Many are started simply because people are interested in lots of different things.	ბევრმა უბრალოდ დაიწყო ხალხის დაინტერესებიდან გამომდინარე ბევრი სხვადასხვა რამით.


Lisa Price, who started a hair and beauty company, Carol's Daughter, was working in television production when she started side-hustling.	ლიზა პრაისი, რომელმაც დააარსა თმის მოვლისა და სილამაზის კომპანია, Carol's Daughter, მუშაობდა სატელევიზიო წარმოებაში როდესაც მან დაიწყო დამატებითი საქმიანობა


She says she actually loved her job.	იგი ამბობს, რომ მას ნამდვილად უყვარდა თავისი საქმე.


It was the fact that she came home every day feeling good that led her to start experimenting with making fragrances and hair oils in her kitchen.	ფაქტია, სახლში დაბრუნებისას ყოველთვის კარგად გრძნობდა თავს რამაც მას ექსპერიმენტი წამოაწყებინა სუნამოების და თმის ზეთების თავის სამზარეულოში შექმნით.


We're always being taught that we're supposed to know what we want to do when we grow up.	ჩვენ ყოველთვის გვასწავლიან, რომ უნდა ვიცოდეთ, რას გავაკეთებთ, როდესაც გავიზრდებით.


But when you're multipassionate, you want to dip and dabble in those different things.	მაგრამ როდესაც თქვენ მრავალი ინტერესი გაქვთ, გინდათ, გადაეშვათ და ჩაიძიროთ ამ განსხვავებულ საქმეებში.


It doesn't mean that you're not committed to your job, it just means that you have other outlets that bring you joy.	ეს არ ნიშნავს, რომ თქვენ არ ხართ თქვენი სამუშაოს ერთგული, ეს მხოლოდ იმას ნიშნავს, რომ გაქვთ სხვა საშუალებებიც, რომლებიც სიხარულს გგვრით.


And that brings me to the final thing the side hustle revolution shows us: people want to make a bet on themselves.	ეს მოგვიტანს საბოლოო შედეგს, რასაც დამატებითი საქმიანობის რევოლუცია გვიჩვენებს: ადამიანები საკუთარ თავს ეყრდნობიან.


Side hustles are appealing because it's easier to take that chance when you have some kind of income coming in.	დამატებითი საქმიანობა მიმზიდველია იმიტომ, რომ უფრო იოლია, შანსი გამოიყენო მაშინ როცა გაქვთ რაიმე სახის შემოსავალი.


Even if a side hustle doesn't take off, it's still an investment in yourself.	მაშინაც კი, თუ დამატებითი საქმე არ გამოვა, ის მაინც არის საკუთარ თავში ჩადებული ინვესტიცია.


Forty-one percent of millennials who have a side hustle say they've shared this information with their employers.	ორმოცდაერთი პროცენტი მილიონერებისა, რომლებიც დამატებით საქმიანობენ, ამბობენ, რომ მათ გაუზიარეს ეს ინფორმაცია თავიანთ დაქირავებულ თანამშრომლებს.


They're not worried about their managers reacting negatively.	ისინი არ წუხან, რომ მათი მენეჯერები უარყოფითად რეაგირებენ.


They recognize all the learning and growth that comes with running a side hustle.	ისინი აღიარებენ სწავლასა და განვითარებას რომელიც დამატებით საქმიანობას მოაქვს.


Everyone is looking to feel fulfilled.	ყველას სურს, იყოს რეალიზებული


Thirty-eight percent of baby boomers feel some kind of regret about their career.	დემოგრაფიული აფეთქების პერიოდის ადამიანების ოცდათვრამეტი პროცენტი ნანობს კარიერულ არჩევანს.


No one wants that.	არავის არ სურს ეს.


The truth is that there are many different ways to find happiness through what we do.	სიმართლე ის არის, რომ არსებობს ბედნიერების პოვნის სხვადასხვა გზა. იმით, თუ რას ვაკეთებთ.


Side hustles are about embracing that hope that we can be the ones making the decisions in how we spend our work lives.	"Side Hustle" გვიმყარებს რწმენას, რომ ჩვენ ვწყვეტთ, თუ როგორ გავატარებთ ჩვენს სამუშაო ცხოვრებას.


Suppose that two American friends are traveling together in Italy.	დავუშვათ ორი ამერიკელი მეგობარი, ერთად მოგზაურობს იტალიაში.


They go to see Michelangelo's "David," and when they finally come face-to-face with the statue, they both freeze dead in their tracks.	m ისინი მიდიან მიქელანჯელოს "დავითის" სანახავად და როცა საბოლოოდ ქანდაკების პირისპირ აღმოჩნდებიან ორივე ქვავდება.


The first guy -- we'll call him Adam -- is transfixed by the beauty of the perfect human form.	პირველი მათგანი, ადამი დავარქვათ, გაშეშებულია ადამიანის იდეალური ფორმის სილამაზისგან.


The second guy -- we'll call him Bill -- is transfixed by embarrassment, at staring at the thing there in the center.	მეორე, მას ბილი დავარქვათ, გაშეშებულია უხერხულობისგან.


So here's my question for you: Which one of these two guys was more likely to have voted for George Bush, which for Al Gore?	მაშ, აი ჩემი კითხვა: რომელმა მათგანმა მისცა უფრო დიდი ალბათობით ხმა ჯორჯ ბუშს და რომელმა ელ გორს?


I don't need a show of hands, because we all have the same political stereotypes.	ხელის აწევა არ მჭირდება, რადგან ყველა ჩვენგანს ერთნაირი პოლიტიკური სტერეოტიპები გვაქვს.


We all know that it's Bill.	ყველამ ვიცით, რომ ეს ბილია.


And in this case, the stereotype corresponds to reality.	ამ შემთხვევაში, ეს სტერეოტიპი რეალობას შეესაბამება.


It really is a fact that liberals are much higher than conservatives on a major personality trait called openness to experience.	მართლაც ფაქტია, რომ ლიბერალებს კონსერვატორებზე უფრო მეტად აქვთ ახალი გამოცდილებს მიმართ ღიაობის პიროვნული თვისება.


People who are high in openness to experience just crave novelty, variety, diversity, new ideas, travel.	ხალხი ვისაც ახალი გამოცდილების მიმართ მეტი ღიაობა ახასიათებს, სურთ სიახლე, მრავალფეროვნება, ახალი იდეები, მოგზაურობა.


People low on it like things that are familiar, that are safe and dependable.	ამ მხრივ უფრო ჩაკეტილ ხალხს ნაცნობი, უსაფრთხო და საიმედო რამეები მოსწონთ.


If you know about this trait, you can understand a lot of puzzles about human behavior, like why artists are so different from accountants.	თუ თქვენთვის ცნობილია ეს თვისება, ადამიანის ქცევის ბევრ გამოცანას ამოხსნით. მიხვდებით რატომ განსხვავდებიან ხელოვანები ბუღალტრებისგან ასე ძალიან.


You can predict what kinds of books they like to read, what kinds of places they like to travel to and what kinds of food they like to eat.	შეგიძლიათ გამოიცნოთ რა წიგნის წაკითხვა ეყვარებათ მათ, სად ეყვარებათ მოგზაურობა და რისი ჭამა უყვართ. როცა ამ თვისებას გაიგებთ, მიხვდებით


Once you understand this trait, you can understand why anybody would eat at Applebee's, but not anybody that you know.	თუ რატომ უნდა ჭამოს ვინმემ Applebee's, მაგრამ არა ისეთმა ვისაც თქვენ იცნობთ.


(Laughter) This trait also tells us a lot about politics.	(სიცილი) ეს თვისება ბევრს გვეუბნება ასევე პოლიტიკაზეც.


The main researcher of this trait, Robert McCrae, says that "Open individuals have an affinity for liberal, progressive, left-wing political views ..."	ამ თვისების მთავარი მკვლევარი, რობერტ მაკკრეი ამბობს: "ღია ინდივიდებს ახსიათებთ ლიბერალური, პროგრესული, მემრცხენე პოლიტიკური ხედვები.


They like a society which is open and changing, "... whereas closed individuals prefer conservative, traditional, right-wing views."	ისინი ღია და ცვალებად საზოგადოებას ემხრობიან" "მაშინ როცა ჩაკეტილებს კონსერვატიული, ტრადიციული, მემარჯვენე ხედვები აქვთ"


This trait also tells us a lot about the kinds of groups people join.	ეს თვისება ბევრს ამბობს ასევე იმ ჯგუფებზე, რომლებშიც ხალხი ერთიანდება.


Here's the description of a group I found on the web.	აი, ინტერნეტში ნაპოვნი ჯგუფის აღწერლობა.


