.	ბევრი ადამიანი მიიჩნევს, რომ უნივერსალური მორალი მოითხოვს მორალურ წესებს გამონაკლისების გარეშე


So, for instance, if it's really wrong to lie, it must always be wrong to lie, and if you can find an exception, well then there's no such thing as moral truth.	მაგალითად, თუ ტყუილი ბოროტებაა, მაშინ ტყუილი არასდროს იქნება გამართლებული და თუ ვიპოვით გამონაკლისს, მაშინ გამოდის, რომ არ არსებობს მორალური ჭეშმარიტებები


Why would we think this?	რატომ გვგონია ასე?


Consider, by analogy, the game of chess.	განვიხილოთ ჭადრაკის ანალოგია.


Now, if you're going to play good chess, a principle like, "Don't lose your Queen," is very good to follow.	ჭადრაკის თამაშისას გამართლებული წესია: "არ მოაკვლევინო დედოფალი" მაგრამ ცხადია


But it clearly admits some exceptions.	არსებობს გარკვეული გამონაკლისები.


There are moments when losing your Queen is a brilliant thing to do.	არის შემთხვევები, როცა დედოფლის გაწირვა საუკეთესო სვლაა


There are moments when it is the only good thing you can do.	ზოგ შემთხვევაში კი, ეს ერთადერთი მართებული გამოსავალია.


And yet, chess is a domain of perfect objectivity.	მაგრამ ჭადრაკში მიუხედავად ამისა,


The fact that there are exceptions here does not change that at all.	ობიექტურობის პრინციპი შენარჩუნებულია. ის რომ მასში არსებობს გამონაკლისები, ამ ფაქტს არ ცვლის.


Now, this brings us to the sorts of moves that people are apt to make in the moral sphere.	ამას მივყავართ ისეთი ქმედებების განხილვამდე, რომელებიც მორალური მოტივებით ხდება.


Consider the great problem of women's bodies: What to do about them?	განვიხილოთ ქალის (შიშველი) სხეულს პრობლემა როგორ უნდა გადავჭრათ ეს პრობლემა?


Well this is one thing you can do about them: You can cover them up.	ერთ-ერთი რაც შეიძლება გაკეთდეს, არის სხეულის მთლიანი დაფარვა.


Now, it is the position, generally speaking, of our intellectual community that while we may not like this, we might think of this as "wrong" in Boston or Palo Alto, who are we to say that the proud denizens of an ancient culture are wrong to force their wives and daughters to live in cloth bags?	ჩვენი ინტელეტქუალური საზოგადოების აზრია, რომ ჩვენ შეიძლება ეს არ მოგვწონდეს, ჩვენ შეიძლება ეს "არასწორად" მიგვაჩნდეს ბოსტონში ან პალო ალტოში, მაგრამ რა უფლება გვაქვს ჩვენ ვთქვათ, რომ ანტიკური კულტურის ამაყი წარმომადგენლები არ არიან მართლები, როცა საკუთარ ცოლებსა და ქალიშვილებს ნაჭრის ტომრებში აიძულებენ ცხოვრებას?


And who are we to say, even, that they're wrong to beat them with lengths of steel cable, or throw battery acid in their faces if they decline the privilege of being smothered in this way?	და ვინ მოგვცა უფლება, რომ გავკიცხოთ ისინი, თუნდაც მათი ლითონის შოლტით ცემისთვის, ან სახეში მჟავის შესხამისთვის, ამ ტანსაცმელში დახუთვის პატივზე, უარის თქმის შემთხვევაში?


Well, who are we not to say this?	ვითომ რატომ არ გვაქვს ამის უფლება?


Who are we to pretend that we know so little about human well-being that we have to be non-judgmental about a practice like this?	რა უფლება გვაქვს ჩვენ ვითვალთმაქცოთ, რომ იმდენად ცოტა ვიცით ადამიანის კეთილდღეობაზე, რომ ვერ განვსჯით ასეთ პარქტიკას?


I'm not talking about voluntary wearing of a veil -- women should be able to wear whatever they want, as far as I'm concerned.	აქ არ არის ლაპარაკი ჩადრის ნებით ტარებაზე ქალებს უნდა შეეძლოთ


But what does voluntary mean in a community where, when a girl gets raped, her father's first impulse, rather often, is to murder her out of shame?	ჩაიცვან ისე როგორც მათ სურთ, მაგრამ რას ნიშნავს "ნება" საზოგადოებაში, რომელშიც როცა გოგოს გააუპატიურებენ, ხშირად მისი მამის პირველი იმპულსი არის ქალიშვილის მკვლელობა, სირცხვილის ჩამოსაწმენდად?


Just let that fact detonate in your brain for a minute: Your daughter gets raped, and what you want to do is kill her.	ერთი წამით გაიაზრეთ ამ სიტუაციის მთელი დრამატიზმი. თქვენი ქალიშვილი გააუპატიურეს და თქვენ გიჩნდებათ მისი მოკვლის სურვილი.


What are the chances that represents a peak of human flourishing?	რა შანსებია იმისა, რომ ეს წარმოადგენს ადამიანის კეთილდღეობის ერთ-ერთ მწვერვალს?


