And I wish Godspeed to Aubrey de Grey, and other people like him, to try to do something about this as soon as possible.	წარმატებას ვუსურვებ ობრი დე გრეის და სხვა მისნაირ ადამიანებს, რაც შეიძლება სწრაფად უშველონ ამას.


Existential risk -- the second big problem.	ეგზისტენციალური რისკი არის მეორე დიდი პრობლემა.


Existential risk is a threat to human survival, or to the long-term potential of our species.	ეგზისტენციალური რისკი საფრთხეა კაცობრიობის გადარჩენისთვის და ჩვენი სახეობის


Now, why do I say that this is a big problem?	გრძელვადიანი პერსპექტივისთვის. რატომაა ეს დიდი პრობლემა?


Well, let's first look at the probability -- and this is very, very difficult to estimate -- but there have been only four studies on this in recent years, which is surprising.	შევხედოთ ალბათობას... ეს ძალიან რთული შესაფასებელია... ბოლო წლებში მხოლოდ 4 კვლევა ჩატარდა ამ მიმართულებით, რაც გასაკვირია.


You would think that it would be of some interest to try to find out more about this given that the stakes are so big, but it's a very neglected area.	თითქოს საინტერესო უნდა იყოს ამაზე მეტის გაგება, ასეთი მაღალი ფსონების კვალობაზე, მაგრამ ეს ძალიან მიგდებული სფეროა.


But there have been four studies -- one by John Lesley, wrote a book on this.	თუმცა ჩატარდა 4 კვლევა. ერთი, რომელზეც ჯონ ლესლიმ წიგნი დაწერა.


He estimated a probability that we will fail to survive the current century: 50 percent.	მისი გამოთვლით ალბათობა იმისა, რომ ჩვენ მიმდინარე საუკუნეს ვერ გადავიტანთ: 50 პროცენტია.


Similarly, the Astronomer Royal, whom we heard speak yesterday, also has a 50 percent probability estimate.	მის მსგავსად, სამეფო ასტრონომმა, რომელსაც გუშინ მოვუსმინეთ, ამის ალბათობა ასევე 50 პროცენტით შეაფასა.


Another author doesn't give any numerical estimate, but says the probability is significant that it will fail.	სხვა ავტორმა ალბათობის რიცხვითი გამოხატულება არ მოგვცა, მაგრამ თქვა, რომ ჩვენი წარუმატებლობის ალბათობა ყურადსაღებია.


I wrote a long paper on this.	მე გრძელი სტატია დავწერე ამაზე.


I said assigning a less than 20 percent probability would be a mistake in light of the current evidence we have.	ვთქვი რომ არსებული მტკიცებულებების გათვალისწინებით, ამისთვის 20%-ზე ნაკლების მინიჭება შეცდომა იქნებოდა.


Now, the exact figures here, we should take with a big grain of salt, but there seems to be a consensus that the risk is substantial.	ესაა ზუსტი ციფრები. ისინი პირდაპირ ჭეშმარირებად არ უნდა მივიღოთ, მაგრამ როგორც ჩანს რისკის არსებითობაზე კონსენსუსია.


Everybody who has looked at this and studied it agrees.	ყველა ვინც ამას შეხედა და შეისწავლა თანხმდება ამაზე.


Now, if we think about what just reducing the probability of human extinction by just one percentage point -- not very much -- so that's equivalent to 60 million lives saved, if we just count the currently living people, the current generation.	თუ დავფიქრდებით ადამიანის გადაშენების ალბათობის მხოლოდ 1 პროცენტით შემცირებაზე, თითქოს არც ისე ბევრია, 60 მილიონი გადარჩენილი სიცოცხლის ტოლფასია. მხოლოდ ამჟამად მცხოვრებ ადამაინებს თუ დავთვლით.


Now one percent of six billion people is equivalent to 60 million.	6 მილიარდის 1 პროცენტი 60 მილიონია.


So that's a large number.	ასე რომ, ეს დიდი რიცხვია.


If we were to take into account future generations that will never come into existence if we blow ourselves up, then the figure becomes astronomical.	მომავალ თაობებსაც თუ მივიღებთ მხედველობაში, რომლებიც ვერც კი გაჩნდებიან ჩვენი თვითგანადგურების გამო, მაშინ ასტრონომიულ რიცხვს მივიღებთ.


If we could eventually colonize a chunk of the universe -- the Virgo supercluster -- maybe it will take us 100 million years to get there, but if we go extinct we never will.	თუ ჩვენ საბოლოოდ სამყაროს რაღაც ნაწილის კოლონიზაციას მოვახერხებთ, ქალწულის სუპერკლასტერს... შეიძლება 100 მილიონი წელი დაგვჭირდეს ამისთვის, მაგრამ თუ გადავშენდით საერთოდ ვერ შევძლებთ.


Then, even a one percentage point reduction in the extinction risk could be equivalent to this astronomical number -- 10 to the power of 32.	ამ შემთხვევაში გადაშენების რისკის, 1 პროცენტით შემცირებაც კი, შეიძლება ასტრონომიული რიცხვის 10 ხარისხად 32-ის ტოლფასი იყოს.


So if you take into account future generations as much as our own, every other moral imperative of philanthropic cost just becomes irrelevant.	ამიტომ თუ მხედველობაში ამჟამინდელი თაობის მსგავსად მომავალ თაობებსაც მივიღებთ, ყველა სხვა საქველმოქმედო მორალური იმპერატივი უმნიშვნელო ხდება.


The only thing you should focus on would be to reduce existential risk because even the tiniest decrease in existential risk would just overwhelm any other benefit you could hope to achieve.	ამ პირობებში, ერთადერთი რაზეც კონცენტრირება ღირს, ეგზისტენციალური რისკის შემცირება იქნება, რადგან ეგზისტენციალური რისკის ოდნავი შემცირებაც კი, ყველა სხვა შესაძლო სარგებელს გადაწონის.


And even if you just look at the current people, and ignore the potential that would be lost if we went extinct, it should still have a high priority.	მხოლოდ ამჟამად მცხოვრებ ადამიანებს რომ შევხედოთ და ჩვენი გადაშენების შემთხვევაში დაკარგული პოტენციალი არ გავითვალისწინოთ, მას მაინც მაღალი პრიორიტეტი უნდა ჰქონდეს.


Now, let me spend the rest of my time on the third big problem, because it's more subtle and perhaps difficult to grasp.	ნება მომეცით დარჩენილი დრო, მესამე პრობლემას დავუთმო, რადგან ის უფრო ნიუნსურია და შესაძლოა ძნელად აღსაქმელი.


Think about some time in your life -- some people might never have experienced it -- but some people, there are just those moments that you have experienced where life was fantastic.	დაფიქრდით თქვენი ცხოვრების იმ მომენტებზე.. ზოგს შეიძლება ეს არც კი განუცდია, მაგრამ ზოგისთვის არსებობს მომენტები, როცა ცხოვრება მშვენიერია.


It might have been at the moment of some great, creative inspiration you might have had when you just entered this flow stage.	ეს შეიძლება ყოფილიყო რამე შემოქმედებითი შთაგონებისას, როცა შესაბამის "ნაკადში" შეხვედით,


Or when you understood something you had never done before.	ან გაერკვიეთ რაღაცაში, რასაც პირველად აკეთებთ;


Or perhaps in the ecstasy of romantic love.	ან რომანტიკული სიყვარულის მწვერვალზე;


Or an aesthetic experience -- a sunset or a great piece of art.	ან ესთეტიკური სიამოვნებისას მზის ჩასვლაზე, ან ხელოვნების დიდებულ ნიმუშზე.


Every once in a while we have these moments, and we realize just how good life can be when it's at its best.	რაღაც პერიოდულობით გვაქვს ხოლმე ასეთი მომენტები და ჩვენ ვაცნობიერებთ რა მშვენიერი შეიძლება იყოს ცხოვრება საუკეთესო წუთებში.


And you wonder, why can't it be like that all the time?	ამ დროს ფიქრობთ, რატომ არ შეიძლება სულ ასე იყოს?


You just want to cling onto this.	გინდათ ამას ჩაეჭიდოთ.


And then, of course, it drifts back into ordinary life and the memory fades.	შემდეგ კი, რა თქმა უნდა ყველაფერი ჩვეულ რეჟიმში გადადის და მოგონება ქრება.


And it's really difficult to recall, in a normal frame of mind, just how good life can be at its best.	ძალიან ძნელია ჩვეულ ხასიათზე გაიხსენოთ, თუ რა კარგი შეიძლება იყოს ცხოვრება საუკეთესო წუთებში,


Or how bad it can be at its worst.	ან რა ცუდი შეიძლება იყოს ყველაზე უარეს დროს.


The third big problem is that life isn't usually as wonderful as it could be.	მესამე დიდი პრობლემაა, რომ ცხოვრება როგორც წესი, არ არის ისეთი მშვენიერი როგორიც შეიძლება იყოს.


I think that's a big, big problem.	ვფიქრობ ეს დიდი, დიდი პრობლემაა.


It's easy to say what we don't want.	მარტივია იმის თქმა, თუ რა არ გვინდა.


Here are a number of things that we don't want -- illness, involuntary death, unnecessary suffering, cruelty, stunted growth, memory loss, ignorance, absence of creativity.	აი იმ რაღაცეების სია, რაც არ გვინდა: ავადმყოფობა, უნებლიე სიკვდილი, უსაფუძვლო ტანჯვა, სისასტიკე, ზრდის შეფერხება, მეხსიერების დაკარგვა, უცოდინრობა, შემოქმედების არარსებობა.


Suppose we fixed these things -- we did something about all of these.	დავუშვათ ამეებს ვუშველეთ. ყოველ მათგანს რაღაც მოვუხერხეთ.


We were very successful.	ჩვენ დიდ წარმატებას მივაღწიეთ.


We got rid of all of these things.	ამ ყველაფრისგან გავთავისუფლდით.


We might end up with something like this, which is -- I mean, it's a heck of a lot better than that.	დაახლოებით ასეთ რამეს მივიღებთ. რაც ამაზე ბევრად უკეთესია,


But is this really the best we can dream of?	მაგრამ არის ეს საუკეთესო, რაზეც შეგვიძლია ვიოცნებოთ?


Is this the best we can do?	ამაზე უკეთესს ვერაფერს ვიზამთ?


Or is it possible to find something a little bit more inspiring to work towards?	თუ შეიძლება, რამე ცოტა უფრო შთამბეჭდავი დავისახოთ მიზნად.


And if we think about this, I think it's very clear that there are ways in which we could change things, not just by eliminating negatives, but adding positives.	თუ ამაზე დავფიქრდებით, ვფიქრობ ცხადია, რომ არსებობს გზები, რითიც შეგვიძლია არა მხოლოდ უარყოფითი რამეების გამორიცხვა, არამედ დადებითების დამატებაც.


On my wish list, at least, would be: much longer, healthier lives, greater subjective well-being, enhanced cognitive capacities, more knowledge and understanding, unlimited opportunity for personal growth beyond our current biological limits, better relationships, an unbounded potential for spiritual, moral and intellectual development.	ჩემი სურვილების სიაში იქნებოდა: ბევრად ხანგრძლივი, ჯანმრთელი ცხოვრება, უფრო დიდი სუბიექტური კეთილდღეობა, გაუმჯობესებული გონებრივი შესაძლებლობები. მეტი ცოდნა და შემეცნება, პიროვნული ზრდის უსაზღვრო შესაძლებლობები, რომლებიც ჩვენს მიმდინარე ბიოლოგიურ საზღვრებს გასცდება, უკეთესი ურთიერთობები, უსაზღვრო პოტენციალი სულიერი, მორალური და ინტელექტუალური განვითარებისთვის.


If we want to achieve this, what, in the world, would have to change?	თუ ჩვენ ამის მიღწევა გვსურს, ამისთვის მსოფლიოში რა უნდა შეიცვალოს?


And this is the answer -- we would have to change.	და ესაა პასუხი–– ჩვენ უნდა შევიცვალოთ;


Not just the world around us, but we, ourselves.	არა მხოლოდ მსოფლიო ჩვენ გარშემო, არამედ ჩვენი საკუთარი თავები.


Not just the way we think about the world, but the way we are -- our very biology.	არა მხოლოდ რას ვფქრობთ მსოფლიოზე, არამედ როგორები ვართ, ჩვენი ბიოლოგია.


Human nature would have to change.	ადამიანის ბუნება უნდა შეიცვალოს.


Now, when we think about changing human nature, the first thing that comes to mind are these human modification technologies -- growth hormone therapy, cosmetic surgery, stimulants like Ritalin, Adderall, anti-depressants, anabolic steroids, artificial hearts.	ახლა, როცა ადამიანის ბუნების ცვლილებაზე ვფიქრობთ, პირველი რაც თავში მოგვდის, ადამიანის ცვლილების ტექნოლოგიებია, ზრდის ჰორმონული თერაპია, პლასტიკური ქირურგია, სტიმულატორები როგორიცაა: რიტალინი ადერალი, ანტიდეპრესანტები, ანაბოლიკური სტეროიდები, ხელოვნური გულები.


It's a pretty pathetic list.	ეს საკმაოდ უნიათო სიაა.


They do great things for a few people who suffer from some specific condition, but for most people, they don't really transform what it is to be human.	ისინი ბევრ რამეს ცვლიან ზოგისთვის, ვისაც სპეციფიური მდგომარეობა ტანჯავს, მაგრამ უმეტესობისთვის, ისინი ადამიანურ ყოფას არ ცვლიან.


And they also all seem a little bit -- most people have this instinct that, well, sure, there needs to be anti-depressants for the really depressed people.	ისინი ასევე ცოტა... უმეტესობა მათ ინსტიქტურად ისე უყურებს, რომ რა თქმა უნდა, უნდა არსებობდეს ანტიდეპრესანტი დეპრესიული ხალხისთვის.


But there's a kind of queasiness that these are unnatural in some way.	მაგრამ არსებობს გარკვეული წუხილი, რომ ეს რაღაც არაბუნებრივი რამეებია.


It's worth recalling that there are a lot of other modification technologies and enhancement technologies that we use.	ღირს გავიხსენოთ ბევრი სხვა ცვლილების და გაუმჯობესების ტექნოლოგიები, რომლებსაც ვიყენებთ


We have skin enhancements, clothing.	ჩვენ ვიყენებთ კანის გაუმჯობესებებს, ტანსაცმელს.


As far as I can see, all of you are users of this enhancement technology in this room, so that's a great thing.	რამდენადაც ვხედავ ამ გაუმჯობესების ტექნოლოგიას ყველა იყენებთ ამ აუდიტორიაში, ასე რომ ეს კარგი რამაა.


Mood modifiers have been used from time immemorial -- caffeine, alcohol, nicotine, immune system enhancement, vision enhancement, anesthetics -- we take that very much for granted, but just think about how great progress that is -- like, having an operation before anesthetics was not fun.	განწყობის შესაცვლელი საშუალებები, უხსოვარი დროიდან გამოიყენება: კოფეინი, ალკოჰოლი, ნიკოტინი, იმუნური სისტემის გაუმჯობესება, მხედველობის გაუმჯობესება, ანესთეზია. ჩვენ ამას აუცილებელ თავისთავადობად ვიღებთ, მაგრამ დაფიქრდით რამხელა პროგრესია. ანესთეზიის არსებობამდე ოპერაცია, არც ისე სასიამოვნო იქნებოდა.


Contraceptives, cosmetics and brain reprogramming techniques -- that sounds ominous, but the distinction between what is a technology -- a gadget would be the archetype -- and other ways of changing and rewriting human nature is quite subtle.	კონტრაცეპცია, კოსმეტიკა და ტვინის გადაპროგრამების ტექნიკა ეს საშიშად ჟღერს, მაგრამ განსხვავება ტექნოლოგიას, დამატებით მოწყობილობას და ადამიანის ბუნების სხვა სახის ცვლილებას და გადაპროგრამებას შორის საკმაოდ უმნიშვნელოა.