What kinds of people would join "a global community ... welcoming people from every discipline and culture, who seek a deeper understanding of the world, and who hope to turn that understanding into a better future for us all"?	რა ტიპის ადამიანები გაერთიანდებიან გლობალურ საზოგადოებაში, რომელიც ყველა პროფესიის და კულტურის ადამიანებს ელის, ვინც მსოფლიოს სიღრმისეული შესწავლისკენ მიილტვის და ამით ყველასთვის უკეთესი მომავლის შექმნას იმედოვნებს?


This is from some guy named Ted.	ამის ავტორი ვინმე ტედია. (სიცილი)


Well, let's see now.	მაშ ვნახოთ, თუ ღიაობა აჩვენებს ვინაა არის ლიბერალი


If openness predicts who becomes liberal, and openness predicts who becomes a TEDster, then might we predict that most TEDsters are liberal?	და ღიაობა აჩვენებს ვინ ხდება TED-ელი, მაშინ შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ TED-ელების უმეტესობა ლიბერალია?


Let's find out.	ვნახოთ. ხელის აწევით გთხოვდით მაჩვენოთ ხართ ლიბერალი, ცენტრის მარცხნივ...


I'll ask you to raise your hand, whether you are liberal, left of center -- on social issues, primarily -- or conservative.	სოციალურ საკითხებზე ვსაუბრობთ ძირითადად... თუ კონსერვატორი?


And I'll give a third option, because I know there are libertarians in the audience.	მესამე ვარიანტიც გექნებათ, რადგან ვიცი ლიბერტარიანელებიც არიან დარბაზში.


So please raise your hand -- in the simulcast rooms too.	მაშ, გთხოვთ ხელი აწიოთ ქვემოთ საეთეროებშიც,


Let's let everybody see who's here.	მოდით ვაჩვენოთ ყველას ვინ არის აქ.


Please raise your hand if you'd say that you're liberal or left of center.	გთხოვთ ხელი აწიოთ, თუ ხართ ლიბერალი, ან ცენტრის მარცხნივ.


Please raise your hand high right now. OK.	გთხოვთ მაღლა აწიოთ ხელი.


Please raise your hand if you'd say you're libertarian.	კარგი. გთხოვთ ხელი აწიოთ, თუ თვლით რომ ლიბერტარიანელი ხართ.


OK. About two dozen.	კარგი, 20-იოდე ადამიანი.


And please raise your hand if you'd say you are right of center or conservative.	და გთხოვთ ხელი აწიოთ, თუ თვლით რომ მარჯვნივ ხართ, ან კონსერვატორი.


One, two, three, four, five -- about eight or 10.	ერთი, ორი, სამი, ოთხი, ხუთი... დაახლოებით 8 ან 10.


OK.	კარგი, ეს ცოტა პრობლემატურია.


Because if our goal is to seek a deeper understanding of the world, our general lack of moral diversity here is going to make it harder.	რადგან თუ ჩვენი ამოცანა მსოფლიოს შესწავლაა, მსოფლიოს უფრო ღრმად გაგება, მორალური მრავალფეროვნების ნაკლებობა ამას უფრო გაართულებს.


Because when people all share values, when people all share morals, they become a team.	რადგან როცა ყველას საერთო ფასეულობები და საერთო მორალი აქვს, ისინი გუნდად იკვრებიან და როცა გუნდის ფსიქოლოგიას ეზიარები,


And once you engage the psychology of teams, it shuts down open-minded thinking.	ეს გახსნილ გონებას ახშობს.


When the liberal team loses, [United States of Canada / Jesusland] as it did in 2004, and as it almost did in 2000, we comfort ourselves.	როცა ლიბერალური გუნდი მარცხდება, როგორც ეს 2004-ში მოხდა და როგორც თითქმის იგივე 2000-ში მოხდა, ჩვენ თავს ვიმშვიდებთ.


(Laughter) We try to explain why half of America voted for the other team.	(სიცილი) ვცდილობთ ავხსნათ რატომ მისცა ხმა ნახევარმა ამერიკამ სხვა გუნდს.


We think they must be blinded by religion [Post-election US map: America / Dumbf*ckistan] or by simple stupidity.	ვასკვნით, რომ ისინი რელიგიამ დააბრმავა, ან უბრალოდ სულელები არიან. (სიცილი)


(Laughter) (Applause) (Laughter) So if you think that half of America votes Republican because they are blinded in this way, then my message to you is that you're trapped in a moral Matrix, in a particular moral Matrix.	(აპლოდისმენტები) თუ ფიქრობთ, რომ ნახევარმა ამერიკამ იმიტომ მისცა ხმა რესპუბლიკელებს, რომ ისინი ასე არიან დაბრმავებულები, მაშინ გეტყვით, რომ თქვენ მორალური მატრიცის მახეში აღმოჩნდით. კონკრეტულ მორალურ მატრიცაში.


And by "the Matrix," I mean literally the Matrix, like the movie "The Matrix."	მატრიცას პირდაპირი გაგებით ვგულისხმობ, როგორც ფილმი: "მატრიცა".


But I'm here today to give you a choice.	დღეს აქ იმისთვის ვარ, რომ არჩევანის საშუალება მოგცეთ.


You can either take the blue pill and stick to your comforting delusions, or you can take the red pill, learn some moral psychology and step outside the moral Matrix.	თქვენ შეგიძლიათ ლურჯი აბი მიიღოთ და თქვენ კომფორტულ ილუზიებში დარჩეთ, ან შეგიძლიათ წითელი აბი მიიღოთ, გაიგოთ რაღაც მორალურ ფსიქოლოგიაზე და გამოხვიდეთ მორალური მატრიციდან.


Now, because I know -- (Applause) I assume that answers my question.	რადგან ვიცი, (აპლოდისმენტები) კარგი, მგონი ეს პასუხია ჩემს კითხვაზე.


I was going to ask which one you picked, but no need.	უნდა მეკითხა თუ რომელს ირჩევთ, მაგრამ აღარაა საჭირო.


You're all high in openness to experience, and it looks like it might even taste good, and you're all epicures.	თქვენ ყველა ღია ხართ ახალი გამოცდილების მიმართ და ასევე ჩანს რომ ის შეიძლება გემრიელია თქვენ კი გურმანები ხართ.


Anyway, let's go with the red pill, study some moral psychology and see where it takes us.	მოკლედ, წითელ აბს ვირჩევთ. შევიწავლოთ ცოტა მორალური ფსიქოლოგია და ვნახოთ სად მივალთ.


Let's start at the beginning: What is morality, where does it come from?	დავიწყოთ თავიდან, რა არის მორალი და საიდან მოდის?


The worst idea in all of psychology is the idea that the mind is a blank slate at birth.	ყველაზე უარესი აზრი მთელ ფსიქოლოგიაში, არის აზრი რომ გონება დაბადებისას ცარიელი დაფაა.


Developmental psychology has shown that kids come into the world already knowing so much about the physical and social worlds and programmed to make it really easy for them to learn certain things and hard to learn others.	განვითარების ფსიქოლოგიამ აჩვენა, რომ ბავშვები ამ ქვეყანას ფიზიკურ და სოციალურ მსოფლიოზე საკმაო ცოდნით ევლინებიან. ისინი დაპროგრამებულები არიან, რომ რაღაცეები მარტივად შეისწავლონ და რაღაცეები რთულად.


The best definition of innateness I've seen, which clarifies so many things for me, is from the brain scientist Gary Marcus.	თანდაყოლილობის საუკეთესო განმარტება რაც კი მინახავს, თავის ტვინის მეცნიერის გერი მარკუსისაა. ის ბევრ რამეს ნათელყოფს ჩემთვის.


He says, "The initial organization of the brain does not depend that much on experience.	ის ამბობს: "ტვინის საწყისი წყობა დიდად არაა გამოციდლებაზე დამოკიდებული.


Nature provides a first draft, which experience then revises.	ბუნება პირველად მონახაზს წარადგენს, რასაც შემდეგ გამოცდილება გადასინჯავს.


'Built-in' doesn't mean unmalleable; it means organized in advance of experience."	თანდაყოლილი არ ნიშნავს უცვლელს; ეს ნიშნავს გამოცდილებამდე მოწყობილი"


OK, so what's on the first draft of the moral mind?	მაშ, რა დევს მორალური გონების პირველად მონახაზში?


To find out, my colleague Craig Joseph and I read through the literature on anthropology, on culture variation in morality and also on evolutionary psychology, looking for matches: What sorts of things do people talk about across disciplines that you find across cultures and even species?	ამის აღმოსაჩენად, ჩემმა კოლეგამ კრეიგ ჯოსეფმა და მე გავარჩიეთ ლიტერატურა ანთროპოლოგიაზე, მორალის კულტურულ სხვადასხვაობებზე და ასევე ევოლუციურ ფსიქოლოგიაზე, მსგავსებების დასადგენად. რა არის ის, რაზეც ხალხი საქმიანობის მიუხედავად საუბრობს? რასაც სხვადასხვა კულტურებში და სხვადასხვა სახეობებშიც კი ხვდებით?