Now, to say this is not to say that we have got the perfect solution in our own society.	ამის თქმა არ ნიშნავს, რომ ჩვენ საკუთარ საზოგადოებაში იდეალურ გამოსავალი გვაქვს ნაპოვნი.


For instance, this is what it's like to go to a newsstand almost anywhere in the civilized world.	მაგალითად, ასე გამოიყურება ტიპიური საგაზეთო ჯიხური, თითქმის ყველგან ცივილიზებულ მსოფლიოში.


Now, granted, for many men it may require a degree in philosophy to see something wrong with these images.	გეთანხმებით, რომ ბევრი მამაკაცისთვის ფილოსოფოსობაა საჭირო,


(Laughter) But if we are in a reflective mood, we can ask, "Is this the perfect expression of psychological balance with respect to variables like youth and beauty and women's bodies?"	რომ ამ სურათებში რაღაც უჩვეულო დაინახოს, (სიცილი) მაგრამ თუ გავანაალიზებთ, ისმის კითხვა: "არის ეს იდეალური გამოხატულება ფსიქოლოგიური ბალანსისა ახალგაზრდობას, სილამაზესა და ქალის სხეულს შორის?"


I mean, is this the optimal environment in which to raise our children?	ვგულისხმობ, არის ეს ის ოპტიმალური გარემო, რომელშიც ბავშვები უნდა აღიზარდონ?


Probably not. OK, so perhaps there's some place on the spectrum between these two extremes that represents a place of better balance.	ალბათ არა. შეიძლება არსებობს სპექტრში ამ ორ უკიდურესობას შორის რაღაც ადგილი, რომელიც წარმოადგენს უკეთ დაბალანსებულ ადგილს.


(Applause) Perhaps there are many such places -- again, given other changes in human culture there may be many peaks on the moral landscape.	(აპლოდისმენტები) შეიძლება არსებობდეს ბევრი ასეთი ადგილი. ანუ, სხვა კულტურული ცვლილების ფონზე, შეიძლება არსებობდეს ბევრი მწვერვალი მორალურ ლანდშაფტზე,


But the thing to notice is that there will be many more ways not to be on a peak.	მაგრამ აღსანიშნავია, რომ იარსებებს მწვერვალს მიღმა მოხვედრის, ბევრად მეტი საშუალება


Now the irony, from my perspective, is that the only people who seem to generally agree with me and who think that there are right and wrong answers to moral questions are religious demagogues of one form or another.	ჩემი მდგომარეობის ირონიულობა იმაშია, რომ ადამიანები, რომლებიც ზოგადად მეთანხმებიან და ფიქრობენ, რომ მორალურ კითხვებზე, არსებობს სწორი და არასწორი პასუხები, არიან სხვადასხვა სახის რელიგიური დემაგოგები.


And of course they think they have right answers to moral questions because they got these answers from a voice in a whirlwind, not because they made an intelligent analysis of the causes and condition of human and animal well-being.	და რა თქმა უნდა ისინი თვლიან, რომ მათ აქვთ სწორი პასუხები მორალურ კითხვებზე, რომლებიც მათ ზეციდან ჩაესმათ და არა ადამიანის და ცხოველის კეთილდღეობის მიზეზ-შედეგობრივი ანალიზის შედეგად მიიღეს.


In fact, the endurance of religion as a lens through which most people view moral questions has separated most moral talk from real questions of human and animal suffering.	საერთოდ, უმრავლესობის მიერ რელიგიის თვალით დანახული მორალური საკითხები, დაშორებულია რეალობაში არსებულ ადამიანების და ცხოველების ტანჯვის საკითხებს.


This is why we spend our time talking about things like gay marriage and not about genocide or nuclear proliferation or poverty or any other hugely consequential issue.	ამიტომ არის, რომ ჩვენ დროს ვკარგავთ ისეთ საკითხებზე კამათში, როგორიცაა გეი ქორწინება და არა გენოციდის, ან ბირთვული იარაღის გავრცელება, ან სიღარიბე, ან ნებისმიერ სხვა მნიშვნელოვან პრობლემაზე.


But the demagogues are right about one thing: We need a universal conception of human values.	მაგრამ დემაგოგები ერთში მართლები არიან: ჩვენ გვჭირდება ადამიანური ღირებულებების უნივერსალური კონცეპცია.


Now, what stands in the way of this?	ამას წინ რა უდგას? პირველ რიგში


Well, one thing to notice is that we do something different when talking about morality -- especially secular, academic, scientist types.	უნდა აღინიშნოს, რომ მორალზე საუბრისას, ჩვენ გვახასიათებს სპეციფიური მსჯელობა. გასაკუთრებით სეკულარული, აკადემიური, სამეცნიერო წრეების წარმომადგენლებს.


When talking about morality we value differences of opinion in a way that we don't in any other area of our lives.	სხვა ყველა საკითხისგან განსხვავებით, მორალზე დისკუსიისას ჩვენ ვაფასებთ აზრთა მრავალფეროვნებას


So, for instance the Dalai Lama gets up every morning meditating on compassion, and he thinks that helping other human beings is an integral component of human happiness.	მაგალითად, დალაი ლამა ყოველ დილას იწყებს თანაგრძნობის მედიტაციით. ის დარწმუნებულია, რომ სხვების დახმარება წარმოადგენს ადამიანის ბედნიერების განუყოფელ ნაწილს.