So if you think about what it means to learn arithmetic or to learn to read, you're actually, literally rewriting your own brain.	ამიტომ თუ დაფიქრდებით რა არის არითმეტიკის, ან კითხვის შესწავლა, სინამდვილეში, ამ დროს ტვინის გადაპროგრამებას ახდენთ.


You're changing the microstructure of your brain as you go along.	თქვენ თანდათან ტვინის მიკროსტრუქტურას ცვლით.


So in a broad sense, we don't need to think about technology as only little gadgets, like these things here, but even institutions and techniques, psychological methods and so forth.	ასე რომ, ამ დროს ფართე გაგებით ტექნოლოგიაზე ფიქრი არც არის საჭრო როგორც ასეთ პატარა მოწყობილობებზე, არამედ როგორც ინსტიტუციებზე და ტექნიკებზე, ფსიქოლოგიურ მეთოდებზე და ა.შ.


Forms of organization can have a profound impact on human nature.	ორგანიზების ფორმებს ძირეული გავლენა შეიძლება ჰქონდეთ ადამიანის ბუნებაზე.


Looking ahead, there is a range of technologies that are almost certain to be developed sooner or later.	წინ თუ გავიხედავთ ტექნოლოგიების მთელი წყებაა, რომლებიც თითქმის აუცილებლად შეიქმნება ადრე თუ გვიან.


We are very ignorant about what the time scale for these things are, but they all are consistent with everything we know about physical laws, laws of chemistry, etc.	ჩვენ წარმოდგენა არ გვაქვს რა დროში იქნება ეს ყველაფერი, მაგრამ ისინი ყველა თავსებადია ყველაფერ იმასთან რაც ვიცით ფიზიკის კანონებზე, ქიმიის კანონებზე და ა.შ.


It's possible to assume, setting aside a possibility of catastrophe, that sooner or later we will develop all of these.	თუ კატასტროფას გამოვრიცხავთ, შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ ადრე თუ გვიან ამ ყველაფერს შევქმნით.


And even just a couple of these would be enough to transform the human condition.	ორიეოდე მათგანიც კი საკმარისი იქნება ადამიანის მდგომარეობის შეცვლისთვის.


So let's look at some of the dimensions of human nature that seem to leave room for improvement.	მოდით შევხედოთ ადამიანის ბუნების რამდენიმე განზომილებას, სადაც გაუმჯობესებაა შესაძლებელი.


Health span is a big and urgent thing, because if you're not alive, then all the other things will be to little avail.	ჯანმრთელობის ხანგრძლივობა დიდი და სასწრაფო საქმეა, რადგან თუ ცოცხალი არ ხართ, ყველა სხვა რამ ნაკლებად სასარგებლოა.


Intellectual capacity -- let's take that box, which falls into a lot of different sub-categories: memory, concentration, mental energy, intelligence, empathy.	ინტელექტუალური შესაძლებლობები, ის ბევრ ქვეკატეგორიად იყოფა: მეხსიერება, კონცენტრაცია, გონებრივი ენერგია, ინტელექტი, თანაგრძნობა.


These are really great things.	ეს მართლაც დიდებული რამეებია.


Part of the reason why we value these traits is that they make us better at competing with other people -- they're positional goods.	ამ თვისებებს ნაწილობრივ იმიტომ ვაფასებთ, რომ ისინი სხვა ადამიანებთან შეჯიბრისას გვეხმარება. ეს პოზიციური სიკეთეებია.


But part of the reason -- and that's the reason why we have ethical ground for pursuing these -- is that they're also intrinsically valuable.	თუმცა ნაწილობრივ, მათთან ლტოლვის ეთიკური მიზეზებიც გვაქვს. ეს არის ის, რომ ისინი თავისთავადაც ფასეულია.


It's just better to be able to understand more of the world around you and the people that you are communicating with, and to remember what you have learned.	თავისთავად უკეთესია მეტი გესმოდეთ სამყაროზე თქვენს გარშემო და ადამიანებზე, რომელთანაც ურთიერთობთ და გახსოვდეთ რაც ისწავლეთ.


Modalities and special faculties.	შესაძლებლობა და სპეციფიური თვისებები.


Now, the human mind is not a single unitary information processor, but it has a lot of different, special, evolved modules that do specific things for us.	ადამიანის ტვინი არ არის ერთი მთლიანი ინფორმაციული პროცესი, არამედ მას ბევრი სხვადსხვა, სპეციფიური, განვითარებული მოდული გააჩნია, სხვადასხვა სპეციფიური საქმისთვის.


If you think about what we normally take as giving life a lot of its meaning -- music, humor, eroticism, spirituality, aesthetics, nurturing and caring, gossip, chatting with people -- all of these, very likely, are enabled by a special circuitry that we humans have, but that you could have another intelligent life form that lacks these.	თუ დაფიქრდებით, როგორც წესი რა სძენს აზრს ჩვენს ცხოვრებას: მუსიკა, იუმორი, ეროტიკა, სულიერება, ესთეტიკა, აღზრდა და ზრუნვა, ჭორაობა, ხალხთან ურთიერთობა. ამ ყველაფერს დიდი ალბათობით, ადამიანში არსებული სპეციალური სქემა უზრუნველყოფს, მაგრამ შეიძლება არსებობდეს სხვა გონიერი სიცოცხლის ფორმა, რომელსაც ის არ გააჩნია.


We're just lucky that we have the requisite neural machinery to process music and to appreciate it and enjoy it.	ჩვენ უბრალოდ გაგვიმართლა, რომ მუსიკის დამუშავების და მისგან სიამოვნების მიღებისთვის საჭირო ნეირონული მექანიზმი გვაქვს.


All of these would enable, in principle -- be amenable to enhancement.	ეს ყველაფერი პრინციპულად გაუმჯობესებადია.


Some people have a better musical ability and ability to appreciate music than others have.	ზოგს მუსიკის კეთების და აღქმის უკეთესი უნარები აქვს, ვიდრე სხვებს.


It's also interesting to think about what other things are -- so if these all enabled great values, why should we think that evolution has happened to provide us with all the modalities we would need to engage with other values that there might be?	ასევე საინტერესოა, სხვა რა შესაძლებლობები არსებობს. ანუ, თუ ამ უნარებმა ფასეული განცდების შესაძლებლობა მოგვცეს, რატომ უნდა ვიფიქროთ, რომ ევოლუციამ ყველა ის შესაძლებლობა მოგვცა, რომელიც სხვა შესაძლო ფასეულობას გამოგვაცდევინებდა?


Imagine a species that just didn't have this neural machinery for processing music.	წარმოიდგინეთ სახეობა, რომელსაც არ აქვს მუსიკის დამუშავებისთვის აუცილებელი ნეირონული მექანიზმი.


And they would just stare at us with bafflement when we spend time listening to a beautiful performance, like the one we just heard -- because of people making stupid movements, and they would be really irritated and wouldn't see what we were up to.	ისინი გაშტერებულები შეგვხედავდნენ, როცა ჩვენ მუსიკის მოსმენაში დროს გავატარებდით. ისეთის ცოტა ხნის წინ რომ გვესმოდა. ჩვენი სულელური მოძრაობების გამო, გაღიზიანდებოდნენ, რადგან ვერ გაიგებდნენ რას ვცდილობთ.


But maybe they have another faculty, something else that would seem equally irrational to us, but they actually tap into some great possible value there.	თუმცა შეიძლება მათ სხვა თვისება ექნებოდათ, ისეთი რომლიც ჩვენ მოგვეჩვენებოდა ისევე გამაღიზიანებლად, მაგრამ სინამდვილეში მათ ამ დროს დიდად ფასეული განცდები ექნებოდათ.


But we are just literally deaf to that kind of value.	ამ დროს ჩვენ ყრუები ვიქნებოდით ამ ფასეულობის მიმართ.


So we could think of adding on different, new sensory capacities and mental faculties.	ამიტომ შეგვიძლია განსხვავებული გრძნობითი უნარების და გონებრივი თვისებების დამატებაზე ფიქრი.


Bodily functionality and morphology and affective self-control.	ასევე სხეულის ფუნქციონალობა, მორფოლოგია და ეფექტური თვითკონტროლი.


Greater subjective well-being.	უფრო დიდი კეთილდღეობის განცდა.


Be able to switch between relaxation and activity -- being able to go slow when you need to do that, and to speed up.	განტვირთვას და აქტივობას შორის გადართვის უნარი... საჭიროებისამებრ შენელების და აჩქარების უნარი.


Able to switch back and forth more easily would be a neat thing to be able to do -- easier to achieve the flow state, when you're totally immersed in something you are doing.	უფრო მარტივად გადართვა-გადმორთვის უნარი მოსახერხებელი იქნებოდა. "ნაკადის" მდგომარეობის უფრო ადვილად მიღწევის უნარი, როცა სრულიად ჩაძირული ხართ იმაში რასაც აკეთებთ.


Conscientiousness and sympathy.	კეთილსინდისიერება და სიმპათია.


The ability to -- it's another interesting application that would have large social ramification, perhaps.	უნარი... ეს კიდევ ერთი საინტერესო შესაძლებლობაა, რასაც ალბათ ფართე სოციალური შედეგი მოჰყვებოდა.


If you could actually choose to preserve your romantic attachments to one person, undiminished through time, so that wouldn't have to -- love would never have to fade if you didn't want it to.	რომ შეგეძლოთ სხვა ადამიანთან რომანტიკული ურთიერთობის შენარჩუნება, რომელიც დროში არ შემცირდებოდა. სიყვარული არ ჩაქრებოდა, თუ არ მოგინდებოდათ.


That's probably not all that difficult.	ეს ალბათ არც ისე რთულია.


It might just be a simple hormone or something that could do this.	ეს შეიძლება მარტივი ჰორმონი იყოს, ან რაღაც რაც ამას იზამდა.


It's been done in voles.	ეს გაკეთებულია თაგვებზე.


You can engineer a prairie vole to become monogamous when it's naturally polygamous.	თქვენ შეგიძლიათ მინდვრის თაგვი მონოგამიური გახადოთ, როცა ის ბუნებით პოლიგამიურია.


It's just a single gene.	ეს უბრალოდ ერთი გენია.


Might be more complicated in humans, but perhaps not that much.	ადამიანისთვის შეიძლება უფრო რთულად იყოს, მაგრამ არც ისე.


This is the last picture that I want to -- now we've got to use the laser pointer.	ეს ბოლო სურათია, რომელიც მინდა რომ.... ახლა ლაზერი უნდა გამოვიყენო.


A possible mode of being here would be a way of life -- a way of being, experiencing, thinking, seeing, interacting with the world.	აქ არსებობის სახეები, არის შესაძლო ცხოვრების ტიპები არსებობის, განცდის, ფიქრის, ხედვის, მსოფლიოსთან ურთიერთქმედების ტიპები.


Down here in this little corner, here, we have the little sub-space of this larger space that is accessible to human beings -- beings with our biological capacities.	ქვემოთ ამ პატარა კუთხეში, დიდი სივრცის პატარა ქვესივრცე გვაქვს, რომელიც ადამიანისთვისაა ხელმისაწვდომი. ჩვენი ბიოლოგიური შესაძლებლობების არსებებისთვის.


It's a part of the space that's accessible to animals; since we are animals, we are a subset of that.	ეს ცხოველებისათვის ხელმისაწვდომი სივრცის ნაწილია; რადგან ჩვენ ცხოველები ვართ, ამის ქვესიმრავლე ვართ.


And then you can imagine some enhancements of human capacities.	შემდეგ შეგიძლიათ ადამიანის უნარების გაუმჯობესებები წარმოიდგინოთ.


There would be different modes of being you could experience if you were able to stay alive for, say, 200 years.	ეს არსებობის სხვადასხვა სახეებია, რომლებიც შეგიძლიათ გამოსცადოთ, თუ მაგალითად 200 წელი იცოცხლებთ.


Then you could live sorts of lives and accumulate wisdoms that are just not possible for humans as we currently are.	შეძლებთ ისეთი ცხოვრებით იცხოვროთ და სიბრძნე დააგროვოთ, რაც დღევანდელი ადამიანისთვის შეუძლებელია.


So then, you move off to this larger sphere of "human +," and you could continue that process and eventually explore a lot of this larger space of possible modes of being.	შემდეგ თქვენ უფრო ფართე სფეროზე "ადამიანი +"-ზე გადახვალთ. ეს პროცესი გაგრძელდება და საბოლოოდ გამოცდით არსებობის შესაძლო სახეების ამ ფართე სივრცის უდიდეს ნაწილს.


Now, why is that a good thing to do?	რატომ არის ეს კარგი?


Well, we know already that in this little human circle there, there are these enormously wonderful and worthwhile modes of being -- human life at its best is wonderful.	ჩვენ უკვე ვიცით, რომ ადამიანისთვის განკუთვნილ ამ პატარა წრეში, მეტად შესანიშნავი და ღირებული არსებობის სახეებია. ადამიანის ცხოვრება საუკეთესო წუთებში შესანიშნავია.


We have no reason to believe that within this much, much larger space there would not also be extremely worthwhile modes of being, perhaps ones that would be way beyond our wildest ability even to imagine or dream about.	არანაირი საფუძველი არ გვაქვს ვივარაუდოთ, რომ ბევრად უფრო დიდ სივრცეში, არ იარსებებს ასევე უკიდურესად ღირებული არსებობის სახეები. შეიძლება ისეთები, რომლებიც ჩვენს ყველაზე გიჟურ წარმოდგენებს და ოცნებებსაც კი სცდება.


And so, to fix this third problem, I think we need -- slowly, carefully, with ethical wisdom and constraint -- develop the means that enable us to go out in this larger space and explore it and find the great values that might hide there.	ამიტომ, ამ მესამე პრობლემის გამოსასწორებლად, ვფიქრობ ნელა, სიფრთხილით, ეთიკური სიბრძნით და კონტროლით საჭიროა შევქმნათ საშუალებები, რომლებიც შეგვაძლებინებს ამ ფართე სივრცეში გავიდეთ და შევისწავლოთ ის. ვიპოვოთ ის სასწაულად ფასეული განცდები, რაც შეიძლება იქ იმალებოდეს.


Thanks.	მადლობა


We've been told to go out on a limb and say something surprising.	ჩვენ გვითხრეს, გამოვსულიყავით და რამე საოცრება გვეთქვა.


So I'll try and do that, but I want to start with two things that everyone already knows.	შევეცდები ეს გავაკეთო, მაგრამ მინდა დავიწყო ორი რაღაცით, რაც ყველამ იცის.


And the first one, in fact, is something that has been known for most of recorded history, and that is, that the planet Earth, or the solar system, or our environment or whatever, is uniquely suited to sustain our evolution -- or creation, as it used to be thought -- and our present existence, and most important, our future survival.	პირველი მათგანი, არის ის რაც პრაქტიკულად ყოველთვის იყო ცნობილი. ესაა ის, რომ დედამიწა და მზის სისტემა, და ჩვენი გარემო თუ რაცაა, ევოლუციას, ან როგორც ადრე ეგონათ შექმნას, და ჩვენს ამჟამინდელ არსებობას და რაც ყველაზე მთავარია, მომავალში გადარჩენას უნიკალურად მორგებული.