We found five best matches, which we call the five foundations of morality.	5 ასეთი თვისება ვიპოვეთ.. 5 დამთხვევა. რასაც მორალის 5 საფუძველი ვუწოდეთ.


The first one is harm/care.	პირველი ზიანი / მზრუნველობა


We're all mammals here, we all have a lot of neural and hormonal programming that makes us really bond with others, care for others, feel compassion for others, especially the weak and vulnerable.	ყველა ძუძუმწოვარი ვართ, ყველა ვართ ნეირონულად და ჰორმონალურად დაპროგრამებული რაც კავშირებს, მზრუნველობას და თანაგრძნობას განაპირობებს. განსაკუთრებით სუსტების და მოწყვლადების მიმართ


It gives us very strong feelings about those who cause harm.	ეს ჩვენში ზიანის გამომწვევების მიმართ ძლიერ გრძნობებს აღძრავს.


This moral foundation underlies about 70 percent of the moral statements I've heard here at TED.	ეს მორალური პრინციპი ჩემს მიერ TED-ზე მოსმენილი მორალური მოსაზრებების დაახლოებით 70% უდევს საფუძვლად.


The second foundation is fairness/reciprocity.	მეორე საფუძველია სამართლიანობა / ურთიერთდახმარება.


There's actually ambiguous evidence as to whether you find reciprocity in other animals, but the evidence for people could not be clearer.	არაერთგვაროვანი მტკიცებულებებია იმაზე, არსებობს თუ არა ურთიერთდახმარება სხვა ცხოველებში, მაგრამ ადამიანებში ეს ცალსახაა.


This Norman Rockwell painting is called "The Golden Rule" -- as we heard from Karen Armstrong, it's the foundation of many religions.	ამ ნორმან როკუელის ნახატს "ოქროს წესი" ჰქვია და ჩვენ მასზე, როგორც ბევრი რელიგიის ფუძემდებლურ პრინციპზე კარენ არმსტრონგისგან გვსმენია.


That second foundation underlies the other 30 percent of the moral statements I've heard here at TED.	ეს მეორე პრინციპი TED-ში მოსმენილი მორალური განცხადებების დანარჩენ 30% შეადგენს.


The third foundation is in-group/loyalty.	მესამე საფუძველია ჯგუფურობა / ლოიალობა.


You do find cooperative groups in the animal kingdom, but these groups are always either very small or they're all siblings.	ჯგუფებს ცხოველთა სამყაროშიც შეხვდებით შევხდებით მოთანამშრომლე ჯგუფებს, მაგრამ ეს ჯგუფები, ან ძალიან მცირერიცხოვანია, ან ნათესავური


It's only among humans that you find very large groups of people who are able to cooperate and join together into groups, but in this case, groups that are united to fight other groups.	მხოლოდ ადამიანებში შეხვდებთ ძალიან მრავალრიცხოვან ჯგუფებს, ვისაც თანამშრომლობა და ჯგუფებად გაერთიანება შეუძლიათ, მაგრამ ეს ჯგუფები სხვა ჯგუფებთან საბრძოლველად ერთიანდებიან.


This probably comes from our long history of tribal living, of tribal psychology.	ეს სავარაუდოდ ტომობრივი ცხოვრების გრძელი ისტორიიდან, ტომობრივი ფსიქოლოგიიდან მოდის.


And this tribal psychology is so deeply pleasurable that even when we don't have tribes, we go ahead and make them, because it's fun.	ეს ტომობრივი ფსიქოლოგია იმდენად სასიამოვნოა, რომ როცა ტომები არ გვყავს, ხელოვნურად ვქმნით მათ, რადგან სახალისოა.


(Laughter) Sports is to war as pornography is to sex.	(სიცილი) სპორტი რაცაა ომისთვის, იგივეა პორნოგრაფია სექსისთვის.


We get to exercise some ancient drives.	ამ გზით ჩვენს ძველისძველ სწრაფვებს გამოვცდით.


The fourth foundation is authority/respect.	მეოთხე საფუძველია ძალაუფლება / პატივისცემა.


Here you see submissive gestures from two members of very closely related species.	აქ ძალიან ახლოს მყოფი სახეობის ორი წარმომადგენლის მორჩილებას ხედავთ.


But authority in humans is not so closely based on power and brutality as it is in other primates.	ძალაუფლება ადამიანებში იმდენად არ ეფუძნება ძალას და სისატიკეს, რამდენადაც ეს სხვა პრიმატებშია.


It's based on more voluntary deference and even elements of love, at times.	ის უფრო ნებაყოფლობითი პატივისცემაა და ზოგჯერ სიყვარულის ელემენტებსაც შეიცავს.


The fifth foundation is purity/sanctity.	მეხუთე საფუძველი სიწმინდე / სისპეტაკე.


This painting is called "The Allegory Of Chastity," but purity is not just about suppressing female sexuality.	ამ ნახატს "უბიწოების ალეგორია" ჰქვია. მაგრამ სიწმინდე მხოლოდ ქალის სექსუალობის დათრგუნვა არაა.


It's about any kind of ideology, any kind of idea that tells you that you can attain virtue by controlling what you do with your body and what you put into your body.	ის ნებისმიერ იდეოლოგიაში და აზრშია, რომელიც ამბობს, რომ ღირსეული გახდები, თუ საკუთარ სხეულს გააკონტროლებ თუ გააკონტროლებ რას ახვედრებ სხეულში.


And while the political right may moralize sex much more, the political left is doing a lot of it with food.	თუ პოლიტიკური მემარჯვენეები სექსის მორალიზებას ახდენენ, მემარცხენეები იგივეს საკვებზე აკეთებენ.


Food is becoming extremely moralized nowadays.	საკვები ზემდეტად მორალიზებული ხდება დღეს-დღეობით


A lot of it is ideas about purity, about what you're willing to touch or put into your body.	და ეს დიდ წილად სიწმინდის აზრით ხდება, იმით თუ რისი შეხება, ან რისი მოთავსება გსურს საკუთარ სხეულში.


I believe these are the five best candidates for what's written on the first draft of the moral mind.	მიმაჩნია რომ ეს 5 არის მორალური გონების პირველად მონახაზში მოხვედრის საუკეთესო კანდიდატი.


I think this is what we come with, a preparedness to learn all these things.	ვფქირობ ამით ვევლინებით სამყაროს მინიმუმ მზაობით, რომ ეს ავითვისოთ.


But as my son Max grows up in a liberal college town, how is this first draft going to get revised?	თუმცა, როცა ჩემი ბიჭი მაქსი ლიბერალურ საუნივერსიტეტო ქალაქში იზრდება, როგორ გადაიხედება მისი პირველადი მონახაზი?


And how will it end up being different from a kid born 60 miles south of us, in Lynchburg, Virginia?	და რამდენად განსხვავებული იქნება ის ბავშვისგან, ვინც 100 კმ-ით უფრო სამხრეთით, ლინჩბერგში, ვირჯინიაში დაიბადა?


To think about culture variation, let's try a different metaphor.	კულტურული სხვაობების გასააზრებლად სხვა მეტაფორა ვცადით.


If there really are five systems at work in the mind, five sources of intuitions and emotions, then we can think of the moral mind as one of those audio equalizers that has five channels, where you can set it to a different setting on every channel.	თუ ცნობიერებაში მართლაც 5 ძირითადი პრინციპია, ინტუიციის და ემოციის 5 წყარო, მაშინ ჩვენ შეგვიძლია მორალური გონება ხუთარხიანი აუდეიო ეკვალაიზერად წარმოვიდგინოთ, რომელზეც თითოეული არხის განსხვავებულად დაყენება შეიძლება.


My colleagues Brian Nosek and Jesse Graham and I made a questionnaire, which we put up on the web at www.YourMorals.org.	ჩემმა კოლეგებმა ბრაიან ნოზიკმა, ჯესი გრეჰემმა და მე შევქმენით გამოკიტხვა, რომელიც www.YourMorals.org-ზე განვათავსეთ.


And so far, 30,000 people have taken this questionnaire, and you can, too.	ის უკვე 30 000-მა კაცმა შეავსო და თქვენც შეგიძლიათ.


Here are the results from about 23,000 American citizens.	აი შედეგებიც. ეს დაახლოებით 23 000 ამერიკელის შედეგია.


On the left are the scores for liberals; on the right, conservatives; in the middle, moderates.	მარცხნივ ლიბერალების შედეგებია. მარჯვნივ - კონსერვატორების. შუაში - ხალხი ზომიერი შეხედულებებით.