On the other hand, we have someone like Ted Bundy; Ted Bundy was very fond of abducting and raping and torturing and killing young women.	მეორეს მხრივ, არებობენ ტედ ბენდისნაირებიც ის ახალგაზრდა ქალების მოტაცების, წამების, გაუპატიურების და მოკვლის მოყვარული იყო.


So, we appear to have a genuine difference of opinion about how to profitably use one's time.	ამრიგად, სახეზეა აზრთა ცხადი სხვადასხვაობა თავისუფალი დროის ნაყოფიერად გატარების თაობაზე.


(Laughter) Most Western intellectuals look at this situation and say, "Well, there's nothing for the Dalai Lama to be really right about -- really right about -- or for Ted Bundy to be really wrong about that admits of a real argument that potentially falls within the purview of science.	(სიცილი) დასავლელი ინტელექტუალების უმეტესობა ამ სიტუაციაში იტყოდა: "არანაირი საფუძველი არ გვაქვს ვამტკიცოთ, რომ დალაი ლამა რაღაცაში რეალურად მართალია, ან ტედ ბანდი რეალურად მტყუანი, როცა განხილვა წარმოებს წმინდად მეცნიერული გაგებით.


He likes chocolate, he likes vanilla.	ერთს უყვარს შოკოლადის ნაყინი, მეორეს - ვანილის.


There's nothing that one should be able to say to the other that should persuade the other."	და არცერთ მათგანს არ შეუძლია უთხრას ისეთი რამ მეორეს, რაც მას გადაარწმუნებს."


Notice that we don't do this in science.	შევნიშნოთ, რომ ჩვენ ასე არ ვმსჯელობთ მეცნიერულ საკითხებზე.


On the left you have Edward Witten.	მარცხნივ ხედავთ ედვარდ ვიტენს.


He's a string theorist.	ის სიმების თეორიის სპეციალისტია.


If you ask the smartest physicists around who is the smartest physicist around, in my experience half of them will say Ed Witten.	თუ თქვენ ჰკითხავთ ყველაზე ჭკვიან ფიზიკოსს თუ ვინ არის ყველაზე ჭკვიანი ფიზიკოსი, ჩემი გამოცდილებით მათი ნახევარი დაასახელებს ედ ვიტენს.


The other half will tell you they don't like the question.	ხოლო მეორე ნახევარი გეტყვით, რომ მათ არ მოსწონთ თქვენი კითხვა.


(Laughter) So, what would happen if I showed up at a physics conference and said,"String theory is bogus.	(სიცილი) მაშ, რა მოხდება მე რომ გამოვიდე ფიზიკის კონფერენციაზე და ვთქვა "სიმების თეორია სიყალბეა.


It doesn't resonate with me. It's not how I chose to view the universe at a small scale.	ის მე არ აღმაფრთოვანებს. ის არ არის ისეთი როგორიც მე მიკრო სამყარო წარმომიდგენია.


I'm not a fan."	არ ვარ მოხიბლული."


(Laughter) Well, nothing would happen because I'm not a physicist; I don't understand string theory.	(სიცილი) არაფერი მოხდება, რადგან მე არ ვარ ფიზიკოსი. მე ვერ ვერკვევი სიმების თორიაში.


I'm the Ted Bundy of string theory.	მე ვარ ტედ ბანდი სიმების თეორიაში.


(Laughter) I wouldn't want to belong to any string theory club that would have me as a member.	(სიცილი) არ მინდა ჩემნაირ წევრიანი, სიმების თეორიის კლუბის წევრი ვიყო


But this is just the point.	რადგან ეს ხომ მხოლოდ ჩემი მოსაზრებაა


Whenever we are talking about facts certain opinions must be excluded.	და როცა ჩვენ ვსაუბრობთ ფაქტებზე, გარკვეული მოსაზრებები უნდა გამოვრიცხოთ.


That is what it is to have a domain of expertise.	ასე იქმნება კომპეტენციის სფერო,


That is what it is for knowledge to count.	ასე უწევენ ცოდნას ანგარიშს.


How have we convinced ourselves that in the moral sphere there is no such thing as moral expertise, or moral talent, or moral genius even?	რანაირად დავაწმუნეთ საკუთარი თავები, რომ მორალურ სფეროში არ არსებობს კომპეტენტური აზრი, ან მორალური ნიჭი, ან თუნდაც მორალური გენია.


How have we convinced ourselves that every opinion has to count?	რანაირად დავარწმუნეთ საკუთარი თავები, რომ ყველანაირი აზრი უნდა გავითვალისწინოთ?


How have we convinced ourselves that every culture has a point of view on these subjects worth considering?	რანაირად დავარწმუნეთ საკუთარი თავები, რომ ყველა კულტურას, გააჩნია გასათვალისწინებელი მსოფლმხედველობა?