Nowadays, this idea has a dramatic name: Spaceship Earth.	ამჟამად ამ იდეას დრამატული სახელი აქვს: კოსმოსური ხომალდი დედამიწა


And the idea there is that outside the spaceship, the universe is implacably hostile, and inside is all we have, all we depend on, and we only get the one chance: if we mess up our spaceship, we've got nowhere else to go.	აზრი იმაშია, რომ ამ ხომალდის გარეთ სამყარო ულმობლად მტრულია, და შიგნით ყველაფერია, რაზეც დამოკიდებული ვართ. და მხოლოდ ერთი შანსი გვაქვს: თუ ხომალდს გავანადგურებთ, წასასვლელი არსად გვაქვს.


Now, the second thing that everyone already knows is that, contrary to what was believed for most of human history, human beings are not, in fact, the hub of existence.	ახლა მეორე რაღაც, რაც ყველამ იცის, იმის საპირისპიროა, რაც კაცობრიობას ყველაზე ხანგრძლივად ეგონა. ადამიანები არ არიან არსებობის მნიშვნელოვანი ნაწილი,


As Stephen Hawking famously said, we're just a chemical scum on the surface of a typical planet that's in orbit around a typical star, which is on the outskirts of a typical galaxy, and so on.	როგორც სტივენ ჰოკინგის ცნობილი ნათქვამი: ჩვენ მხოლოდ ქიმიური ქაფი ვართ, ერთ-ერთი პლანეტის ზედაპირზე, რომელიც ტიპიური ვარსკვლავის გარშემო ბრუნავს, და რომელიც თავის მხრივ ტიპიური გალაქტიკის გარეუბანია და ა.შ.


Now, the first of those two things that everyone knows is kind of saying that we're at a very untypical place, uniquely suited and so on.	პირველი ამ ორიდან ამბობს რომ ჩვენ ვართ ძალიან არატიპიურ ადგილას უნიკალურად მორგებული და ა.შ.


And the second one is saying that we're at a typical place.	და მეორე მათგანი ამბობს, რომ ჩვენ ტიპიურ ადგილას ვართ.


And, especially if you regard these two as deep truths to live by and to inform your life decisions, then they seem a little bit to conflict with each other.	და განსაკუთრებით ამ ორს ისე უყურებთ, როგორც ფუნდამენტურ ჭეშმარიტებას და რომლითაც უნდა იხელმძღვანელოთ გადაწყვეტილებების მიღებისას, მაშინ ცოტა არ იყოს ისინი კონფლიქტში არიან ერთმანეთთან.


But that doesn't prevent them from both being completely false.	თუმცა ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ორივე შეიძლება სრული სიცრუე იყოს.


(Laughter) And they are.	(სიცილი) და ასეცაა.


So let me start with the second one: typical.	ნება მომეცით მეორით დავიწყო:


Well, is this a typical place?	"ტიპიური" მაშ, არის ეს ტიპიური ადგილი?


Well, let's look around, you know, look in a random direction, and we see a wall and chemical scum -- (Laughter) and that's not typical of the universe at all.	მოდით მიმოვიხედოთ. გაიხედეთ შემთხვევითი მიმართულებით. ჩვენ ვხედავთ კედელს და ქიმიურ ქაფს (სიცილი) და ეს სრულებით არაა სამყაროსთვის ტიპიური.


All you've got to do is go a few hundred miles in that same direction and look back, and you won't see any walls or chemical scum at all -- all you see is a blue planet.	წადით რამდენიმე ასეული კილომეტრით იგივე მიმართულებით, გამოიხედოთ უკან და თქვენ უკვე ვეღარ დაინახავთ რამე კედელს, ან ქიმიურ ქაფს, დაინახავთ მხოლოდ ლურჯ პლანეტას.


And if you go further than that, you'll see the Sun, the solar system and the stars and so on, but that's still not typical of the universe, because stars come in galaxies.	თუ უფრო შორს წახვალთ, დაინახავთ მზეს, მზის სისტემას, ვარსკვლავებს და ა.შ. მაგრამ ეს კვლავ არაა ტიპიური სამყაროსთვის, რადგან ვარსკვლავები ქმნიან გალაქტიკებს


And most places in the universe, a typical place in the universe, is nowhere near any galaxies.	და სამყაროს უმეტესი ადგილები, ტიპიური ადგილი სამყაროში ახლოსაც კი არ არის ხოლმე რომელიმე გალაქტიკასთან.


So let's go out further, till we're outside the galaxy, and look back, and yeah, there's the huge galaxy with spiral arms laid out in front of us.	უფრო შორს წავიდეთ, სანამ გალაქტიკის გარეთ არ აღმოვჩნდებით, და უკან გამოვიხედოთ, და აი უზარმაზარი გალაქტიკა თავისი სპირალური მკლავებით ძევს ჩვენ წინ.


And at this point, we've come 100,000 light-years from here.	ახლა ჩვენ 100 000 სინათლის წელი გავიარეთ აქედან,


But we're still nowhere near a typical place in the universe.	მაგრამ კვლავაც არ ვართ ახლოს სამყაროს ტიპიურ ადგილთან,


To get to a typical place, you've got to go 1,000 times as far as that, into intergalactic space.	ტიპიურ ადგილზე მოსახვედრად, 1 000-ჯერ ამაზე უფრო შორს უნდა წახვიდეთ გალაქტიკათშორისო სივრცეში.


And so, what does that look like -- "typical?"	მაშ, როგორ გამოიყურება ეს "ტიპიური"?


What does a "typical" place in the universe look like?	მოკლედ როგორია ეს "ტიპიური" ადგილი სამყაროში?


Well, at enormous expense, TED has arranged a high-resolution immersion virtual reality rendering of the view from intergalactic space.	უზარმაზარი დანახარჯებით TED-მა მოაწყო, მაღალი გარჩევადობის ვირტუალურ რეალობა, რომელიც გალაქტიკათშორის სივრცეში ჩაგძირავთ.


Can we have the lights off, please, so we can see it?	შეგვიძლია სინათლე ჩავაქროთ, თუ შეიძლება რომ დავინახოთ?


Well, not quite, not quite perfect.	მაშ, მთლად იდეალური არაა.


You see, intergalactic space is completely dark, pitch dark.	ხედავთ, გალაქტიკათშორის სივრცე მთლიანად ბნელია, უკუნი.


It's so dark, that if you were to be looking at the nearest star to you, and that star were to explode as a supernova, and you were to be staring directly at it at the moment when its light reached you, you still wouldn't be able to see even a glimmer.	იმდენად ბნელი, რომ თქვენგან უახლოეს ვარსკვლავს რომ უყურებდეთ, და ვარსკვლავი სუპეტნოვად რომ ფეთქდებოდეს და თქვენ პირდაპირ მას უყურებდეთ იმ მომენტში როცა მისმა შუქმა მოაღწია, თქვენ მაინც ციმციმსაც კი ვერ დაინახავდით.


That's how big and how dark the universe is.	აი, როგორი დიდი და ბნელია სამყარო.


And that's despite the fact that a supernova is so bright, so brilliant an event, that it would kill you stone dead at a range of several light-years.	და ეს ყველაფერი მიუხედავად იმისა, რომ სუპერნოვა ისეთი კაშკაშაა, ისეთი ბრწყინვალე მოვლენაა, რომ ის გაგანადგურებთ რამდენიმე სინათლის წლის დიაპაზონშიც კი.


(Laughter) And yet, from intergalactic space, it's so far away you wouldn't even see it.	(სიცილი) მაგრამ გალაქტიკათშორის სივრცეში, ის იმდენად შორსაა, რომ ვერც კი იხილავთ,


It's also very cold out there -- less than three degrees above absolute zero.	იქ ასევე ძალიან ცივა. სამ გრადუსზე ნაკლებია აბსოლიტურ ნულს ზემოთ.


And it's very empty.	ის ძალიან ცარიელია.


The vacuum there is one million times less dense than the highest vacuum that our best technology on Earth can currently create.	ვაკუუმი იქ მილიონჯერ უფრო გაუხშოებულია, ვიდრე საუკეთესო ტექნოლოგიით შეგვიძლია შევქმნათ დედამიწაზე.


So that's how different a typical place is from this place.	აი როგორი განსხვავებულია, ტიპიურ ადგილი ამ ადგილისგან,


And that is how untypical this place is.	და აი როგორი არა ტიპიურია ეს ადგილი.


So can we have the lights back on please? Thank you.	ავანთოთ სინათლე თუ შეიძლება?


Now, how do we know about an environment that's so far away and so different and so alien from anything we're used to?	მადლობა. საიდან ვიცით იმ გარემოს შესახებ, რომელიც ასე შორსაა, ასეთი განსხვავებულია და ასეთი უცხო ჩვენთვის?


Well, the Earth -- our environment, in the form of us -- is creating knowledge.	დედამიწა, ჩვენი გარემო, ცოდნას ქმნის ჩვენი სახით.


Well, what does that mean?	რას ნიშნავს ეს?


Well, look out even further than we've just been -- I mean from here, with a telescope -- and you'll see things that look like stars, they're called quasars.	უფრო შორს გავიხედოთ, კიდევ უფრო შორს ვიდრე ვიყავით ტელესკოპით ვგულისხმობ და თქვენ დაინახავთ ვარსკვლავის მსგავსი ობიექტებს.


"Quasars" originally meant "quasi-stellar object," which means "things that look a bit like stars."	მათ კვაზარები ქვიათ. "კვაზარი" საწყისი მნიშვნელობით " კვაზივარსკვლავური ობიექტია" რაც აღნიშნავს რამეს რაც ვარსკვლავს ჰგავს


(Laughter) But they're not stars.	(სივილი) მაგრამ ეს ვარსკვლავები არაა.


And we know what they are.	და ჩვენ ვიცით რაცაა.


Billions of years ago and billions of light-years away, the material at the center of a galaxy collapsed towards a supermassive black hole.	მილიარდი წლის წინ და მილიარდი სინათლის წლის დაშორებით, გალაქტიკის ცენტრში ზემასიურ შავ ხვრელში მატერია ჩაიქცა


And then intense magnetic fields directed some of the energy of that gravitational collapse and some of the matter back out in the form of tremendous jets, which illuminated lobes with the brilliance of -- I think it's a trillion -- suns.	და შემდეგ ინტენსიურმა მაგნიტურმა ველებმა, ამ გრავიტაციული ჩაქცევის და მატერიის გარკვეული ნაწილის რაღაც ენერგია უზარმაზარ ჯეტად (მატერიის ჭავლი) უკან გამოსტყორცნა, რაც ისეთი ბრწყინვალებით ანათებს რომ ვფიქრობ, ტრილიონი მზის ბრწყინვალებისმაგვარია.


Now, the physics of the human brain could hardly be more unlike the physics of such a jet.	ადამიანის ტვინის ფიზიკა რთულია იმაზე უფრო განსხვავებული იყოს ასეთი ჯეტის ფიზიკისგან ვიდრე არის.


We couldn't survive for an instant in it.	ჩვენ მყისიერადაც კი ვერ გადავრჩებით მასში.


Language breaks down when trying to describe what it would be like in one of those jets.	ენა ვერ აღწერს როგორი იქნებოდა შეგრძნება ერთ-ერთ ასეთ ასეთ ჯეტში.


It would be a bit like experiencing a supernova explosion, but at point-blank range and for millions of years at a time.	ეს იქნებოდა როგორც სუპერნოვას აფეთქება, ოღონდ პირდაპირ მიბჯენით და მილიონობით წელი ერთდროულად.


(Laughter) And yet, that jet happened in precisely such a way that billions of years later, on the other side of the universe, some bit of chemical scum could accurately describe and model and predict and explain, above all -- there's your reference -- what was happening there, in reality.	(სიცილი) და ეს ზუსტად ისე მოხდა, რომ მილიარდობით წლის შემდეგ. სამყაროს მეორე მხარეს, გარკვეულ ქიმიურ ქაფს შეუძლია ეს ყველაფერი ზუსტად აღწეროს, შექმნას მოდელი და პროგნოზიც გააკეთოს. ესეც ცოტა რამ იმაზე, თუ რა ხდებოდა იქ, სინამდვილეში.


The one physical system, the brain, contains an accurate working model of the other, the quasar.	ერთი ფიზიკური სისტემა, ტვინი შეიცავს სწორად მომუშავე სხვა ფიზიკური სისტემის, კვაზარის მოდელს.


Not just a superficial image of it, though it contains that as well, but an explanatory model, embodying the same mathematical relationships and the same causal structure.	ეს არა მხოლოდ ზედაპირული სურათია, თუმცა მაგასაც მოიცავს, არამედ განმარტებითი მოდელი, რომელიც ასახიერებს იგივე მათემატიკურ კავშირებს და იგივე მიზეზ-შედეგობრივ სტრუქტურას.


Now, that is knowledge.	ეს ცოდნაა


And if that weren't amazing enough, the faithfulness with which the one structure resembles the other is increasing with time.	და თუ ის არაა საკმარისად საოცარი. უტყუარობა, რომლითაც ერთი სტრუქტურა აღწერს მეორეს. დროსთან ერთად იზრდება.


That is the growth of knowledge.	ეს ცოდნის ზრდაა.


So, the laws of physics have this special property, that physical objects as unlike each other as they could possibly be can, nevertheless, embody the same mathematical and causal structure and to do it more and more so over time.	ასე რომ ფიზიკის კანონებს, აქვთ ეს განსაკუთრებული მახასიათებელი, რომ ფიზიკურ ობიექტებს, რომლებიც მაქსიმალურად განსხვავდებიან ერთმანეთისგან, მიუხედავად ამისა, შეუძლიათ განსახიერონ ერთნაირი მათემატიკური და მიზეზ-შედეგობრივი სტრუქტურა და ეს მზარდად აკეთონ.


So we are a chemical scum that is different.	ანუ, ჩვენ ვართ ქიმიური ქაფი, რომელიც განსხვავებულია.


This chemical scum has universality.	ეს ქიმიური ქაფი უნივერსალურია.


Its structure contains, with ever-increasing precision, the structure of everything.	მისი სტრუქტურა მუდმივად მზარდი სიზუსტით, შეიცავს ყველაფრის სტრუქტურას.


This place, and not other places in the universe, is a hub which contains within itself the structural and causal essence of the whole of the rest of physical reality.	სამყაროს სწორედ ეს ადგილი და არა სხვა არის ადგილი, რომელიც საკუთარ თავში შეიცავს მთელი დანარჩენი ფიზიკური რეალობის სტრუქტურულ და მიზეზ-შედეგობრივ არსს.


And so, far from being insignificant, the fact that the laws of physics allow this or even mandate that this can happen is one of the most important things about the physical world.	და არც თუ უმნიშვნელოა ფაქტი, რომ ფიზიკის კანონები უშვებს ამას, ან აძლევს ამის საშუალებას. ეს ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი რამაა ფიზიკური სამყაროში.


Now, how does the solar system -- our environment, in the form of us -- acquire this special relationship with the rest of the universe?	როგორ შეიძინა მზის სისტემამ, ჩვენმა გარემომ, ჩვენი სახით, ეს განსაკუთრებული ურთიერთქმედება, დანარჩენ სამყაროსთან?


Well, one thing that's true about Stephen Hawking's remark -- I mean, it is true, but it's the wrong emphasis -- one thing that's true about it is that it doesn't do it with any special physics, there's no special dispensation, no miracles involved.	ერთი რამ, რაც სტივენ ჰოკინგის ნათქვამში მართალია, ის მთლიანად მართალია, მაგრამ აქცენტია მცდარი. მაშ, მართალია ის, რომ სამყარო ამ ყველაფერს სპეციფიური ფიზიკის გარეშე აკეთებს. არაა არანაირი განსაკუთრებული განაწილება, არანაირი სასწაული.


It does it simply with three things that we have here in abundance.	ის უბრალოდ აკეთებს ამას სამი რამით რაც ჭარბად გაგვაშნია.