The blue line shows people's responses on the average of all the harm questions.	ლურჯი ხაზი ასახავს ხალხის საშუალო პასუხს ზიანის მიყენების შესახებ ყველა კითხვაზე.


So as you see, people care about harm and care issues.	როგორც ხედავთ ხალხს ადარდებს ზიანი და მზრუნველობა.


They highly endorse these sorts of statements all across the board, but as you also see, liberals care about it a little more than conservatives; the line slopes down.	ისინი ასეთ მსჯელობას მტკიცედ ემხრობიან, მაგრამ თქვენ ასევე ხედავთ, რომ ლიბერალებს ეს ცოტა უფრო მეტად ადარდებთ ვიდრე კონსერვატორებს.. ხაზი ქვემოთ მოდის.


Same story for fairness.	იგივეა სამართლიანობაზე.


But look at the other three lines.	მაგრამ შეხედეთ დანარჩენ სამ ხაზს.


For liberals, the scores are very low.	ლიბერალებისთვის ისინი ძალიან დაბლაა.


They're basically saying, "This is not morality.	ლიბერალები ამბობენ: "არა, ეს არაა მორალი.


In-group, authority, purity -- this has nothing to do with morality. I reject it."	ჯგუფურობა, ძალაუფლება, სიწმინდე მათ არაფერი ესაქმებათ მორალთან.


But as people get more conservative, the values rise.	უარვყოფ" როგორც კი ადამიანი უფრო კონსერვატორი ხდება, მონაცემი მაღლა იწევს.


We can say liberals have a two-channel or two-foundation morality.	შეგვიძლია ვთქვათ რომ ლიბერალებს ორარხიანი, ან ორსაფუძვლიანი მორალი აქვთ.


Conservatives have more of a five-foundation, or five-channel morality.	კონსერვატორებს უფრო 5 საფუძვლიანი, ან 5 არხიანი მორალი.


We find this in every country we look at.	ამას ყოველ ქვეყანაში ვაწყდებით.


Here's the data for 1,100 Canadians. I'll flip through a few other slides.	აი, 1100 კანადელის მონაცემი. რამდენიმე სხვა სლაიდსაც გავივლი.


The UK, Australia, New Zealand, Western Europe, Eastern Europe, Latin America, the Middle East, East Asia and South Asia.	გაერთიანებული სამეფო, ავსტრალია, ახალი ზელანდია, დას. და აღმ. ევროპა, ლათინური ამერიკა, ახლო აღმოსავლეთი, აღმოსავლეთ და სამხრეთ აზია.


Notice also that on all of these graphs, the slope is steeper on in-group, authority, purity, which shows that, within any country, the disagreement isn't over harm and fairness.	დააკვირდით რომ ყველა ამ გრაფიკზე ჯგუფურობა, ძალაუფლება და სიწმინდე, უფრო დახრილი ხაზითაა. რაც აჩვენებს, რომ ქვეყანაში ზიანსა და სამართლიანობაზე დავა არაა.


I mean, we debate over what's fair, but everybody agrees that harm and fairness matter.	ყველა... ვკამათობთ იმაზე, თუ რაა სამართლიანი მაგრამ ყველა თანხმდება, რომ ზიანი და სამართლიანობა მნიშვნელოვანია.


Moral arguments within cultures are especially about issues of in-group, authority, purity.	მორალური დავა კულტურებში, ძირითადად ჯგუფურობაზე, ძალაუფლებაზე და სიწმინდეზეა.


This effect is so robust, we find it no matter how we ask the question.	ეს ტენდენცია იმდენად მდგრადია, რომ მას კითხვის დასმის სპეციფიკა არ ცვლის.


In a recent study, we asked people, suppose you're about to get a dog, you picked a particular breed, learned about the breed.	ერთ-ერთ ბოლო კვლევაში, ხალხს შევთავაზეთ, წარმოადგინათ ძაღლის შეძენა. არჩევთ კონკრეტულ ჯიშს, და იგებთ ახალ ინფორმაციას ამ ჯიშზე.


Suppose you learn that this particular breed is independent-minded and relates to its owner as a friend and an equal.	ვთქვათ გაიგეთ რომ ეს კონკრეტული ჯიში, დამოუკიდებლად აზროვნებს და მის მფლობელს მეგობარად და თანასწორად აღიქვამს.


If you're a liberal, you say, "That's great!"	თუ ლიბერალი ხართ, იტყვით: "ეი, მშვენიერია!"


because liberals like to say, "Fetch! Please."	რადგან ლიბერალებს უყვართ თქმა: "მოიტანე!


(Laughter) But if you're a conservative, that's not so attractive.	თუ შეიძლება" (სიცილი) მაგრამ თუ კონსერვატორი ხართ, ეს არც ისე სასიამოვნოა.


If you're conservative and learn that a dog's extremely loyal to its home and family and doesn't warm up to strangers, for conservatives, loyalty is good; dogs ought to be loyal.	თუ კონსერვატორი ხართ და გაიგეთ, რომ ძაღლი ძალიან ერთგულია სახლის და ოჯახის მიმართ და უცხოსთან სწრაფად არ შინაურდება, კონსერვატორებისთვის, ერთგულება კარგია ძაღლები ერთგულები უნდა იყვნენ.


But to a liberal, it sounds like this dog is running for the Republican nomination.	მაგრამ ლიბერალისთვის ეს ჟღერს, თითქოს ეს ძაღლი რესპუბლიკელების ნომინანტობის კანდიდატია.


(Laughter) You might say, OK, there are differences between liberals and conservatives, but what makes the three other foundations moral?	(სიცილი) ახლა თქვენ იტყვით, კარგი, ეს განსხვავებაა ლიბერალებს და კონსერვატორებს შორის, მაგრამ რის გამოა დანარჩენი 3 მორალური?


Aren't they the foundations of xenophobia, authoritarianism and puritanism?	ისინი ხომ მხოლოდ ქსენოფობიის, ავტორიტარიზმის და პურიტანიზმის საფუძვლებია?


What makes them moral?	რა ხდის მათ მორალურს?


The answer, I think, is contained in this incredible triptych from Hieronymus Bosch, "The Garden of Earthly Delights."	ვფიქრობ პასუხს ჰიერონიმუს ბოსხის ეს არაჩვეულებრივი ტრიპტიქი შეიცავს: "მიწიერი ტკბობის ბაღი" პირველ პანელზე შექმნის მომენტს ვხედავთ


All is ordered, all is beautiful, all the people and animals are doing what they're supposed to be doing, are where they're supposed to be.	ყველაფერი წესრიგშია, ყველაფერი შვენიერია, ყველა ადამიანი და ცხოველი აკეთებს იმას რაც საჭიროა, არიან სადაც საჭიროა.


But then, given the way of the world, things change.	მაგრამ შემდეგ ყველაფერი იცვლება.


We get every person doing whatever he wants, with every aperture of every other person and every other animal.	ყველა ადამიანი უკეთებს რასაც უნდა, ყევლა სხვა ადამიანის და ცხოველის ყველა ხვრელს.


Some of you might recognize this as the '60s.	ზოგიერთმა შეიძლება ამაში 60-იანები ამოიცნოს


(Laughter) But the '60s inevitably gives way to the '70s, where the cuttings of the apertures hurt a little bit more.	(სიცილი) მაგრამ 60-იანებს აუცილებლად 70-იანები მოყვება, როცა ხვრელების დაზიანებები უფრო მტკივნეული ხდება.


Of course, Bosch called this hell.	რა თქმა უნდა ბოსხმა ამას ჯოჯოხეთი უწოდა.


So this triptych, these three panels, portray the timeless truth that order tends to decay.	ასე რომ, ეს ტრიპტიქი, ეს სამი პანელი ჭეშმარიტებას ასახავს: წესრიგს ქაოსი მოსდევს.


The truth of social entropy.	საზოგადოებრივი ენტროპიის ჭეშმარიტება.


But lest you think this is just some part of the Christian imagination where Christians have this weird problem with pleasure, here's the same story, the same progression, told in a paper that was published in "Nature" a few years ago, in which Ernst Fehr and Simon Gächter had people play a commons dilemma, a game in which you give people money, and then, on each round of the game, they can put money into a common pot, then the experimenter doubles what's there, and then it's all divided among the players.	მაგრამ რომ არ იფიქროთ, ეს მხოლოდ ქრისტიანული წარმოსახვის ნაწილია, რომელშიც მათ სიამოვნებების მიმართ უცნაური აკვიატება აქვთ, ამიტომ აი, ჟურნალ "Nature"-ში რამდენიმე წლის წინ გამოქვეყნებული ისტორია მსგავსი განვითარებით, სადაც ერნსტ ფერმა და საიმონ გახტერმა ხალხი დილემის თამაშში ჩართეს. თამაშში, რომელშიც ხალხს ფული ეძლევა და შემდეგ თამაშის ყოველ ახალ წრეზე, მათ შეუძლიათ ეს ფული საერთო ყულაბაში ჩადონ შემდეგ ექსპერიმენტატორი აორმაგებს ამ თანხას, შემდეგ ის თანაბრად ნაწილდება მოთამაშეებში.


So it's a nice analog for all sorts of environmental issues, where we're asking people to make a sacrifice and they don't really benefit from their own sacrifice.	ეს გარემო პრობლემების კარგი ანალოგია, სადაც ხალხს შესაწირს ვთხოვთ და ისინი თავად პირდაპირ ვერ სარგებლობენ საკუთარი შემოწიროლობით.


You really want everybody else to sacrifice, but everybody has a temptation to free ride.	საჭიროა რომ ყველა სხვამაც გააკეთოს შემოწირულობა, მაგრამ ყველას აქვს ასევე მუქთახორობის ცდუნება.


What happens is that, at first, people start off reasonably cooperative.	ხდება შემდეგი: თავიდან ხალხი ნორმალურად თანამშრომლობს.


This is all played anonymously.	ეს ყველაფერი ანონიმურად ხდება.


On the first round, people give about half of the money that they can.	პირველ წრეზე ხალხი საკუთარი თანხის დაახლოებით ნახევარს გასცემს,


But they quickly see other people aren't doing so much.	მაგრამ სწრაფადვე ხედავენ: "იცი, სხვები ამდენს არ გასცემენ


"I don't want to be a sucker. I won't cooperate."	არ მინდა სულელი ვიყო. არ ვითანამშრომლებ"


So cooperation quickly decays from reasonably good down to close to zero.	ამიტომ თანამშრომლობა სწრაფადვე ვარდება ნორმალურიდან 0-თან ახლოს.


But then -- and here's the trick -- Fehr and Gächter, on the seventh round, told people, "You know what? New rule.	მაგრამ შემდეგ, ეს პატარა ხრიკია, ფერი და გახტერი ამბობენ, მეშვიდე წრეზე "იცით? ახალი წესია.


If you want to give some of your own money to punish people who aren't contributing, you can do that."	თუ გინდათ, შეგიძლიათ თქვენი ფული იმ ხალხის დასასჯელად გასცეთ ვინც შემოწირულობას არ აკეთებს"


And as soon as people heard about the punishment issue going on, cooperation shoots up.	და როგორც კი ხალხი სასჯელის შესახებ შეიტყობს, თანამშრომლობა მკვეთრად იზრდება.


It shoots up and it keeps going up.	მკვეთრად იზრდება და ზრდა ნარჩუნდება.


Lots of research shows that to solve cooperative problems, it really helps.	ბევრი კვლევა აჩვენებს, რომ თანაშრომლობის პრობლემის გადაჭრაში ეს მეთოდი ამართლებს.


It's not enough to appeal to people's good motives.	მხოლოდ ხალხის კეთილ ნებაზე აპელირება არაა საკმარისი.


It helps to have some sort of punishment.	რაღაც ტიპის სასჯელი მართლაც სასარგებლოა.


Even if it's just shame or embarrassment or gossip, you need some sort of punishment to bring people, when they're in large groups, to cooperate.	მხოლოდ შერცხვენა, უხერხულობა, ან ჭორიც რომ იყოს, რაღაც ტიპის სასჯელი გჭირდებათ იმისთვის, რომ დიდი რაოდენობით ადამიანები თანამშრომლობაში ჩართოთ.


There's even some recent research suggesting that religion -- priming God, making people think about God -- often, in some situations, leads to more cooperative, more pro-social behavior.	არსებობს რაღაც კვლევები, რომელიც აჩვენებს რომ რელიგიაც კი რომელიც აიძულებს ხალხს ღმერთზე იფიქრონ, ხშირად, ზოგ ვითარებაში უფრო მეტი თანამშრომლობის და სოციალურობისკენ უბიძგებს


Some people think that religion is an adaptation evolved both by cultural and biological evolution to make groups to cohere, in part for the purpose of trusting each other and being more effective at competing with other groups.	ზოგი მიიჩნევს, რომ რელიგია ადაპტაციაა, რომელიც კულტურული და ბიოლოგიური ევოლუციით განვითარდა ჯგუფების შეთანხმებულობისთვის, იმისთვის, რომ ხალხი ენდობოდეს ერთმანეთს და იყოს უფრო ძლიერი სხვა ჯგუფებთან შეჯიბრისას.


That's probably right, although this is a controversial issue.	ალბათ ეს ასეცაა, თუმცა ეს ჯერ კიდევ სკამათოა.


But I'm particularly interested in religion and the origin of religion and in what it does to us and for us, because I think the greatest wonder in the world is not the Grand Canyon.	თუმცა, მე განსაკუთრებით რელიგია მაინტერესებს და მისი წარმომავლობა, რას გვიკეთებს ის ჩვენ და ჩვენთვის. რადგან მგონია, რომ უდიდესი საოცრება გრანდ კენიონია არაა.


The Grand Canyon is really simple -- a lot of rock and a lot of water and wind and a lot of time, and you get the Grand Canyon.	გრანდ კენიონი საკმაოდ მარტივია. ის მხოლოდ ბევრი ქვა, წყალი, ქარი და დიდი დროა და ვიღებთ გრანდ კენიონს.


It's not that complicated.	ეს არც ისე რთულია.


This is what's complicated: that people lived in places like the Grand Canyon, cooperating with each other, or on the savannahs of Africa or the frozen shores of Alaska.	მართლაც რთულია ის, რომ ხალხი ცხოვრობდა გრანდ კენიონისნაირ ადგილებში და თანამშრომლობდა, ან აფრიკის სავანებში, ან ალიასკის გაყინულ ნაპირებზე, შემდეგ კი ამ დასახლებიდან ზოგიერთი


And some of these villages grew into the mighty cities of Babylon and Rome and Tenochtitlan.	გრანდიოზულ ბაბილონისნაირ, რომისნაირ და ტენოჩტიტლანისნაირ ქალაქებად იქცა.


How did this happen?	როგორ მოხდა ეს?


It's an absolute miracle, much harder to explain than the Grand Canyon.	ეს სრული სასწაულია. ბევრად უფრო რთულად ასახსნელი ვიდრე გრანდ კენიონი.


The answer, I think, is that they used every tool in the toolbox.	ვფიქრობ პასუხი ის არის, რომ მათ ყველაფერი გამოიყენეს.


It took all of our moral psychology to create these cooperative groups.	მთელი მორალური ფსიქოლოგია გახდა საჭირო იმისთვის, რომ ეს მოთანაშრომლე ჯგუფები შეექმნათ.


Yes, you need to be concerned about harm, you need a psychology of justice.	კი, უნდა გვაღელვებდეს ზიანის თემა სამართალიც საჭიროა.


But it helps to organize a group if you have subgroups, and if those subgroups have some internal structure, and if you have some ideology that tells people to suppress their carnality -- to pursue higher, nobler ends.	მაგრამ ჯგუფების ორგანიზებისთვის სასარგებლოა ქვეჯგუფების არსებობა და ამ ქვეჯგუფებში, რაღაც შიდა სტრუქტურის არსებობა და რაღაც იდეოლოგია, რომელიც ხალხს ასწავლის შეიკავონ მიწიერი სურვილები და უფრო ამაღლებულ მიზნებს მისდიონ


Now we get to the crux of the disagreement between liberals and conservatives: liberals reject three of these foundations.	ახლა კი ლიბერალების და კონსერვატორების უთანხლოების გასაყარს მივადექით. ლიბერალები სამს უარყოფენ ამ საფუძვლებიდან. ისინი ამბობენ: "ვიხაროთ განსხვავებულობით და არა რიგითი ჯგუფის წევრობა"


They say, "Let's celebrate diversity, not common in-group membership," and, "Let's question authority," and, "Keep your laws off my body."	ისინი ამბობენ: "კითხვის ნიშნის ქვეშ დავაყენოთ ძალაუფლება" და: "შორს შენი კანონი ჩემი სხეულიდან"


Liberals have very noble motives for doing this.	ლიბერალებს ძალიან კეთილშობილური განზრახვა აქვთ ამისთვის.


Traditional authority and morality can be quite repressive and restrictive to those at the bottom, to women, to people who don't fit in.	ტრადიციული ძალაუფლება და მორალი საკმაოდ რეპრესიული შეიძლება იყოს და შემზღუდავი ქვედა რგოლებისთვის, ქალებისთვის, განსხვავებულებისთვის.