One of them is matter, because the growth of knowledge is a form of information processing.	ერთია მატერია, რადგან ცოდნის ზრდა ინფორმაციის დამუშავების ფორმაა,


Information processing is computation, computation requires a computer, and there's no known way of making a computer without matter.	დამუშავება გამოთვლაა. გამოთვლას სჭირდება კომპიუტერი. მატერიის გარეშე კომპუტერის შექმნის ხერხი კი არ ვიცით.


We also need energy to make the computer, and most important, to make the media, in effect, onto which we record the knowledge that we discover.	კომპიუტერის შესაქმნელად ასევე გვჭირდება ენერგიაც და ყველაზე მთავარი, შეიქმნას საშუალება, რაზეც ჩავწერთ ჩვენ მიერ აღმოჩენილ ცოდნას.


And then thirdly, less tangible but just as essential for the open-ended creation of knowledge, of explanations, is evidence.	და მესამე, ნაკლებ ხელშესახები, მაგრამ ცოდნის და ახსნების შექმნის თავისუფალი პროცესის განუყოფელი ნაწილი, არის მტკიცებულება.


Now, our environment is inundated with evidence.	ჩვენი გარემო სავსეა მტკიცებულებებით.


We happened to get round to testing, let's say, Newton's law of gravity, about 300 years ago.	ჩვენ ვატარებთ ექსპერიმენტებს მაგალითად, ნიუტონის მიზიდულობის კანონი აღმოჩენილ იქნა დაახლოებით 300 წლის წინ.


But the evidence that we used to do that was falling down on every square meter of the Earth for billions of years before that, and we'll continue to fall for billions of years afterwards.	მაგრამ ამის მტკიცებულებები, ეცემოდა დედამიწის ყოველ კვადრატულ მეტრზე, ჯერ კიდევ მილიარდობით წლის წინ და კვლავ გაგრძელდება მილიარდობით წლის განმავლობაში


And the same is true for all the other sciences.	და ასევეა ყველა სხვა მეცნიერების შემთხვევაშიც.


As far as we know, evidence to discover the most fundamental truths of all the sciences is here just for the taking, on our planet.	რამდენადაც ვიცით, ყველა მეცნიერების ყველაზე ფუნდამენტური ჭეშმარიტებების აღმოჩენის მტკიცებულებები აქვე ჩვენს პლანეტაზე მზადაა აღმოსაჩენად.


Our location is saturated with evidence and also with matter and energy.	ჩვენი ადგილი გაჟღენთილია მტკიცებულებებით, ასევე მატერიითა და ენერგიით.


Out in intergalactic space, those three prerequisites for the open-ended creation of knowledge are at their lowest possible supply -- as I said, it's empty, it's cold and it's dark out there.	გალაქტიკათშორის სივრცეში, ის სამი აუცილებელი პირობა ცოდნის თავისუფლად შექმნისთვის დიდ დეფიციტს წარმოადგენს. როგორც გითხარით, იქ სიცარიელეა, იქ ცივა და უკუნია.


Or is it?	თუ არა?


Now actually, that's just another parochial misconception.	პრინციპში ეს მორიგი გაუგებრობაა.


(Laughter) Because imagine a cube out there in intergalactic space, the same size as our home, the solar system.	(სიცილი) წარმოიდგინეთ კუბი სადმე გალაქტიკათშორის სივრცეში, ჩვენი მზის სისტემის ზომის.


Now, that cube is very empty by human standards, but that still means that it contains over a million tons of matter.	ადამიანური სტანდარტებით ეს კუბი ცარიელია, მაგრამ ეს ნიშნავს, რომ ის მაინც შეიცავს მილიონობით ტონა მატერიას.


And a million tons is enough to make, say, a self-contained space station, on which there's a colony of scientists that are devoted to creating an open-ended stream of knowledge, and so on.	და მილიონი ტონა საკმარისია რომ შექმნა, ვთქვათ, დამოუკიდებელი კოსმოსური სადგური, სადაც იქნება მეცნიერთა დასახლებები, რომლებიც მზად არიან შექმნან ცოდნის თავისუფალი ნაკადი და ა.შ.


Now, it's way beyond present technology to even gather the hydrogen from intergalactic space and form it into other elements and so on.	ტანამედროვე ტექნოლოგია გალაქტიკათაშორის სივრციდან წყალბადის მოგროვების და მისგან სხვა ელემენტების მიღების საშუალებასაც კი არ გვაძლევს


But the thing is, in a comprehensible universe, if something isn't forbidden by the laws of physics, then what could possibly prevent us from doing it, other than knowing how?	მაგრამ საქმე ისაა, რომ ჩვენთვის ნაცნობ სამყაროში, თუ რამე დაუშვებელი არაა ფიზიკის კანონებით, რა შეგვიშლის ხელს მის გაკეთებაში, თუ არა ცოდნის ნაკლებობა?


In other words, it's a matter of knowledge, not resources.	სხვა სიტყვებით, ეს ცოდნის საკითხია და არა რესურსების.


If we could do that, we'd automatically have an energy supply, because this transmutation would be a fusion reactor.	თუ ამას შევძლებდით, ავტომატურად გვექნებოდა ენერგიის წყარო, რადგან ეს გარდაქმნა იქნებოდა თერმობირთვული რეაქტორი.


And evidence?	და მტკიცებულებები?


Well, again, it's dark out there to human senses, but all you've got to do is take a telescope, even one of present-day design, look out, and you'll see the same galaxies as we do from here.	ადამიანის შეგრძნებებისთვის იქ უკუნია, მაგრამ მხოლოდ ტელესკოპის აღებაა საჭირო, თუნდაც ერთი-ერთი თანამედროვე, გახედო ცას და დაინახავთ იმავე გალაქტიკებს, რომელიც ჩვენ ვნახეთ აქედან.


And with a more powerful telescope, you'll be able to see stars and planets in those galaxies, you'll be able to do astrophysics and learn the laws of physics.	მაგრამ უფრო ძლიერი ტელესკოპიდან, ვარსკვლავებს და პლანეტებსაც დაინახოთ გალაქტიკებში. გაერკვევით ასტროფიზიკაში და ისწავლით ფიზიკის კანონებს.


And locally there, you could build particle accelerators and learn elementary particle physics and chemistry, and so on.	და იქვე შეძლებთ ააშენოთ ნაწილაკთა ამაჩქარებლები და შეისწავლოთ ელემენტარული ნაწილაკების ფიზიკა, ქიმია და ა.შ.


Probably the hardest science to do would be biology field trips -- (Laughter) because it would take several hundred million years to get to the nearest life-bearing planet and back.	ალბათ ყველაზე რთული ბიოლოგიური ექსპედიციები იქნება. (სიცილი) რადგან რამდენიმე ასეული მილიონი წელი დასჭირდება, რომ უახლოეს სიცოცხლისთვის ხელსაყრელ პლანეტას მიაღწიოთ და დაბრუნდეთ.


But I have to tell you -- and sorry, Richard -- but I never did like biology field trips much -- (Laughter) and I think we can just about make do with one every few hundred million years.	მაგრამ უნდა გითხრათ, მაპატიე რიჩარდ, დიდად არასდროს მომწონდა ბიოლოგიური ექსპედიციები, (სიცილი) ვფიქრობ შეგვიძლია ეს გავაკეთოთ რამდენიმე ასეულ მილიონ წელიწადში ერთხელ.


(Laughter) So, in fact, intergalactic space does contain all the prerequisites for the open-ended creation of knowledge.	(სიცილი) ფაქტიურად, გალაქტიკათშორის სივრცე შეიცავს ყველა წინაპირობას ცოდნის თავისუფლად შექმნისთვის.


Any such cube anywhere in the universe could become the same kind of hub that we are, if the knowledge of how to do so were present there.	ნებისმიერი ასეთი კუბი, სადმე სამყაროში. შეიძლება გახდეს, ისეთივე სახის ცენტრი, როგორც ჩვენ ვართ, თუ იქ შესაბამისი ცოდნა იქნება.


So, we're not in a uniquely hospitable place.	ანუ ჩვენ არ ვართ უნიკალურად დასახლებად ადგილას.


If intergalactic space is capable of creating an open-ended stream of explanations, then so is almost every other environment, so is the Earth.	თუ გალაქტიკათშორის სივრცეს შეუძლია შექმნას ცოდნის თავისუფალი ნაკადი, მაშინ ამას შეძლებს თითქმის ყველა სხვა გარემო. ასევე დედამიწაც.


So is a polluted Earth.	დაბინძურებული დედამიწაც.


And the limiting factor, there and here, is not resources -- because they're plentiful -- but knowledge, which is scarce.	რესურსი არაა შემზღუდავი ფაქტორი რადგან ის უხვადაა, არამედ ცოდნა, რომელიც მწირია.


Now, this cosmic knowledge-based view may -- and, I think, ought to -- make us feel very special.	ეს კოსმოსური, ცოდნაზე დაფუძნებული ხედვა შეიძლება და ვფიქრობ უნდა გვაგრძნობინებდეს თავს განსაკუთრებულად,


But it should also make us feel vulnerable, because it means that without the specific knowledge that's needed to survive the ongoing challenges of the universe, we won't survive them.	მაგრამ მან ასევე მოწყვლადადაც უნდა გვაგრძნობინოს თავი, რადგან ეს ნიშნავს, რომ განსაკუთრებული ცოდნის გარეშე რომელიც გჭირდება, რომ სამყაროს მიმდინარე გამოწვევებს გავუძლოთ, ჩვენ ვერ გადავრჩებით.


All it takes is for a supernova to go off a few light-years away, and we'll all be dead!	საკმარისია მხოლოდ სუპერნოვამ რამდენიმე სინათლის წლის მოშორებით იფეთქოს და ჩვენ ყველა მოვკვდებით.


Martin Rees has recently written a book about our vulnerability to all sorts of things, from astrophysics, to scientific experiments gone wrong, and most importantly, to terrorism with weapons of mass destruction.	მარტინ რისმა ცოტა ხნის წინ დაწერა წიგნი ჩვენს მოწყვლადობაზე სხვადასხვა რამეების მიმართ, ასტროფიზიკიდან დაწყებული წარუმატებელ სამეცნიერო ექსპერიმენტებამდე და ყველაზე მნიშვნელოვანი მასობრივი განადგურების იარაღის მქონდე ტერორიზმამდე.


And he thinks that civilization has only a 50 percent chance of surviving this century.	ის ფიქრობს, რომ ცივილიზაციას ამ საუკუნის ბოლომდე მიღწევის მხოლოდ 50%-იანი შანსი აქვს.


I think he's going to talk about that later in the conference.	მგონი მოგვიანებით ამაზე საუბარს კონფერენციაზე აპირებს.


Now, I don't think that probability is the right category to discuss this issue in, but I do agree with him about this: we can survive and we can fail to survive.	არ მგონია რომ ალბათობა სწორი კატეგორია, ამ პრობლემაზე საუბრისთვის. თუმცა იმაში ვეთანხმები, რომ ჩვენ შეიძლება გადავრჩეთ და შეიძლება ვერ გადავრჩეთ,


But it depends, not on chance, but on whether we create the relevant knowledge in time.	მაგრამ ეს დამოკიდებულია არა შემთხვევითობაზე, არამედ იმაზე შევძლებთ თუ არა შესაბამისი ცოდნის შექმნას დროულად.


The danger is not at all unprecedented.	საფრთხე სულაც არაა უპრეცედენტო.


Species go extinct all the time.	სახეობები მუდმივად ქრება.


Civilizations end.	ცივილიზაციები წყვეტენ არსებობას.


The overwhelming majority of all species and all civilizations that have ever existed are now history.	ყველა სახეობის და ყველა ცივილიზაციის უმრავლესობა. რომელსაც კი ოდესმე უარსებია, ახლა ისტორიაა


And if we want to be the exception to that, then logically, our only hope is to make use of the one feature that distinguishes our species and civilization from all the others, namely, our special relationship with the laws of physics, our ability to create new explanations, new knowledge -- to be a hub of existence.	და თუ ჩვენ გვინდა გამონაკლისებში ვიყოთ, მაშინ ლოგიკურად ჩვენი ერთადერთუ იმედი არის ერთადერთი მომავლის არჩევა რომელიც გამოარჩევს ჩვენს სახეობას და ჩვენს ცივილიზაციას, სხვებისგან. კერძოდ, ჩვენი განსაკუთრებული ურთიერთობა ფიზიკის კანონებთან. ჩვენი უნარი, შევქმნათ ახალი ახსნები, ახალი ცოდნა რომ ვიყოთ არსებობის ცენტრი.


So let me now apply this to a current controversy, not because I want to advocate any particular solution, but just to illustrate the kind of thing I mean.	მაშ, ნება მომეცით, ახლა ეს მიმდინარე საკამათო თემაზე გავავრცელო. არა იმიტომ, რომ რომელიმე გამოსავლის დაცვა მინდა, არამედ იმიტომ რომ ილუსტრირება გავუკეთო იმას რასაც ვგულიხმობ.


And the controversy is global warming.	ეს საკამათო თემა გლობალური დათბობაა.


Now, I'm a physicist, but I'm not the right kind of physicist.	მე ფიზიკოსი ვარ. მაგრამ სხვა ტიპის ფიზიკოსი


In regard to global warming, I'm just a layman.	გლობალური დათბობის საკითხთან მიმართებაში მე არ ვარ სპეცილაისტი


And the rational thing for a layman to do is to take seriously the prevailing scientific theory.	და არასპეციალისტისთვის რაციონალური გზა არის სერიოზულად მიუდგეს მიღებულ მეცნიერულ თეორიას


And according to that theory, it's already too late to avoid a disaster, because, if it's true that our best option at the moment is to prevent CO2 emissions with something like the Kyoto Protocol, with its constraints on economic activity and its enormous cost of hundreds of billions of dollars, or whatever it is, then that is already a disaster by any reasonable measure.	და ამ თეორიის მიხედვით, კატარსტროფის თავიდან აცილებისთვის უკვე გვიანია, რადგან თუ მართალია, რომ საუკეთესო გზა CO2-ს გამოყოფის პრევენციაა კიოტოს ოქმის თანახმად, ეკონომიკური აქტივობის შეზღუდვით და მისი უზარმაზარი, ასეული მილიარდი დოლარის ხარჯით, თუ რამდენიც არის, მაშინ ეს უკვე კატასტროფაა, ნებისმიერი საღი გაზომვით.


And the actions that are advocated are not even purported to solve the problem, merely to postpone it by a little.	და ქმედებები რომლისკენაც გვიბიძგებენ არც იგულისხმება რომ პრობლემას გადაჭრის, არამედ უბრალოდ გაახანგრძლივებს.


So it's already too late to avoid it, and it probably has been too late to avoid it ever since before anyone realized the danger.	მაშ, უკვე გვიანია ამისგან თავის დაღწევა და ალბათ გვიანი იყო უკვე სანამ ვინმე გააცნობიერებდა საფრთხეს.


It was probably already too late in the 1970s, when the best available scientific theory was telling us that industrial emissions were about to precipitate a new ice age, in which billions would die.	ალბათ უკვე გვიან იყო 1970-იანებში. როცა საუკეთესო ხელმისაწვდომი სამეცნიერო თეორია გვეუბნებოდა რომ ინდუსტრიული გამონაბოლქვები ახალ გამყინვარების ხანას გამოიწვევდა, მილიარდობით მსხვერპლით.


Now, the lesson of that seems clear to me, and I don't know why it isn't informing public debate.	მე ამ გაკვეთილს ნათლად ვხედავ და მე არ ვიცი რატომ არ მოქმედებს ეს საჯარო დებატებზე.


It is that we can't always know.	ის რომ ჩვენ ყოველთვის ვერ გვეცოდინრბა.