Liberals speak for the weak and oppressed.	ამიტომ ლიბერალები სუსტებს და ჩაგრულებს ესარჩლებიან.


They want change and justice, even at the risk of chaos.	მათ ქაოსის რისკადაც კი სურთ ცვლილება და სამართალი,


This shirt says, "Stop bitching, start a revolution."	ამ ბიჭის მაისურზე წერია: "გეყოფა წუწუნი, დაიწყე რევოლუცია"


If you're high in openness to experience, revolution is good; it's change, it's fun.	თუ ღია ხართ სიახლის მიმართ, რევოლუცია კარგია.


Conservatives, on the other hand, speak for institutions and traditions.	ეს ცვლილებაა. ეს სახალისოა. მეორეს მხრივ კონსერვატორები, იცავენ ინსტიტუციებს და ტრადიციებს.


They want order, even at some cost, to those at the bottom.	მათ წესრიგი სურთ, ქვედა რგოლებში მყოფებისთვის ზიანის ფასადაც კი.


The great conservative insight is that order is really hard to achieve.	დიდი კონსერვატორული მიგნება იმაშია, რომ წესრიგი რთული მისაღწევია.


It's precious, and it's really easy to lose.	ის ძალიან ძვირფასია და ადვილი დასაკარგი.


So as Edmund Burke said, "The restraints on men, as well as their liberties, are to be reckoned among their rights."	როგორც ედმუნდ ბერკმა თქვა: "ადამიანების შეზღუდულობა ისევე როგორც თავისუფლება, მათ უფლებად უნდა მოვიაზროთ"


This was after the chaos of the French Revolution.	ეს საფრანგეთის რევოლცუიის ქაოსის შემდეგ იყო. ამიტომ, როცა ამას დაინახავთ,


Once you see that liberals and conservatives both have something to contribute, that they form a balance on change versus stability, then I think the way is open to step outside the moral Matrix.	რომ ლიბერალებსაც და კონსერვატორებსაც შეუძლიათ წვლილის შეტანა, რომ ისინი ცვლილების და სტაბილურობის ბალანსს ინარჩუნებენ, ვფიქრობ მაშინ მორალური მატრიციდან გასასვლელი კარი ღია იქნება.


This is the great insight that all the Asian religions have attained.	ამ დიდ სიბრძნეს ყველა აზიურმა რელიგიამ მიაგნო.


Think about yin and yang.	გაიხსენეთ ინი და იანი.


Yin and yang aren't enemies; they don't hate each other.	ინი და იანი მტრები არ არიან.


Yin and yang are both necessary, like night and day, for the functioning of the world.	მათ არ სძულთ ერთმანეთი. ინი და იანი ორივე საჭროა, როგორც ღამე და დღე მსოფლიოს ფუნქციონირებისთვის.


You find the same thing in Hinduism.	იგივეს ინდუიზმშიც შეხვდებით.


There are many high gods in Hinduism.	ინდუიზმში ბევრი ღმერთია.


Two of them are Vishnu, the preserver, and Shiva, the destroyer.	ორი მათგანია ვიშნუ - მხსნელი და შივა - გამანადგურებელი.


This image, actually, is both of those gods sharing the same body.	ეს ნახატი პრინციპში ორივე ეს ღმერთია ერთ სხეულში.


You have the markings of Vishnu on the left, so we could think of Vishnu as the conservative god.	მარცხნივ ვიშნუს კონტურებია. ვიშნუ შეიძლება კონსერვატორების ღმერთად მოვიაზროთ.


You have the markings of Shiva on the right -- Shiva's the liberal god.	მარჯვნივ შივას კონტურებია. შივა ლიბერალების ღმერთია და ისინი ერთად მუშაობენ.


You find the same thing in Buddhism.	იგივეს ბუდინზმშიც შეხვდებით.


These two stanzas contain, I think, the deepest insights that have ever been attained into moral psychology.	ვფიქრობ, ეს ორი სტროფი უღრმეს მორალური ფსიქოლოგიის მიგნებებს შეიცავს


From the Zen master Sēngcàn: "If you want the truth to stand clear before you, never be 'for' or 'against.' The struggle between 'for' and 'against' is the mind's worst disease."	ძენის ოსტატ სენ-ცანისგან: "თუ ჭეშმარიტების მიგნება გსურთ, არასდროს იყოთ რაღაცისკენ, ან წინააღმდეგ. "კენ"-ს და "წინააღმდეგ"-ს შორის ბრძოლა, გონების ყველაზე უარესი დაავადებაა"


Unfortunately, it's a disease that has been caught by many of the world's leaders.	სამწუხაროდ ეს დაავადება, მსოფლიოს ბევრ ლიდერს შეეყარა. მაგრამ სანამ ჯორჯ ბუშზე უპირატესად იგრძნოდეთ თავს,


But before you feel superior to George Bush, before you throw a stone, ask yourself: Do you accept this?	სანამ ქვას ისროდეთ, ჰკითხეთ საკუთარ თავს ეთანხმებით ამას?


Do you accept stepping out of the battle of good and evil?	ეთანხმებით კეთილისა და ბოროტის ბრძოლის გარეთ გასვლას?


Can you be not for or against anything?	შეგიძლიათ იყოთ არც "კენ" და არც "წინააღმდეგ"?


So what's the point? What should you do?	მაშ, რაღა ზრი აქვს?


Well, if you take the greatest insights from ancient Asian philosophies and religions and combine them with the latest research on moral psychology, I think you come to these conclusions: that our righteous minds were designed by evolution to unite us into teams, to divide us against other teams and then to blind us to the truth.	რა უნდა ვქნათ? თუ თქვენ უძველესი აზიური ფილოსოფიების და რელიგიების მიგნებებს აიღებთ და შეაჯერებთ მათ უახლეს კვლევებთან მორალურ ფსიქოლოგიაში, მგონი შემდეგ დასკვნამდე მიხვალთ: ჩვენი გონება ევოლუციის შედეგად ჩამოყალიბდა, ჩვენი გუნდებად გასაერთიანებლად, სხვა ჯგუფების წინააღმდეგ დასაყოფად და შემდეგ ჭეშმარიტების მიმართ დასაბრმავებლად.


So what should you do?	მაშ, რა უნდა ქნათ? ბრძოლის შეწყვეტისკენ მოგიწოდებთ?


Am I telling you to embrace Sēngcàn and stop, stop with the struggle of for and against?	სენ-ცანის მიღებას და გაჩერებას გთავაზობთ? რაღაცისკენ, ან წინააღმდეგ ბძროლის შეწყვეტას?


No, absolutely not. I'm not saying that.	არა, სრულებითაც არა. მე ამას არ ვამბობ.


This is an amazing group of people who are doing so much, using so much of their talent, their brilliance, their energy, their money, to make the world a better place, to fight wrongs, to solve problems.	ეს შესანიშნავი ხალხის ჯგუფია, რომელიც ბევრს აკეთებს მათი ნიჭის, ენერგიის და ფულის გამოყენებით, იმისთვის რომ მსოფლიო უკეთესობისკენ შეცვალონ, ბრძოლისთვის, პრობლემების გადაჭრისთვის.


But as we learned from Samantha Power in her story about Sérgio Vieira de Mello, you can't just go charging in, saying, "You're wrong, and I'm right," because, as we just heard, everybody thinks they are right.	მაგრამ როგორც სამანთა პაუერისგან შევიტყვეთ მის ისტორიაში სეჯიო ვიეირა დე მელოს შესახებ, არ შეიძლება უბრალოდ ეცე სიტყვებით: "შენ ცდები, მე მართალი ვარ" რადგან, როგორც მოვისმინეთ, ყველა თვლის რომ ის მართალია.


A lot of the problems we have to solve are problems that require us to change other people.	ბევრი გადასაჭრელი პრობლემა ისეთია, რომელიც სხვა ადამიანების შეცვლას საჭიროებს


And if you want to change other people, a much better way to do it is to first understand who we are -- understand our moral psychology, understand that we all think we're right -- and then step out, even if it's just for a moment, step out -- check in with Sēngcàn.	და თუ სხვების შეცვლა გსურთ, ბევრად უკეთესი გზა, ჯერ იმის გაგებაა, თუ ვინ ვართ... ჩვენი მორალური ფსიქოლოგიის გაგებაა. გაგება, რომ ჩვენ ყველას თავი მართლებად მიგვაჩნია და შემდეგ გადგომაა. თუნდაც ერთი წამით გარეთ გადგომა, სენ-ცანის გახსენება.


Step out of the moral Matrix, just try to see it as a struggle playing out, in which everybody thinks they're right, and even if you disagree with them, everybody has some reasons for what they're doing.	მორალური მატრიციდან გასვლა, შეეცადეთ ეს დაინახოთ როგორც ბრძოლა, სადაც ყველა ფიქრობს, რომ მართალია და ყველას აქვს რაღაც მიზეზი, მაშინაც თუ არ ეთანხმებით, ყველას აქვს რაღაც მიზეზი იმისთვის რასაც აკეთებს


Step out.	გამოდით.