When we know of an impending disaster and how to solve it at a cost less than the cost of the disaster itself, then there's not going to be much argument, really.	როცა ვიცით მოსალოდნელი უბედურება და როგორ გადავწყვიტოთ ის უფრო მარტივად, ვიდრე თავად კატასტროფის შედეგი, მაშინ ნამდვილად აღარაფერია საკამათო.


But no precautions and no precautionary principle can avoid problems that we do not yet foresee.	მაგრამ ვერანაირი უსაფრთხოების ზომები და ვერანაირი მსგსვი პრინციპები ვერ აგვაცილებს თავიდან პრობლემას, რომელსაც ვერ ვპროგნოზირებთ.


Hence, we need a stance of problem-fixing, not just problem-avoidance.	მაშასადამე ჩვენ გვჭირდება პრობლემის აღმოფხვრა და არა მათგან გაქცევა.


And it's true that an ounce of prevention equals a pound of cure, but that's only if we know what to prevent.	ისიც მართალია, რომ მცირედი პრევენცია მძლავრი მკურნალობის ტოლფასია მკურნალობა. მაგრამ ეს მაშინ როცა ვიცით რისი პრევენციაა საჭირო.


If you've been punched on the nose, then the science of medicine does not consist of teaching you how to avoid punches.	თუ თქვენ ცხვირში დაგარტყეს, მედიცინა ვერ გასწავლით როგორ აიცილოთ დარტყმები


(Laughter) If medical science stopped seeking cures and concentrated on prevention only, then it would achieve very little of either.	(სიცილი) მედიცინამ მკურნალობის ძიება რომ შეწყვიტოს და პრევენციაზე კონცენტრირდეს, მაშინ ის ძალიან ცოტას მიაღწევს ორივე მიმართულებით


The world is buzzing at the moment with plans to force reductions in gas emissions at all costs.	მსოფლიო აქტიურად განიხილავს გამონაბოლქვის შემცირების გეგმებს ნებისმიერ ფასად.


It ought to be buzzing with plans to reduce the temperature and with plans to live at the higher temperature -- and not at all costs, but efficiently and cheaply.	არადა უნდა განვიხილავდეთ გეგმებს, ტემპერატურის შესამცირებლად, და იმას თუ როგორ უნდა ვიცხოვროთ უფრო მაღალ ტემპერატურაში, მაგრამ არა ნებისმიერ ფასად, არამედ ეფექტიანად და იაფად.


And some such plans exist, things like swarms of mirrors in space to deflect the sunlight away and encouraging aquatic organisms to eat more carbon dioxide.	რაღაც მსგავსი გეგმები არსებობს. მაგალითად, სარკის მსგავსი მოწყობილობა, კოსმოსში, რომელიც მზის სხივებს აირეკლავს და წყლის ორგანიზმებისთვის ხელის შეწყობა, რომ მეტი ნახშირორჟანგი შთანთქან.


At the moment, these things are fringe research; they're not central to the human effort to face this problem or problems in general.	ამჯამად ეს კვლევები უმნიშვნელოდ ითვლება. ისინი არაა ძირითადი ძალისხმევის საგანი ამ პრობლემასთან ან ზოგადად პრობლემებთან ბრძოლაში.


And with problems that we are not aware of yet, the ability to put right -- not the sheer good luck of avoiding indefinitely -- is our only hope, not just of solving problems, but of survival.	საქმეების სწორად წარმართვის უნარი, მხოლოდ იღბლის ნაცვლად, არა მხოლოდ გადაგვაწყვეტინებს იმ პრობლემებს, რომელთა არსებობაც ჯერ კიდევ არ ვიცით, არამედ გადაგვარჩენს.


So, take two stone tablets and carve on them.	აიღეთ ორი ქვის ფირფიტა და ამოკვეთეთ მათზე.


On one of them, carve: "Problems are soluble."	ერთზე: "პრობლემები მოგვარებადია"


And on the other one, carve: "Problems are inevitable."	მეორეზე კი: "პრობლემები გარდაუვალია"


Thank you.	მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


I’m going around the world giving talks about Darwin, and usually what I’m talking about is Darwin’s strange inversion of reasoning.	მე დავდივარ მსოფლიოს გარშემო, დარვინის შესახებ ლექციების წასაკითხად და როგორც წესი ვსაუბრობ დარვინის "უცნაურ შებრუნებულ მსჯელობაზე".


Now that title, that phrase, comes from a critic, an early critic, and this is a passage that I just love, and would like to read for you.	ეს სათაური, ეს ფრაზა, მოდის ადრეული კრიტიკოსისგან ეს არის ნაწყვეტი, რომელიც მიყვარს და მინდა რომ წაგიკითხოთ:


"In the theory with which we have to deal, Absolute Ignorance is the artificer; so that we may enunciate as the fundamental principle of the whole system, that, in order to make a perfect and beautiful machine, it is not requisite to know how to make it.	"საქმე გვაქვს თეორიასთან, რომელშიც შემოქმედი არის აბსოლუტური უვიცობა შემდეგნაირად შეგვიძლია ჩამოვაყალიბოთ მთელი სისტემის ძირითადი პრინციპი, იმისთვის რომ შევქმნათ უნაკლო და მშვენიერი მანქანა, არ არის საჭირო იმის ცოდნა თუ როგორ კეთდება ის.


This proposition will be found on careful examination to express, in condensed form, the essential purport of the Theory, and to express in a few words all Mr. Darwin’s meaning; who, by a strange inversion of reasoning, seems to think Absolute Ignorance fully qualified to take the place of Absolute Wisdom in the achievements of creative skill."	დეტალური გარჩევის შემდეგ, მოკლედ, ეს მტკიცება გამოხატავს ამ თეორიის ძირითად მნიშვნელობას, და გამოხატავს რამდენიმე სიტყვით დარვინის სწავლების მთელს არსს, რომელიც როგორც ჩანს ფიქრობს, რომ მსჯელობის უცნაური შებრუნებით, აბსოლუტურ უვიცობას, შეუძლია დაიკავოს, შექმნის ხელოვნების მიღწევებში აბსოლუტური სიბრძნის ადგილი"


Exactly. Exactly. And it is a strange inversion.	ზუსტად, მართალია. და ეს მართლაც უცნაური შებრუნებაა.


A creationist pamphlet has this wonderful page in it: "Test Two: Do you know of any building that didn’t have a builder? Yes/No.	კრეაციონისტების ბროშურაში, არის შემდეგი შესანიშნავი გვერდი: "ტესტი მეორე: იცით თუ არა რამე შენობა, რომელსაც არ ჰყავს მშენებელი?


Do you know of any painting that didn’t have a painter? Yes/No.	დიახ/არა. იცით თუ არა რამე ნახატი, რომელსაც არ ჰყავს მხატვარი?


Do you know of any car that didn’t have a maker? Yes/No.	დიახ/არა იცით თუ არა რამე მანქანა, რომელსაც არ ჰყავს მწარმოებელი?


If you answered 'Yes' for any of the above, give details."	დიახ/არა. თუ რომელიმე შეკითხვაზე "დიახ" უპასუხეთ, გთხოვთ განმარტოთ დეტალურად."


A-ha! I mean, it really is a strange inversion of reasoning.	აჰა! ვგულისხმობ ეს მსჯელობის მიმდინარეობის მართლაც უცნაური შებრუნებაა.


You would have thought it stands to reason that design requires an intelligent designer.	თქვენ შეიძლება იფიქროთ, აზრიანია მტკიცება, რომ დიზაინს სჭირდება მოაზროვნე დიზაინერი,


But Darwin shows that it’s just false.	მაგრამ დარვინმა აჩვენა, რომ ეს მცდარი აზრია


Today, though, I’m going to talk about Darwin’s other strange inversion, which is equally puzzling at first, but in some ways just as important.	თუმცა, დღეს ვაპირებ მოგიყვეთ დარვინის სხვა უცნაურ შებრუნებაზე, რომელიც, პირველ რიგში ასევე დამაფიქრებელია და რაღაც აზრით ასეთივე მნიშნელოვანიც.


It stands to reason that we love chocolate cake because it is sweet.	აზრიანია მსჯელობა, რომ ჩვენ გვიყვარს შოკოლადის ტორტი, იმიტომ რომ ის ტკბილია.


Guys go for girls like this because they are sexy.	ბიჭებს მოსწონთ ასეთი გოგონები, იმიტომ რომ ისინი სექსუალურები არიან.


We adore babies because they’re so cute.	ჩვენ გვიყვარს ბავშვები, იმიტომ რომ ისინი საყვარლები არიან.


And, of course, we are amused by jokes because they are funny.	და რა თქმა უნდა, ჩვენ ვიცინით ხუმრობებზე, იმიტომ რომ ისინი სასაცილოა.


This is all backwards. It is. And Darwin shows us why.	სინამდვილეში კი ყველაფერი პირიქითაა. დიახ, პირიქით და დარვინმა გვაჩვენა თუ რატომ.


Let’s start with sweet. Our sweet tooth is basically an evolved sugar detector, because sugar is high energy, and it’s just been wired up to the preferer, to put it very crudely, and that’s why we like sugar.	მოდით დავიწყოთ ტკბილიდან. ჩვენი ტკბილის სიყვარული, განვითარებული შაქრის დეტექტორია რადგან შაქარი არის ენერგიის წყარო და ამიტომ უხეშად რომ ვთქვათ, ის პრიორიტეტებშია განსაზღვრული, ამიტომაც გვიყვარს ტკბილი.


Honey is sweet because we like it, not "we like it because honey is sweet."	თაფლი იმიტომ არის ტკბილი, რომ ჩვენ ის გვიყვარს და არა


There’s nothing intrinsically sweet about honey.	"ჩვენ გვიყვარს თაფლი, რადგან ის ტკბილია" თაფლში არაფერია თავისთავად ტკბილი.


If you looked at glucose molecules till you were blind, you wouldn’t see why they tasted sweet.	გლუკოზის მოლეკულებს დაბრმავებამდეც რომ დააკვირდეთ, ვერ გაიგებთ თუ რატომ გვეტკბილება ისინი.


You have to look in our brains to understand why they’re sweet.	უნდა შეხედოთ ჩვენს ტვინს, იმისთვის რომ მიხვდეთ რატომ გვეტკბილება.


So if you think first there was sweetness, and then we evolved to like sweetness, you’ve got it backwards; that’s just wrong. It’s the other way round.	ამიტომ თუ ფიქრობთ, რომ ჯერ სიტკბო გაჩნდა როგორც ასეთი და მერე ჩვენ განვვითარდით, რომ ის მოგვწონებოდა, უკუღმა გაგიგიათ; ეს არასწორია.


Sweetness was born with the wiring which evolved.	ყველაფერი პირიქით არის. სიტკბო გაჩნდა, ჩვენს მიერ მისი შეგრძნების განვითარებასთან ერთად.


And there’s nothing intrinsically sexy about these young ladies.	და ამ ახალგაზრდა ქალბატონებშიც არაფერია თავისთავად სექსუალური.


And it’s a good thing that there isn’t, because if there were, then Mother Nature would have a problem: How on earth do you get chimps to mate?	და ეს კარგია რომ ასეა, რადგან რომ ყოფილიყო, მაშინ დედა ბუნებას შეექმნებოდა პრობლემები: როგორ აიძულებდა ის შიმპანზეს დაწყვილებას?


Now you might think, ah, there’s a solution: hallucinations.	შეიძლება იფიქროთ, რომ არის გამოსავალი: ჰალუცინაცია.


That would be one way of doing it, but there’s a quicker way.	ეს შეიძლება იყოს გამოსავალი, მაგრამ არის უფრო სწრაფი მეთოდიც


Just wire the chimps up to love that look, and apparently they do.	უბრალოდ დაუდგინე შიმპანზეს, რომ მოსწონდეს სწორედ ეს გარეგნობა და ის მას მართლაც მოეწონება.


That’s all there is to it.	და მორჩა!


Over six million years, we and the chimps evolved our different ways.	6 მილიონ წელზე მეტია, რაც ჩვენ და შიმპანზე სხვადასხვა გზით ვვითარდებით.


We became bald-bodied, oddly enough; for one reason or another, they didn’t.	ჩვენი სხეულები საკმაოდ უცნაურად გამელოტდა. იმათი კი არა, ამა თუ იმ მიზეზით.


If we hadn’t, then probably this would be the height of sexiness.	ჩვენიც რომ არ გამელოტებულიყო, ალბათ ეს იქნებოდა ჩვენთვის სექსუალობის მწვერვალი.


Our sweet tooth is an evolved and instinctual preference for high-energy food.	სიტკბოს სიყვარული, არის განვითარებული ინსტიქტური უპირატესობა


It wasn’t designed for chocolate cake.	მაღალენერგიული საკვებისადმი. ის არ იყო გათვლილი


Chocolate cake is a supernormal stimulus.	შოკოლადის ტორტზე. შოკოლადის ტორტი ეს არის სუპერსტიმული.


The term is owed to Niko Tinbergen, who did his famous experiments with gulls, where he found that that orange spot on the gull’s beak -- if he made a bigger, oranger spot the gull chicks would peck at it even harder.	ტერმინი, რომელიც ეკუთვნის ნიკო ტინბირგენს. ის ატარებდა ცნობილ ექსპერიმენტს თოლიებზე რომლებშიც აღმოაჩინა, რომ ვარდისფერი ლაქა თოლიის ნისკარტზე უფრო დიდი და კაშკაშა რომ გავაკეთოთ, ბარტყები მას უფრო ძლიერად უნისკარტებენ.


It was a hyperstimulus for them, and they loved it.	ეს არის მათთვის სუპერსტიმული და მათ ის უყვართ.


What we see with, say, chocolate cake is it’s a supernormal stimulus to tweak our design wiring.	რასაც ჩვენ ამჟამად ვხედავთ, მაგალითად შოკოლადის ტორტი ეს არის ჩვენი თანდაყოლილი ინსტიქტების, გამაღიზიანებელი სუპერსტიმული.


And there are lots of supernormal stimuli; chocolate cake is one.	არსებობს ბევრი სუპერსტიმული შოკოლადის ტორტი მხოლოდ ერთი მათგანია


There's lots of supernormal stimuli for sexiness.	არსებობს უამრავი სექსუალობის სუპერსტიმული.


And there's even supernormal stimuli for cuteness. Here’s a pretty good example.	და ასევე არის საყვარლობის სუპერსტიმულიც.


It’s important that we love babies, and that we not be put off by, say, messy diapers.	აი კარგი მაგალითიც: მნიშვნელოვანია, გვიყვარდეს ბავშვები და არ განგვიზიდავდეს მათი ჩასვრილი საფენი.


So babies have to attract our affection and our nurturing, and they do.	ამიტომ, ბავშვები იძულებულნი არიან რაღაცით მიგვიზიდონ და ისინი ამას კეთებენ.


And, by the way, a recent study shows that mothers prefer the smell of the dirty diapers of their own baby.	და სხვათაშორის, ბოლო კვლევები აჩვენებს რომ დედები უპირატესობას ანიჭებენ საკუთარი შვილების ჩასვრილი საფენების სუნს.


So nature works on many levels here.	ამგვარად ბუნება მუშაობს ბევრ დონეზე.


But now, if babies didn’t look the way they do -- if babies looked like this, that’s what we would find adorable, that’s what we would find -- we would think, oh my goodness, do I ever want to hug that.	ახლა ვთქვათ, ბავშვი სხვანაირად რომ გამოიყურებოდეს, მაგალითად ასე, მაშინ ჩვენთვის ეს იქნებოდა საყვარელი, ეს მოგვეჩვენებოდა საყვარლად. ვიფიქრებდით, ღმერთო, ოღონდ ამას ჩამახუტაო.