And if you do that, that's the essential move to cultivate moral humility, to get yourself out of this self-righteousness, which is the normal human condition.	და თუ ამას იზამთ, ეს მთავარია მორალული თავმდაბლობისთვის. იმ თვითკმაყოფილების დამარცხებისთვის, რომელიც ადამიანის ჩვეულებრივი მდგომარეობაა. გაიხსენეთ დალაი ლამა.


Think about the enormous moral authority of the Dalai Lama.	გაიხსენეთ მისი უდიდესი მორალური ავტორიტეტი


It comes from his moral humility.	და ეს მისი მორალური თავმდაბლობიდან მოდის.


So I think the point -- the point of my talk and, I think, the point of TED -- is that this is a group that is passionately engaged in the pursuit of changing the world for the better.	ამიტომ, ვფიქრობ ჩემი საუბრის აზრი და ვფიქრობ TED-ის აზრიც ის არის, რომ ესაა ჯგუფი, რომელიც მგზნებარედაა ჩართული მსოფლიოს უკეთესობისკენ შეცვლის საქმეში.


People here are passionately engaged in trying to make the world a better place.	აქ ხალხი ჩართულია მსოფლიოს უკეთესობისკენ შეცვლის მცდელობებში,


But there is also a passionate commitment to the truth.	მაგრამ არსებობს ასევე მგზნებარე სწრაფვა ჭეშმარიტებისკენ


And so I think the answer is to use that passionate commitment to the truth to try to turn it into a better future for us all.	და ვფიქრობ პასუხი არის ის, რომ ეს ჭეშმარიტებისკენ სწრაფვა, ჩვენთვის ყველასთვის უკეთეს მომავლად ვაქციოთ.


Thank you.	მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


A year ago, I spoke to you about a book that I was just in the process of completing, that has come out in the interim, and I would like to talk to you today about some of the controversies that that book inspired.	ერთი წლის წინ გესაუბრეთ წიგნზე, რომლის წერასაც ვასრულებდი, ის წელს გამოიცა და დღეს მინდა გესაუბროთ, ზოგიერთ კამათზე, რომელიც მას მოჰყვა.


The book is called "The Blank Slate," based on the popular idea that the human mind is a blank slate, and that all of its structure comes from socialization, culture, parenting, experience.	წიგნის სახელია "ცარიელი დაფა" ის ეფუძნება გავრცელებულ აზრს, რომ ადამიანის ტვინი ცარიელი დაფასავით არის და მასზე მთელი სტრუქტურა ყალიბდება სოციუმის, კულტურის, აღზრდის და გამოცდილების შედეგად.


The "blank slate" was an influential idea in the 20th century.	"ცარიელი დაფა" გავრცელებული აზრი იყო მეოცე საუკუნეში.


Here are a few quotes indicating that: "Man has no nature," from the historian Jose Ortega y Gasset; "Man has no instincts," from the anthropologist Ashley Montagu; "The human brain is capable of a full range of behaviors and predisposed to none," from the late scientist Stephen Jay Gould.	რამდენიმე ციტატა ამის დასტურად: "ადამიანს არ აქვს ბუნება", ისტორიკოსი ხოსე ორტეგა ი გასეტი; "ადამიანს არ აქვს ინსტინქტები" ანთროპოლოგი ეშლი მონტეგიუ; "ადამიანის ტვინს ბევრი რამის უნარი შესწევს, მაგრამ არცერთისადმი წინასწარგანწყობილი არ არის" მეცნიერი სტეფან ჯეი გულდი.


There are a number of reasons to doubt that the human mind is a blank slate, and some of them just come from common sense.	არსებობს რიგი ეჭვები იმის წინააღმდეგ, რომ ადამიანის ტვინი ცარიელი დაფაა. ზოგიერთი მათგანი ჯანსაღი აზრიდან მოდის.


As many people have told me over the years, anyone who's had more than one child knows that kids come into the world with certain temperaments and talents; it doesn't all come from the outside.	წლების მანძილზე ბევრს უთქვამს ჩემთვის, რომ ნებისმიერმა ერთზე მეტ შვილიანმა იცის, რომ ბავშვები გარკვეული ნიჭით და ტემპერამენტით ევლინებიან სამყაროს; ყველა თვისება გარემოდან არ მოდის.


Oh, and anyone who has both a child and a house pet has surely noticed that the child, exposed to speech, will acquire a human language, whereas the house pet won't, presumably because of some innate different between them.	და ნებისმიერს ვისაც ჰყავს ბავშვიც და შინაური ცხოველიც, აუცილებლად შეამჩნევდა, რომ ერთნაირ სასაუბრო გარემოში ყოფნისას, ბავშვი აითვისებს ლაპარაკს, შინაური ცხოველი კი ვერა. სავარაუდოდ, გარკვეული თანდაყოლილი განსხვევებების გამო


And anyone who's ever been in a heterosexual relationship knows that the minds of men and the minds of women are not indistinguishable.	და ვინც როდესმე, ჰეტეროსექსუალურ ურთიერთობაში ყოფილა იცის, რომ ქალის და კაცის აზროვნება არაა იდენტური


There are also, I think, increasing results from the scientific study of humans that, indeed, we're not born blank slates.	ასევე, ჩემი აზრით არსებობს მზარდი სამეცნიერო კვლევები, რომლებიც აჩვენებს, რომ ჩვენ ცარიელ დაფებად არ ვიბადებით.


One of them, from anthropology, is the study of human universals.	ერთ-ერთი ასეთი ანთროპოლოგიაა, რომელიც ადამიანის უნივერსალობას სწავლობს.


If you've ever taken anthropology, you know that it's a -- kind of an occupational pleasure of anthropologists to show how exotic other cultures can be, and that there are places out there where, supposedly, everything is the opposite to the way it is here.	თუ როდესმე გაგივლიათ ეს კურსი გეცოდინებათ, რომ ანთროპოლოგებისთვის სიამოვნებაა იმის ჩვენება, თუ რამდენად ეგზოტიკური შეიძლება იყოს სხვა კულტურები და რომ სადღაც არსებობს ადგილები, სადაც ყველაფერი იმის საპირისპიროდაა რაც აქ,


But if you instead look at what is common to the world's cultures, you find that there is an enormously rich set of behaviors and emotions and ways of construing the world that can be found in all of the world's 6,000-odd cultures.	მაგრამ ამის მაგივრად, თუ თქვენ მსოფლიო კულტურების საერთო თვისებებს შეხედავთ, აღმოაჩენთ, რომ არსებობს მდიდარი სიმრავლე ქცევების, ემოციების და წარმოდგენებისა მსოფლიოს შესახებ, რომლებიც მსოფლიოს დაახლოებით 6000-ივე კულტურაში იქნება.


The anthropologist Donald Brown has tried to list them all, and they range from aesthetics, affection and age statuses all the way down to weaning, weapons, weather, attempts to control, the color white and a worldview.	ანთროპოლოგი დონალდ ბრაუნი შეეცადა მათ ჩამოთვლას და ისინი კლასიფიცირდებიან ესთეტიკით, სიყვარულით და ასაკობრივი სტატუსებით დაწყებული ძუძუდან ბავშვის მოცილებით, იარაღით და ამინდით დამთავრებული. კონტროლის მეთოდით, თეთრი ფერით და მსოფლმხევდელობით დამთავრებული.


Also, genetics and neuroscience are increasingly showing that the brain is intricately structured.	ასევე გენეტიკა და ნეირობილოგია სულ უფრო ხშირად აჩვენებს რომ ტვინი ჩახლართულად არის მოწყობილი.


This is a recent study by the neurobiologist Paul Thompson and his colleagues in which they -- using MRI -- measured the distribution of gray matter -- that is, the outer layer of the cortex -- in a large sample of pairs of people.	მაგალითად ნეირობიოლოგ პოლ ტომპსონის და მისი კოლეგებმა ჩაატარეს კვლევა, რომელშიც მაგნიტურ რეზონანსული ასახვით, გაზომეს რუხი ნივთიერების განაწილება, რაც თავის ტვინის ქერქის გარე შრეა. ეს გაკეთდა დიდი რაოდენობის ადამიანთა წყვილებში.


They coded correlations in the thickness of gray matter in different parts of the brain using a false color scheme, in which no difference is coded as purple, and any color other than purple indicates a statistically significant correlation.	მათ წარმოადგინეს რუხი ნივთიერების სისქის კორელაცია, ტვინის სხვადასხვა ნაწილებში, მცდარი ფერის (ბუნებრივისგან განსხვავებული) სქემის გამოყენებით, რომელშიც განსხვავების არ არსებობა იისფერად აღინიშნა. ყველა სხვა ფერი აჩვენებს სტატისტიკურად მნიშვნელოვან კორელაციას.