This is the strange inversion.	ეს არის უცნაური შებრუნება.


Well now, finally what about funny. My answer is, it’s the same story, the same story.	ახლა კი, საბოლოოდ რაც შეეხება სასაცილოს. ამ შემთხვევაშიც იგივესთან გვაქვს საქმე.


This is the hard one, the one that isn’t obvious. That’s why I leave it to the end.	ეს რთულია. არ არის ასე ცხადი. ამიტომ დავიტოვე ის ბოლოსთვის


And I won’t be able to say too much about it.	მასზე აქ ბევრის მოყოლას ვერ შევძლებ,


But you have to think evolutionarily, you have to think, what hard job that has to be done -- it’s dirty work, somebody’s got to do it -- is so important to give us such a powerful, inbuilt reward for it when we succeed.	მაგრამ თქვენ უნდა იფიქროთ ევოლუციურად, იფიქრეთ რა არის ის რთული სამუშაო, შავი სამუშაო, რომელიც ვიღაცამ რომ შეასრულოს, ისეთი მნიშვნელოვანია, რომ საჭიროა, ჩაშენებული წარმატების დაჯილდოვების მეთოდი?


Now, I think we've found the answer -- I and a few of my colleagues.	ვფიქრობ ჩვენ ვიპოვეთ პასუხი, მე და ჩემმა რამდენიმე კოლეგამ.


It’s a neural system that’s wired up to reward the brain for doing a grubby clerical job.	ეს არის ნერვული სისტემა, რომელიც მომართულია ტვინის დაჯილდოვებაზე შავი, უინტერესო სამუშაოსთვის.


Our bumper sticker for this view is that this is the joy of debugging.	ჩვენი პასუხი ამ საკითხზე არის, რომ ეს არის ხარვეზის აღმოჩენის სიხარული.


Now I’m not going to have time to spell it all out, but I’ll just say that only some kinds of debugging get the reward.	ახლა დრო არ არის, რომ დეტალურად განვმარტო, მაგრამ ვიტყვი, რომ ხარვეზის აღმოჩენის მხოლოდ ზოგიერთი ტიპი ჯილდოვდება.


And what we’re doing is we’re using humor as a sort of neuroscientific probe by switching humor on and off, by turning the knob on a joke -- now it’s not funny ... oh, now it’s funnier ...	და ის რასაც ჩვენ ვაკეთებთ, არის იუმორის ერთგვარ ნეიროსამეცნიერო ზონდად გამოყენება იუმორის ჩართა-გამორთვით. ხუმრობის რეგულატორის ტრიალით... ახლა სასაცილოა... ა, ახლა უფრო სასაცილოა..


now we’ll turn a little bit more ... now it’s not funny -- in this way, we can actually learn something about the architecture of the brain, the functional architecture of the brain.	კიდევ ცოტა ვატრიალებთ, აღარ არის სასაცილო.. ამ გზით, ჩვენ მართლაც შეგვიძლია რაღაცის სწავლა ტვინის არქიტექტურაზე, ტვინის ფუქნციონალურ არქიტექტურაზე.


Matthew Hurley is the first author of this. We call it the Hurley Model.	ამის პირველი ავტორი მეთიუ ჰარლია. ჩვენ ამას ჰარლის მოდელს ვეძახით.


He’s a computer scientist, Reginald Adams a psychologist, and there I am, and we’re putting this together into a book.	ის კომპიუტერული მეცნიერია. რეჯინალდ ადამსი - ფსიქოლოგი და მე. ჩვენ ერთად ვწერთ წიგნს ამის შესახებ.


Thank you very much.	დიდი მადლობა


Some 17 years ago, I became allergic to Delhi's air.	დაახლოებით 17 წლის წინ მე დამემართა ალერგია დელის ჰაერზე.


My doctors told me that my lung capacity had gone down to 70 percent, and it was killing me.	ექიმმა მითხრა, რომ ჩემი ფილტვის შესაძლებლობებმა 70 პროცენტით მოიკლო, და ფაქტიურად სიკვდილის პირას ვიყავი.


With the help of IIT, TERI, and learnings from NASA, we discovered that there are three basic green plants, common green plants, with which we can grow all the fresh air we need indoors to keep us healthy.	ინდოეთის ტექნოლოგიების ინსტიტუტის, ენერგიისა და რესურსების ინსტიტუტის და ნასას მონაცემების დახმარებით აღმოვაჩინეთ, რომ არსებობს სამი მარტივი მწვანე მცენარე, გავრცელებული მწვანე მცენარეები, რომელთა საშუალებითაც შეგვიძლია იმდენი სუფთა ჰაერი მივიღოთ შენობის შიგნით, რამდენიც საჭიროა ჯანმრთელი ცხოვრებისთვის.


We've also found that you can reduce the fresh air requirements into the building, while maintaining industry indoor air-quality standards.	ასევე აღმოვაჩინეთ, რომ შესაძლებელია შენობის შიგნით სუფთა ჰაერის მოთხოვნის შემცირება, ისე, რომ არ დაირღვეს წარმოების შენობის შიდა ჰაერის ხარისხის სტანდარტები.


The three plants are Areca palm, Mother-in-Law's Tongue and money plant.	ეს სამი მცენარეა პალმა (Areca palm) სიდედრის ენა და ფულის მცენარე.


The botanical names are in front of you.	ბოტანიკურ სახელებს ეკრანზე ხედავთ.


Areca palm is a plant which removes CO2 and converts it into oxygen.	პალმა არის მცენარე, რომელიც იღებს ნახშირორჟანგს და აქცევს მას ჟანგბადად.


We need four shoulder-high plants per person, and in terms of plant care, we need to wipe the leaves every day in Delhi, and perhaps once a week in cleaner-air cities.	ჩვენ გვჭირდება ოთხი მხრების სიმაღლის მცენარე თითო ადამიანზე, და მოვლის მხრივ - საჭიროა გავუწმინდოთ ფოთლები დელიში ყოველდღე, ხოლო უფრო სუფთა ჰაერიან ქალაქებში ალბათ კვირაში ერთხელ.


We had to grow them in vermi manure, which is sterile, or hydroponics, and take them outdoors every three to four months.	ჩვენ ისინი გავზარდეთ ვერმი-სასუქში, ანუ ჭიების გამოყენებით რაც სტერილური ანუ ჰიდროფონიურია და სამ-ოთხ თვეში ერთხელ გაგვქონდა გარეთ.


The second plant is Mother-in-law's Tongue, which is again a very common plant, and we call it a bedroom plant, because it converts CO2 into oxygen at night.	მეორე მცენარეა სიდედრის ენა, რომელიც ასევე გავრცელებული მცენარეა და ხშირად საძინებელი ოთახის მცენარედ მოიხსენიება იმიტომ, რომ ნახშირორჟანგს ჟანგბადად ღამე გადააქცევს.


And we need six to eight waist-high plants per person.	ასეთი ექვსი მხრების სიმაღლე მცენარე გვჭირდება თითო ადამიანზე.


The third plant is money plant, and this is again a very common plant; preferably grows in hydroponics.	მესამე მცენარეა ფულის მცენარე რომელიც ასევე ფართოდაა გავრცელებული; უკეთესად იზრდება ჰიდროფონიის პირობებში


And this particular plant removes formaldehydes and other volatile chemicals.	და ეს კონკრეტული მცენარე ჰაერიდან იღებს ფორმალდეჰიდს და სხვა აორთქლებად, არამდგრად ქიმიურ ნივთიერებებს.


With these three plants, you can grow all the fresh air you need.	ამ სამი მცენარის გამოყენებით, შეგვიძლია იმდენი ჰაერი მივიღოთ, რამდენიც გვესაჭიროება.


In fact, you could be in a bottle with a cap on top, and you would not die at all, and you would not need any fresh air.	პრინციპში, შეგიძლიათ იყოთ აბსოლუტურად დახურულ ”ბოთლში” და არ მოკვდეთ, თან საერთოდ არ დაგჭირდებოდათ სუფთა ჰაერი.


We have tried these plants at our own building in Delhi, which is a 50,000-square-feet, 20-year-old building.	ჩვენ ეს მცენარეები გამოვცადეთ დელიში,ჩვენს შენობაში, რომელიც 20 წლისაა და 15 240 კვადრატულ მეტრს მოიცავს.


And it has close to 1,200 such plants for 300 occupants.	იქ დაახლოებით 1200 ასეთი მცენარე და 300 ადამიანია.


Our studies have found that there is a 42 percent probability of one's blood oxygen going up by one percent if one stays indoors in this building for 10 hours.	კვლევების შედეგად ჩვენ დავადგინეთ, რომ არის 42 პროცენტი ალბათობა იმისა, რომ ადამიანის სისხლში ჟანგბადი 1 პროცენტით მოიმატებს თუ ის ამ შენობაში 10 საათის გამნავლობაში დარჩება.


The government of India has discovered or published a study to show that this is the healthiest building in New Delhi.	ინდოეთის მთავრობამ აღმოაჩინა და გამოაქვეყნა კვლევის შედეგები, რომ ეს შენობა ნიუ დელიში ყველაზე ჯანსაღი შენობაა.


And the study showed that, compared to other buildings, there is a reduced incidence of eye irritation by 52 percent, respiratory systems by 34 percent, headaches by 24 percent, lung impairment by 12 percent and asthma by nine percent.	ამ კვლევის შედეგებით გამოჩნდა, რომ სხვა შენობებთან შედარებით, თვალების გაღიზიანების შემთხვევები აქ 52 პროცენტით ნაკლებია. სასუნთქი გზების - 34 პროცენტით, თავის ტკივილი 24 პროცენტით, ფილტვების პრობლემები 12 პროცენტით და ასთმა 9 პროცენტით ნაკლები.


And this study has been published on September 8, 2008, and it's available on the government of India website.	ეს კვლევა 2008 წლის 8 სექტემბერს გამოქვეყნდა და ხელმისაწვდომია ინდოეთის მთავრობის ვებ გვერდზე.


Our experience points to an amazing increase in human productivity by over 20 percent by using these plants.	ჩვენმა გამოცდილებამ აჩვენა ადამიანების პროდუქტიულობაში საოცარი ზრდა - ამ მცენარეების გამოყენებით 20 პროცენტზე მეტი.


And also a reduction in energy requirements in buildings by an outstanding 15 percent, because you need less fresh air.	ასევე შენობებში ენერგიის მოხმარების შემცირება, გასაოცარი 15 პროცენტით, იმიტომ რომ ნაკლები სუფთა ჰაერი გჭირდებათ.


We are now replicating this in a 1.75-million-square-feet building, which will have 60,000 indoor plants.	ახლა ამ კვლევას ვიმეორებთ 1,75 მილიონ კვადრატული ფუტის ზომის შენობაში, რომელშიც 60.000 მცენარე იქნება.


Why is this important?	რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი?


It is also important for the environment, because the world's energy requirements are expected to grow by 30 percent in the next decade.	ეს მსოფლიო გარემოსთვისაც მნიშვნელოვანია, იმიტომ, რომ მსოფლიოს ენერგიის მოთხოვნილებები მომავალი ათი წლის განმავლობაში სავარაუდოდ 30 პროცენტით გაიზრდება.


40 percent of the world's energy is taken up by buildings currently, and 60 percent of the world's population will be living in buildings in cities with a population of over one million in the next 15 years.	ამჟამად მსოფლიოს ენერგიის 40 პროცენტს შენობები იყენებენ ხოლო 60 პროცენტს - ადამიანები. მომავალი 15 წლის განმავლობაში ჩვენ ქალაქებში, შენობებში ვიცხოვრებთ.


And there is a growing preference for living and working in air-conditioned places.	კონდიცირებულ შენობებში ცხოვრებასა და მუშაობაზე კი მოთხოვნა იზრდება.


"Be the change you want to see in the world," said Mahatma Gandhi.	”შენ უნდა იყო ცვლილება, რომლის დანახვასაც ისურვები” თქვა მაჰატმა განდიმ.


And thank you for listening.	დიდი მადლობა ყურადღებისათვის.


(Applause)	(ტაში)


Before I get started: I'm really excited to be here to just actually watch what's going to happen, from here.	სანამ დავიწყებდე უნდა გითხრათ, რომ მიხარია აქ ყოფნა, რადგან პირდაპირ


So with that said, we're going to start with: What is one of our greatest needs, one of our greatest needs for our brain?	სცენიდან დავინახავ რაც მოხდება. მოკლედ, რა არის ჩვენი გონებისთვის ყველაზე დიდი საჭიროება? პასუხს თქმის ნაცვლად გაჩვენებთ, რადგან


And instead of telling you, I want to show you.	მინდა რომ ეს თავად შეიგრძნოთ.


In fact, I want you to feel it.	ბევრი რამ მინდა შეიგრძნოთ შემდეგ14 წუთში.


So, if we could all stand up.	გთხოვთ ყველას - წამოდექით. ერთად ვუდირიჟოროთ შტრაუსის ნაწარმოებს.


Alright? And you all know it.	კარგი? ხომ ყველამ იცით.


Alright. Are you ready?	მზად ხართ?


Audience: Yeah!	აუდიტორია - "კი".


Beau Lotto: Alright. Ready, one, two, three!	მოემზადეთ - ერთი, ორი, სამი! მხოლოდ ბოლო ნაწილია.


(Music: Richard Strauss "Also Sprach Zarathustra") Right?	(მუსიკა: რიხარდ შტრაუსის "ასე იტყოდა ზარატუსტრა") კარგია.


You know where it's going.	ხომ იცით საითაც მივდივართ.


(Music) Oh, it's coming!	(მუსიკა) და აი ახლოვდება!


(Music stops abruptly) Oh!	(მუსიკა წყდება მოულოდნელად) ასეა!


(Laughter) Right?	(სიცილი) აბა, შეწყდა კოლექტიური აქტი?


Collective coitus interruptus.	გთხოვთ ყველა დასხედით.


(Laughter) We have a fundamental need for closure.	(სიცილი) ყველას გვაქვს დასრულების აუცილებლობის შეგრძნება.


(Laughter) We love closure.	(სიცილი) ჩვენ გვიყვარს ყველაფრის დასრულება. (აპლოდისმენტები)


(Applause) I was told the story that Mozart, just before he'd go to bed, he'd go to the piano and go, "da-da-da-da-da."	ერთხელ მითხრეს, რომ მოცარტი დაძინებამდე პიანინოსთან მიდიოდა და უკრავდა ამ დროს, უკვე დასაძინებლად დაწოლილი


His father, who was already in bed, would think, "Argh."	მამამისი კი ფიქრობდა


He'd have to get up and hit the final note to the chord before he could go back to sleep.	"ოხ, დაუსრულებელია" დგებოდა და ბოლო აკორდს იღებდა, სანამ ისევ დასაძინებლად დაწვებოდა.


(Laughter) So the need for closure leads us to thinking about: What is our greatest fear?	(სიცილი) დასრულების საჭიროება მაფიქრებს კითხვაზე რა არის ჩვენი ყველაზე დიდი შიში? დაფიქრდით,ბავშობიდან დღემდე


Think -- what is our greatest fear growing up, even now?	რა არის ჩვენი ყველაზე დიდი შიში?


And it's the fear of the dark.	თქვენ სიბნელის შიში გაგახსენდებათ.


We hate uncertainty.	ვერ ვიტანთ გაურკვევლობას,


We hate to not know.	ვერ ვიტანთ, როცა რამე არ ვიცით.


We hate it.	გვეზიზღება ეს მომენტი.


Think about horror films.	გაიხსენეთ საშინელებათა ჟანრის ფილმები.


Horror films are always shot in the dark, in the forest, at night, in the depths of the sea, the blackness of space.	ასეთ ფილმებს ყოველთვის სიბნელეში ტყეში ღამით, ღრმა ზღვებსა და კოსმოსის წყვდიადში იღებენ.


And the reason is because dying was easy during evolution.	მიზეზი ის გახლავთ, რომ ევოლუციის პროცესში სიკვდილი მარტივი იყო.


If you weren't sure that was a predator, it was too late.	თუ დარწმუნებული არ იყავი, რომ წინ მტაცებელი იყო ყველაფერი გვიანდებოდა. ადამიანის ტვინმა წინასწარ განჭვრეტის


Your brain evolved to predict.	ევოლუცია გაიარა.


And if you couldn't predict, you died.	თუ წინასწარ ვერ განჭვრეტდით, დაიღუპებოდით. თქვენ წინასწარ ხვდებით,


And the way your brain predicts is by encoding the bias and assumptions that were useful in the past.	რადგან თქვენს გონებაში ჩადებულია წარსულში სასარგელო ვარაუდები და არჩევანი.


But those assumptions just don't stay inside your brain.	მაგრამ ეს ვარაუდები მხოლოდ თქვენს გონებაში არ რჩება


You project them out into the world.	მათ რეალურ ცხოვრებაში ახორციელებთ.


There is no bird there.	აქ ჩიტი არ არის.


You're projecting the meaning onto the screen.	თქვენ მის მნიშვნელობას ეკრანზე ასახავთ.


Everything I'm saying to you right now is literally meaningless.	თუმცა, ყველაფერი ახლა რასაც ვამბობ ყველანაირ აზრს მოკლებულია.


(Laughter) You're creating the meaning and projecting it onto me.	(სიცილი) თქვენ სძენთ მას მნიშვნელობას და იგივე ჩემზეც გადმოგაქვთ;


And what's true for objects is true for other people.	რაც ჭეშმარიტია საგნებისთვის, ის ჭეშმარიტია ადამიანებისთვისაც.


While you can measure their "what" and their "when," you can never measure their "why."	შეიძლება მიხვდეთ მათ რაობას და შეძლოთ განსაზვროთ მათი დრო, მაგრამ ვერასდროს მიხვდებით "რატომ".


So we color other people.	ჩვენ ზეგავლენას ვახდენთ სხვა ადამიანებზე.


We project a meaning onto them based on our biases and our experience.	მათზე ჩვენი ქცევებიდან და გამოცდილებიდან გამომდინარე ვძენთ მნიშვნელობას.


Which is why the best of design is almost always about decreasing uncertainty.	ამიტომაც, საუკეთესო გეგმა დაურწმუნებლობის შეგრძნებას არ გვიტოვებს,


So when we step into uncertainty, our bodies respond physiologically and mentally.	ხოლო როდესაც ეჭვები ჩნდება, ჩვენ სხეულში ფსიქოლოგიური და მენტალური პროცესები იწყება.


Your immune system will start deteriorating.	იმუნური სისტემა უარესდება.


Your brain cells wither and even die.	ტვინის უჯრედები შრება, ზოგჯერ კი კვდება.


Your creativity and intelligence decrease.	თქვენი შემოქმედებითი და გონებრივი შესაძლებლობები სუსტდება.


We often go from fear to anger, almost too often.	ხშირად, ძალიან ხშირად, შიშიდან სიბრაზეზე გადავდივართ.


Why? Because fear is a state of certainty.	იცით რატომ? რადგან როცა გვეშინია დარწუნებულები ვართ.


You become morally judgmental.	მაშინვე განსჯას იწყებთ. თქვენი თავის ყველაზე ექსტრემალური


You become an extreme version of yourself.	ვერსია ხდებით.


If you're a conservative, you become more conservative.	კონსერვატორი ხართ? უფრო მეტად კონსერვატორი ხდებით.


If you're a liberal, you become more liberal.	ლიბერალი ხართ? უფრო ლიბერალი ხდებით.


Because you go to a place of familiarity.	რადგან სიტუაცია უფრო ნაცნობი გახდა.


The problem is that the world changes.	პრობლემა ისაა, რომ მსოფლიო იცვლება.


And we have to adapt or die.	და უნდა შევეგუოთ თუ არადა დავიღუპებით.


And if you want to shift from A to B, the first step is not B.	თუ A პუნქტიდან B პუნქტამდე მისვლა გინდათ პირველი ნაბიჯი B პუნქტიდან


The first step is to go from A to not A -- to let go of your bias and assumptions; to step into the very place that our brain evolved to avoid; to step into the place of the unknown.	არ უნდა გადადგათ. თქვენი პირველი ნაბიჯი A პუნქტიდან არა იგივე, არამედ სხვა მიმართულებით უნდა იყოს. უნდა დავთმოთ ჩვენი ვარაუდები და ქმედებები. იმ ადგილისკენ უნდა წავიდეთ,საითაც ჩვენი გონება თავის არიდებას ცდილობს. უნდა შევაბიჯოთ ჩვენთვის უცხო გარემოში.


But it's so essential that we go to this place that our brain gave us a solution.	მნიშვნელოვნად მიგვაჩნია იმ ადგილისკენ წასვლა, საითაც გონება გვიბიძგებს.


Evolution gave us a solution.	ევოლუცია გვაჩვენებს გამოსავალს.


And it's possibly one of the most profound perceptual experiences.	და ეს სავარაუდოდ ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი, შემეცნებითი გამოცდილებაა.


And it's the experience of awe.	და ამ გამოცდილებას შიში ქვია.


(Music) (Applause) (Music) (Applause) (Music) (Applause) (Music) (Applause) (Cheers) (Applause) Beau Lotto: Ah, how wonderful, right?	(მუსიკა) (აპლოდისმენტები) (აპლოდისმენტები) (აპლოდისმენტები) რამდენად საოცარია, არა?


So right now, you're probably all feeling, at some level or another, awe.	ახლა თქვენ სავარაუდოდ გარკვეულ დონეზე გრძნობთ შიშს.


Right?	ასეა?


So what's happening inside your brain right now?	რა ხდება თქვენს ტვინში ახლა?


And for thousands of years, we've been thinking and writing and experiencing awe, and we know so little about it.	ჩვენ ათასობით წლის განმავლობაში ვფიქრობდით,ვწერდით შიშზე და ვგრძნობდით მას. თუმცა, მაინც ცოტა რამ ვიცით მასზე.


And so to try to understand what is it and what does it do, my Lab of Misfits had just the wonderful opportunity and the pleasure to work with who are some of the greatest creators of awe that we know: the writers, the creators, the directors, the accountants, the people who are Cirque Du Soleil.	და იმ მიზნით, რომ გაგვეგო რა არის და რა გავლენა აქვს შიშს, ჩემს "მისფიტის ლაბორატორიას" გასაოცარი შესაძლებლობა მიეცა ემუშავა შიშის იმ საოცარ შემქმნელებთან, რომლებსაც ყველა ვიცნობთ. ესენი არიან: მწერლები, გამომგონებლები, დირექტორები, ბუღალტრები ადამიანები "დუ სოლეილის" ცირკიდან.


And so we went to Las Vegas, and we recorded the brain activity of people while they're watching the performance, over 10 performances of "O," which is iconic Cirque performance.	ყველა ლას-ვეგასში წავედით და ადამიანების ტვინის აქტივობა ჩავიწერეთ როდესაც ისინი ყველაზე ცნობილი წარმოდგენის "ოუ-ს" დაახლოებით ათ დადგმას უყურებდნენ.


And we also measured the behavior before the performance, as well as a different group after the performance.	ჩვენ ასევე შევაფასეთ მათი ქცევა დადგმამდე, ასევე განსხვავებული ჯგუფების ქცევა დადგმის დასრულების შემეგ.


And so we had over 200 people involved.	ორასამდე ადამიანი გვყავდა ჩართული ამ პროცესში.


So what is awe?	და რა არის შიში?


What is happening inside your brain right now?	და რაც ახლა თქვენს გონებაში ხდება


It's a brain state. OK?	ეს გონების მდგომარეობაა.


The front part of your brain, the prefrontal cortex, which is responsible for your executive function, your attentional control, is now being downregulated.	ტვინის წინა ნაწილი, პრეფრონტალური ქერქი, რომელიც კოგნიტურ უნარებზე, ყურადღების კონცენტრირებაზეა პასუხისმგებელი ახლა დეაქტივირებულია.


The part of your brain called the DMN, default mode network, which is the interaction between multiple areas in your brain, which is active during, sort of, ideation, creative thinking in terms of divergent thinking and daydreaming, is now being upregulated.	თქვენი ტვინის ნაწილი, პასიური რეჟიმის ქსელი,რომელიც თქვენი ტვინის მრავალ ნაწილს შორის კავშირზეა პასუხისმგებელი და აქტიურია, მაშინ როდესაც თქვენ ოცნებობთ ან სპონტანურად იწყებთ ფიქრს და საკითხებს შემოქმედებითაც უდგებით, ახლა ქაოტურია.


And right about now, the activity in your prefrontal cortex is changing.	და სწორედ ახლა ცვლილებები ხდება თქვენს პრეფრონტალურ ქერქში.


It's becoming asymmetrical in its activity, biased towards the right, which is highly correlated when people step forward into the world, as opposed to step back.	ის ასიმეტრიული ხდება და ცდილობს "სიმართლის" მხარეს გადაიხაროს, როდესაც ადამიანები წინ მიდიან, მაგრამ ეწინააღმდეგება უკან გადადგმულ ნაბიჯებს.


In fact, the activity across the brains of all these people was so correlated that we're able to train an artificial neural network to predict whether or not people are experiencing awe to an accuracy of 75 percent on average, with a maximum of 83 percent.	სინამდვილეში, ამ ადამიანების ტვინის ეს აქტივობა იმდენად იყო თანაფარდობაში მოყვანილი, რომ შესაძლებლობა მოგვეცა შეგვესწავლა ხელოვნური ნეირონული ქსელი და საშუალოდ 75-83 პროცენტი სუზუსტით, წინასწარ გვენახა ხალხი გამოცდიდა თუ არა შიშს.


So what does this brain state do?	და რას აკეთებს ტვინი ამ მდგომარეობაში?


Well, others have demonstrated, for instance, Professors Haidt and Keltner, have told us that people feel small but connected to the world.	ზოგმა აგვიხსნა კიდეც. მაგალითად, პროფესორმა ჰაიდტმა და ქელთნერმა გვითხრეს, რომ ხალხი შეიძლება თავს დაკნინებულად, მაგრამ მაინც ამ სამყაროსთან


And their prosocial behavior increases, because they feel an increased affinity towards others.	დაკავშირებულად გრძნობდეს. და მათი პროსოციალური ქცევა იზრდება, რადგან სხვებთან მსგავსებას ხედავენ.


And we've also shown in this study that people have less need for cognitive control.	და კვლევაში უკვე აღვნიშნეთ, რომ ხალხს კოგნიტური კონტროლი ნაკლებად სჭირდება.


They're more comfortable with uncertainty without having closure.	ისინი თავს უფრო კომფორტულად გრძნობენ, როდესაც რაიმე გაურკვეველი


And their appetite for risk also increases.	ან დაუსრულებელია. და რისკის მოთხოვნილებაც ეზრდებათ.


They actually seek risk, and they are better able at taking it.	ისინი ეძებენ რისკს და შეუძლიათ კიდეც მასთან გამკლავება.


And something that was really quite profound is that when we asked people, "Are you someone who has a propensity to experience awe?"	ძალიან მნიშვნელოვანია ის ფაქტი, რომ როდესაც ხალხს ვკითხეთ "ის ადამიანი ხართ ვისაც რისკები იზიდავს?"


They were more likely to give a positive response after the performance than they were [before].	შოუს დასრულების შემდეგ უფრო მეტმა გასცა დადებითი პასუხი, ვიდრე შოუს დაწყებამდე.


They literally redefined themselves and their history.	მათ გადააფასეს საკუთარი თავი და საკუთარი ისტორია.


So, awe is possibly the perception that is bigger than us.	შეიძლება ჩვენ არც შეგვწევს ძალა ჩავწვდეთ შიშის არსს.


And in the words of Joseph Campbell, "Awe is what enables us to move forward."	ჯოზეფ ქემბელი ამბობს: "შიში გვაძლევს ძალას განვაგრძოთ წინ სვლა."


Or in the words of a dear friend, probably one of our greatest photographers, still living photographers, Duane Michaels, he said to me just the other day that maybe it gives us the curiosity to overcome our cowardice.	ასევე,ჩემმა ძვირფასმა მეგობარმა, ერთ-ერთმა საუკეთესო ფოტოგრაფმა, დუანე მაიკლმა ერთხელ მითხრა, რომ შიში გვიძლიერებს ცნობისმოყვარეობას, რის გამოც ვძლევთ სიმხდალეს.


So who cares? Why should we care?	და ვის ადარდებს?


Well, consider conflict, which seems to be so omnipresent in our society at the moment.	ან ჩვენ რატომ უნდა ვიდარდოთ? მოდი განვიხილოთ კონფლიქტი, რასაც დღევანდელ საზოგადოებაში


If you and I are in conflict, it's as if we're at the opposite ends of the same line.	მნიშველოვანი ადგილი უკავია. თუ თქვენ და მე კონფლიქტი გვაქვს, ეს ნიშნავს, რომ გზის სხვადასხვა ბოლოში ვდგავართ.


And my aim is to prove that you're wrong and to shift you towards me.	ჩემი მიზანია გაჩვენოთ, რომ არასწორ გზას ადგახართ და ჩემკენ გადმოგიბიროთ.


The problem is, you are doing exactly the same.	პრობლემა ისაა, რომ თქვენც იგივეს ცდილობთ.


You're trying to prove that I'm wrong and shift me towards you.	ცდილობთ თქვენკენ გადმომიბიროთ.


Notice that conflict is the setup to win but not learn.	კონფლიქტის მიზანი გამარჯვებაა და არა რაიმეს სწავლა.


Your brain only learns if we move.	თქვენი ტვინი მხოლოდ მოქმედების


Life is movement.	დროს სწავლობს. ცხოვრება მოძრაობაა.


So, what if we could use awe, not to get rid of conflict -- conflict is essential, conflict is how your brain expands, it's how your brain learns -- but rather, to enter conflict in a different way?	და რა მოხდება თუ შიშს გამოვიყენებთ არა კონფლიქტის თავიდან ასარიდებლად, რადგან კონფლიქტი მნიშვნელოვანია, და თქვენი ტვინი სწავლობს ამ დროს, არამედ კონფლიქტის სხვა მიმართულებით წასაყვანად.


And what if awe could enable us to enter it in at least two different ways?	და რა მოხდება თუ შიშის წყალობით ორ განსხვავებულ გზას დავადგებით?


One, to give us the humility and courage to not know.	პირველი შეგვძენს თავმდაბლობას და სიმამაცეს,რომ შევეგუოთ რაიმეს არ ცოდნას.


Right? To enter conflict with a question instead of an answer.	მოდი კონფლიქტში შევიდეთ შეკითხვით და არა პასუხით.


What would happen then?	და რა მოხდება იმ დროს,


To enter the conflict with uncertainty instead of certainty.	როდესაც კონფლიქტში ჩავებმებით ეჭვებით და არა დარწმუნებულობის შეგრძნებით?


And the second is, in entering conflict that way, to seek to understand, rather than convince.	მეორე - ჩავებმებით კოფლიქტში ახლის მიხვედრის და არა ვინმეს დარწმუნების მიზნით.


Because everyone makes sense to themselves, right?	ყველამ იცის თავად რას გულისხმობენ.


And to understand another person, is to understand the biases and assumptions that give rise to their behavior.	მაგრამ სხვა ადამიანის მიხვედრა ნიშნავს, რომ ვიაზრებთ მათი ქცევის გამომწვევ მიზეზებს.


And we've actually initiated a pilot study to look to see whether we could use art-induced awe to facilitate toleration.	ჩავატარეთ კვლევა, რათა გვენახა ხელოვნებით სტიმულირებული შიში გაზრდიდა თუ არა ტოლერანტობას.


And the results are actually incredibly positive.	შედეგები გასაოცრად პოზიტიურია.


We can mitigate against anger and hate through the experience of awe generated by art.	ხელოვნებით გამოწვეული შიშის წარმოქმნით შევძელით შეგვემსუბუქებინა სიბრაზე და სიძულვილი.


So where can we find awe, given how important it is?	და სად ვპოულობთ შიშს? გაითვალისწინეთ რამდენად მნიშვნელოვანია ის.


So, what if ...	რა მოხდება


A suggestion: that awe is not just to be found in the grandeur.	თუ: შიში მხოლოდ ბრწყინვალე რამ კი არა, არამედ ჩვენი განუყოფელი ნაწილი იყოს.


Awe is essential.	ხშირად ყველაფერი მასშტაბებთან ასოცირდება-


Often, it's scale -- the mountains, the sunscape.	მთები, მზის ჩასვლის პეიზაჟები,


But what if we could actually rescale ourselves and find the impossible in the simple?	მაგრამ რა მოხდებოდა საკუთარი თავისთვის ახალი მასშტაბები რომ დაგვედგინა და ის რაც შეუძლებელი გვგონია მარტივ რაღაცაში აღმოგვეჩინა?


And if this is true, and our data are right, then endeavors like science, adventure, art, ideas, love, a TED conference, performance, are not only inspired by awe, but could actually be our ladders into uncertainty to help us expand.	და თუ ეს სიმართლეა და ჩვენი მონაცემები რეალურია, მაშინ ჩვენი მცდელობები მეცნიერებაში, თავგადასავლებში,ხელოვნებაში, ახალ ვარაუდებში, სიყვარულში, თედ-ის კონფერენციებსა თუ გამოსვლებზე, შიშითაა შთაგონებული და მას ასევე მივყავართ გაურკვეველ სიტუაციებამდე, რაც ჩვენ გაზრდაში გვეხმარება.


Thank you very much.	დიდი მადლობა.


(Applause) Please, come up.	გთხოვთ ამობრძანდეთ. (აპლოდისმენტები)


Last year at TED I gave an introduction to the LHC.	2008 წელს მე მოგიყევით LHC-ის შესახებ.


And I promised to come back and give you an update on how that machine worked.	და დაგპირდით, რომ ისევ მოვიიდოდი და გაგაცნობდით ახალ ამბებს თუ როგორ მუშაობდა ეს მოწყობილობა.


So this is it. And for those of you that weren't there, the LHC is the largest scientific experiment ever attempted -- 27 kilometers in circumference.	ახლა მე აქ ვარ. და ვინც არ ესწრებოდა წინა საუბარს, LHC -არის ყველაზე დიდი სამეცნიერო ექსპერიმენტი, რომელიც ოდესმე ჩატარებულა, მისი გარშემოწერილობა 27 კილომეტრია.


Its job is to recreate the conditions that were present less than a billionth of a second after the universe began, up to 600 million times a second.	მისი მიზანი იმ მდგომარეობის შექმნაა რომელშიც სამყარო არსებობდა მისი შექმნიდან წამის ერთი მემილიარდედის შემდეგ -- წამის 600 მემილიონედის განმავლობაში.


It's nothing if not ambitious.	ეს ძალიან ამბიციურია.


This is the machine below Geneva.	ეს მოწყობილობა ჟენევის ქვეშ მდებარეობს.


We take the pictures of those mini-Big Bangs inside detectors.	ჩვენ ვიღებთ ამ ფსევდო დიდი-აფეთქების სურათებს დეტეკტორის შიგნით.


This is the one I work on. It's called the ATLAS detector -- 44 meters wide, 22 meters in diameter.	ეს ერთ-ერთია რაზეც მე ვმუშაობ. და მას ATLAS-ის დეტეკტორი ქვია -- სიგანე-44 მეტრი, რადიუსი-22 მეტრი.


Spectacular picture here of ATLAS under construction so you can see the scale.	ეს არის ATLAS-ი მშენებლობის პროცესში ამ ფოტოში კარგად ჩანს მისი ზომები.


On the 10th of September last year we turned the machine on for the first time.	2008 წლის 10 სექტემბერს ჩვენ პირველად ჩავრთეთ ეს მოწყობილობა.


And this picture was taken by ATLAS.	და ATLAS-ის საშუალებით მივიღეთ ეს გამოსახულება.


It caused immense celebration in the control room.	ეს მოვლენა ავღნიშნეთ გამშვებ ოთახში.


It's a picture of the first beam particle going all the way around the LHC, colliding with a piece of the LHC deliberately, and showering particles into the detector.	აქ გამოსახულია ნაწილაკების პირველი გაშვება სრული წრის დაარტყმის დროს ისინი ეჯახებიან LHC-ის სპეციალურ დეტალებს, და წარმოქმნილი ნაწილაკები, დეკტორის შიგნით აფრქვევენ.


In other words, when we saw that picture on September 10th we knew the machine worked, which is a great triumph.	სხვა სიტყვებით, როდესაც ჩვენ დავინახეთ ეს გამოსახულება 10 სექტემბერს ჩვენ დავრწმუნდით, რომ მოწყობილობა მუშაობდა და ეს უდიდესი მიღწევაა.


I don't know whether this got the biggest cheer, or this, when someone went onto Google and saw the front page was like that.	არ ვიცი, ამას ხვდა უფრო დიდი აღტაცება, თუ ამას როდესაც, გუგლზე შესულმა მომხმარებლებმა მთავარ გვერდზე ეს დაინახეს.


It means we made cultural impact as well as scientific impact.	ეს ნიშნავს, რომ ჩვენ მოვახდინეთ როგორც კულტურული ზეგავლენა ასევე სამეცნიერო ეფექტი.


About a week later we had a problem with the machine, related actually to these bits of wire here -- these gold wires.	ერთი კვირის შემდეგ, ჩვენ შეგვექმნა პრობლემა მოწყობილობასთან, სინამდვილეში ამ პატარა გამტარის ნაწილზე - ორქოს გამტარზე.


Those wires carry 13 thousand amps when the machine is working in full power.	ამ გამტარში 10 ათასი ამპერი დენი გადის როდესაც მოწყობილობა სრულ დატვირთვაზე მუშაობს.


Now the engineers amongst you will look at them and say, "No they don't. They're small wires."	ზოგიერთი ინჟინერი ამას რომ შეხედავს, იტყვის: არა, ეს შეუძლებელია. ეს ძალიან წვრილი მავთულია.


They can do that because when they are very cold they are what's called superconducting wire.	ეს ამ მავთულებს შეუძლიათ, რადგან დაბალ ტემპერატურაზე ისინი სუპერგამტარნი ხდებიან.


So at minus 271 degrees, colder than the space between the stars, those wires can take that current.	ასე, რომ, მინუს 271 გრადუსზე, უფრო ცივი ვიდრე სივრცე მზის გარეშე, ამ მავთულებს შეუძლიათ ასეთი სიმძლავრის გატარება.


In one of the joints between over 9,000 magnets in LHC, there was a manufacturing defect.	ერთ-ერთი შეერთების ადგილას, 9 ათასი მაგნიტიდან, იყო დეფექტი.


So the wire heated up slightly, and its 13,000 amps suddenly encountered electrical resistance.	და მავთული ცოტათი გათბა, და მასში გამტარი 13 ათასი ამპერი მოულოდნელად წააწყდა წინაღობას.


This was the result.	ეს იყო შედეგი.


Now that's more impressive when you consider those magnets weigh over 20 tons, and they moved about a foot.	ეს უფრო შთამბეჭდავი იქნება თუ თქვენ წარმოიდგენთ, რომ ყველა ეს მაგნიტი იწონიან 20 ტონას, და გადაადგილდნენ 1 ფუტით.


So we damaged about 50 of the magnets.	ასე რომ დავაზიანეთ 50 მაგნიტი.


We had to take them out, which we did.	ჩვენ მოგვიწია მათი მოხსნა.


We reconditioned them all, fixed them.	ყველა მათგანი იქნა განახლებული და შეკეთებული.


They're all on their way back underground now.	ახლა მათ უკან მიწაში დებენ.


By the end of March the LHC will be intact again.	მარტის ბოლოს LTC ისევ მწყობრში იქნება.


We will switch it on, and we expect to take data in June or July, and continue with our quest to find out what the building blocks of the universe are.	ჩვენ ჩავრთავთ მას, და ჩვენ ველოდებით მონაცემების მირებას ივნის-ივლისში, და ვაგრძელებთ ჩვენს გამოკვლევას თუ რითია სამყარო აგებული.


Now of course, in a way those accidents reignite the debate about the value of science and engineering at the edge. It's easy to refute.	ახლა, რა თქმა უნდა ამ პრობლემამ, თავიდან გამოიწვია დავა თანამედროვე მეცნიერებისა და ტექნიკის საჭიროების შესახებ.


I think that the fact that it's so difficult, the fact that we're overreaching, is the value of things like the LHC.	ეს მარტივი გადასაწყვეტია. მე ვფიქრობ, რომ ის ფაქტი, რომ ეს ასე ძალიან რთულია, და ფაქტი რომ თუ რაოდენ ვზრდით ჩვენს შესაძლებლობებს, ხსნიან იმ ფაქტს თუ რაოდენ მნიშვნელოვანია LHC.


I will leave the final word to an English scientist, Humphrey Davy, who, I suspect, when defending his protege's useless experiments -- his protege was Michael Faraday -- said this, "Nothing is so dangerous to the progress of the human mind than to assume that our views of science are ultimate, that there are no mysteries in nature, that our triumphs are complete, and that there are no new worlds to conquer."	და ბოლოს, მე მოვიყვან ინგლისელი მეცნიერის ჰემპრყ დეივის სიტყვებს, რომელიც, როგორც მე მგონია, თავისი მოსწავლის, ერთი შეხედვით უსარგებლო ექსპერიმენტის დაცვის დროს თქვა, მისი მოსწავლე კი მაიკლ ფარადეი იყო. მან თქვა: " არაფერი ისეთი საშიში არ არის ადამიანის გონების განვითარებისთვის როგოც, მოსაზრება, თითქოს ჩვენი სამეცნიერო მიღწევები ამოიწურა, რომ ბუნებაში არ დარჩა რაიმე გამოსაკვლევი, რომ ჩვენ გავიმარჯვეთ, და არაფერი აღარ დაგვრჩა გადასალახავი."


Thank you.	მადლობთ.


(Applause)	(ტაში)


I'll tell you a little bit about irrational behavior.	მე მოგითხრობთ ირაციონალურ ქცევაზე


Not yours, of course -- other people's.	თქვენსაზე არა, რა თქმა უნდა. სქვა ხალხის ირაციონალურ ქცევაზე


(Laughter) So after being at MIT for a few years, I realized that writing academic papers is not that exciting.	(სიცილი) MIT-ში რამდენიმე წლის ყოფნის შემდეგ მივხვდი, რომ აკადემიური ნაშრომების წერა არცთუისე საინტერესოა.


You know, I don't know how many of those you read, but it's not fun to read and often not fun to write -- even worse to write.	არ ვიცი რამდენს კითხულობთ თქვენ, მაგრამ არც მათი კითხვაა სახალისო და ხშირად არც მათი წერა წერა რა თქმა უნდა უარესია


So I decided to try and write something more fun.	ასე რომ მე გადავწყვიტე რამე სახალისო დამეწერა


And I came up with an idea that I would write a cookbook.	გადავწყვიტე სამზარეულო წიგნის დაწერა


And the title for my cookbook was going to be, "Dining Without Crumbs: The Art of Eating Over the Sink."	და ამ წიგნის სათაური უნდა ყოფილიყო სადილობა პურის ნაფხვენების გარეშე: სამზარეულოს ნიჟარასთან ჭამის ხელოვნება


(Laughter) And it was going to be a look at life through the kitchen.	(სიცილი) ამ წიგნში უნდა აღმეწერა სამზარეულოდან დანახული ცხოვრება


I was quite excited about this.	ძალიან დაინტრიგებული ვიყავი ამ პროექტით. წიგნს უნდა ელაპარაკა


I was going to talk a little bit about research, a little bit about the kitchen.	ცოტა კვლევაზე და ცოტაც სამზარეულოზე ჩვენ იმდენ რამეს ვაკეთებთ სამზარეულოში, რომ ვფიქრობდი საინტერესო გამოვიდოდა


I wrote a couple of chapters, and took it to MIT Press and they said, "Cute, but not for us. Go and find somebody else."	წიგნის რამდენიმე თავიც დავწერე MIT გამომცემლებსაც ვანახე, მათ კი მითხრეს "საინტერესოა, მაგრამ ეს საჩვენო არაა. წადი და სხვა გამომცემლობა მოძებნე"


I tried other people, and everybody said the same thing, "Cute. Not for us."	ესეც ვცადე, თუმცა ყველამ იგივე გამიმეორა, "საინტერესოა, მაგრამ საჩვენო არაა"


Until somebody said, "Look, if you're serious about this, you have to write about your research first; you have to publish something, then you'll get the opportunity to write something else.	სანამ ერთმა გამომცემელმა არ მითხრა "თუ მართლა სერიოზულად ფიქრობ ამაზე ჯერ საკუთარი კვრევის შესახებ უნდა დაწერო წიგნი. უნდა გამოაქვეყნო რამე მოგვიენებით კი გექნება საშუალება რომ რამე სხვა დაწერო. მართლა თუ გინდა ამის გაკეთება ასე უნდა მოიქცე."


If you really want to do it, you have to do it."	მე კი ვუთხარი: "იცით რა, მე მართლა არ მინდა ჩემი კვლევის შესახებ წერა


I do it all day long, I want to write something a bit more free, less constrained."	მთელი დღის განმავლობაში კვლევას ვაკეთებ. წერით კი რამე სხვაზე მინდა ვწერო. რამე თავისუფალი მინდა ვწერო, ნაკლებად შეზღუდული."


And this person was very forceful and said, "Look, that's the only way you'll ever do it."	გამომცემელმა კი ხისტად მომიგო "ეს ერთადერთი გზაა რომლითაც ამას შეძლებ"


So I said, "Okay, if I have to do it --" I had a sabbatical.	მაშინ ვთქვი, "კარგით, მომიწევს ამის გაკეთება" აკადემიური შვებულება მქონდა.


I said, "I'll write about my research, if there's no other way.	ჰოდა მეც ვთქვი "დავწერ ჩემი კვლევის შესახებ


And then I'll get to do my cookbook."	თუ მეტი გზა არაა. და მერე მივხედავ ჩემს სამზარეულო წიგნს." მეც დავწერე წიგნი ჩემი კვლევის შესახებ.


And it turned out to be quite fun in two ways.	და საკმაოდ სახალისო აღმოცნდა მისი წერა. ორი მიზეზის გამო.


First of all, I enjoyed writing.	ჯერ ერთი თავად წერის პროცესი გამოდგა სახალისო.


But the more interesting thing was that I started learning from people.	მაგრამ მეორე, უფრო საინტერესო ის იყო, რომ ხალხისგან დავიწყე რაღაც-რაღაცეების სწავლა.


It's a fantastic time to write, because there's so much feedback you can get from people.	წერისთვის ეს ფანტასტიური დროა. იმიტომ რომ ხალხისგან ბევრი და საინტერესო კომეტარის მიღება შეიძლება.