Well, this is what happens when you pair people up at random.	აი, რა ხდება როცა თქვენ შემთხვევითად ირჩევთ ადამიანთა წყვილებს.


By definition, two people picked at random can't have correlations in the distribution of gray matter in the cortex.	წესით, ორ შემთხვევითად არჩეულ ადამიანს, არ უნდა ჰქონდეს რუხი ნივთიერების განაწილებებს შორის კორელაცია.


This is what happens in people who share half of their DNA -- fraternal twins.	ეს კი აჩვენებს რა ხდება ადამიანებში, რომელთაც ნახევარი დნმ საერთო აქვთ, ანუ სხვადასხვა კვერცხისეულ ტყუპებში.


And as you can see, large amounts of the brain are not purple, showing that if one person has a thicker bit of cortex in that region, so does his fraternal twin.	როგორც ხედავთ, ტვინის დიდი ნაწილი არ არის იისფერი, რაც ნიშნავს, რომ თუ ერთ ადამიანს აქვს სქელი ქერქი ამ ნაწილში, მის ტყუპისცალსაც ასევე აქვს.


And here's what happens if you get a pair of people who share all their DNA -- namely, clones or identical twins.	აი, რა ხდება, როცა ორი ადამიანი სრულად იზიარებს დნმ-ს. ანუ კლონებში, ან ერთკვერცხისეულ ტყუპებში.


And you can see huge areas of cortex where there are massive correlations in the distribution of gray matter.	აქ თქვენ ხედავთ ქერქის დიდ უბნებს, სადაც რუხი ნივთიერების განაწილებებს შორის მასიური კორელაციაა.


Now, these aren't just differences in anatomy, like the shape of your ear lobes, but they have consequences in thought and behavior that are well illustrated in this famous cartoon by Charles Addams: "Separated at birth, the Mallifert twins meet accidentally."	ეს განსხვავებები არა მხოლოდ ანატომიურია, ეს განსხვავებები არა მხოლოდ ანატომიურია, როგორც მაგალითად ყურის ბიბილოს ფორმები, არამედ ისინი გამოიხატება აზროვნებასა და ქცევაშიც. რომელიც კარგად არის გამოსახული ამ ჩარლზ ადამსის ცნობილ კომიქსში: "დაბადებისას განცალკევებული ტყუპი მალიფერტები შემთხვევით ხვდებიან ერთმანეთს"


As you can see, there are two inventors with identical contraptions in their lap, meeting in the waiting room of a patent attorney.	როგორც ხედავთ, აქ ორი გამომგონებელია, მუხლებზე ერთანირი დანადგარებით და ხვდებიან საპატენტოს ადვოკატის მისაღებში.


Now, the cartoon is not such an exaggeration, because studies of identical twins who were separated at birth and then tested in adulthood show that they have astonishing similarities.	ეს კომიქსი არც ისე ძალიან არის გაზვიადებული, რადგან დაბადებისას განცალკევებული და ზრდასრულობაში შემოწმებული იდენტური(ერთკვერცხისეულ) ტყუპების კვლევები აჩვენებს რომ მათ საოცარი მსგავსება აქვთ.


And this happens in every pair of identical twins separated at birth ever studied -- but much less so with fraternal twins separated at birth.	და ეს დასტურდება ყოველი დაბადებისას განცალკევებული და შესწავლილი იდენტური ტყუპის შემთხვევაში. ნაკლები მსგავსებაა სხვადასხვა კვერცხისეული ტყუპების შემთხვევაში.


My favorite example is a pair of twins, one of whom was brought up as a Catholic in a Nazi family in Germany, the other brought up in a Jewish family in Trinidad.	ჩემთვის გამორჩეული იმ ტყუპების მაგალითია, რომელთაგან ერთი აღიზარდა კათოლიკედ ნაცისტურ ოჯახში, გერმანიაში. მეორე კი ებრაულ ოჯახში, ტრინიდადში.


When they walked into the lab in Minnesota, they were wearing identical navy blue shirts with epaulettes; both of them liked to dip buttered toast in coffee, both of them kept rubber bands around their wrists, both of them flushed the toilet before using it as well as after, and both of them liked to surprise people by sneezing in crowded elevators to watch them jump.	როცა ისინი შევიდნენ მინესოტას ლაბორატორიაში მათ ეცვათ იდენტური ლურჯი ზედა. ორივე მათგავს უყვარდა კარაქიანი ტოსტის ყავაში ჩაწობა, ორივე მათგანი ატარებდა რეზინის სამაჯურს, ორივე უშვებდა წყალს ტუალეტში გამოყენებამდეც და მას შემდეგაც, და ორივე მათგანს უყვარდა ხალხის გაოცება ხალხმრავალ ლიფტებში ცემინებით, რომ მათი შეხტომა ენახა.


Now -- the story might seem to good to be true, but when you administer batteries of psychological tests, you get the same results -- namely, identical twins separated at birth show quite astonishing similarities.	ეს ამბავი სიმართლისთვის, შეიძლება ზედმეტად იდეალური ჩანდეს, მაგრამ როცა თქვენ ფსიქოლოგიურ ტესტებს ატარებთ, იღებთ იმავე შედეგებს, კერძოდ, დაბადებისას განცალკევებული იდენტური ტყუპები, არიან საოცრად მსგავსები.


Now, given both the common sense and scientific data calling the doctrine of the blank slate into question, why should it have been such an appealing notion?	ამრიგად, საღი აზრიც და მეცნიერული მონაცემებიც, ეჭვის ქვეშ აყენებს ცარიელი დაფის იდეას. მაშ რატომ არის ეს იდეა, მაინც ასეთი მიმზიდველი?


Well, there are a number of political reasons why people have found it congenial.	ამისთვის არსებობს რიგი პოლიტიკური მიზეზებისა.


The foremost is that if we're blank slates, then, by definition, we are equal, because zero equals zero equals zero.	პირველ რიგში, თუ ჩვენ ვართ ცარიელი დაფები, მაშინ განმარტებით თანასწორები ვართ, რადგან ნული უდრის ნულს, უდრის ნულს.


But if something is written on the slate, then some people could have more of it than others, and according to this line of thinking, that would justify discrimination and inequality.	მაგრამ თუ დაფაზე უკვე რაღაც წერია, მაშინ ზოგს შეიძლება სხვებზე მეტი ჰქონეს. აზრების ამ მინდინარეობის თანახმად კი, დისკრიმინაცია და უთანასწორობა გამართლდება.


Another political fear of human nature is that if we are blank slates, we can perfect mankind -- the age-old dream of the perfectibility of our species through social engineering.	მეორე პოლიტიკური საშიშროება ადამიანური ბუნებისა, არის ის, რომ თუ ჩვენ ვართ ცარიელი დაფები, მაშინ შეგვიძლია ადამიანის სრულყოფა. უძველესი ოცნება ჩვენი სახეობის სრულყოფისა, სოციალური ინჟინერიის გზით.


Whereas, if we're born with certain instincts, then perhaps some of them might condemn us to selfishness, prejudice and violence.	მაშინ როცა, თუ ჩვენ ვიბადებით რაღაც ინსტინქტებით, ზოგმა მათგანმა შეიძლება გვიბიძგოს სიხარბის, ცრურწმენისა და ძალადობისკენ.


Well, in the book, I argue that these are, in fact, non sequiturs.	მაშ, მე წიგნში ვამტკიცებ, რომ ეს მცდარი აზრებია


And just to make a long story short: first of all, the concept of fairness is not the same as the concept of sameness.	და მოკლედ რომ ვთქვათ: პირველ რიგში სამართლიანობა, არ არის იგივე რაც იდენტურობა.


And so when Thomas Jefferson wrote in the Declaration of Independence, "We hold these truths to be self-evident, that all men are created equal," he did not mean "We hold these truths to be self-evident, that all men are clones."	და როცა ტომას ჯეფერსონმა დამოუკიდებლობის დეკლარაციაში დაწერა: "ჩვენ ტრივიალურ ჭეშმარიტებად მიგვაჩნია, რომ ყველა ადამიანი შექმნილია თანასწორად" ის არ გულისხმობდა, რომ "ჩვენ ტრივიალურ ჭეშმარიტებად მიგვაჩნია, რომ ყველა ადამიანი ერთმანეთის კლონია"


Rather, that all men are equal in terms of their rights, and that every person ought to be treated as an individual, and not prejudged by the statistics of particular groups that they may belong to.	არამედ ყველა ადამიანი თანასწორია თავისი უფლებებით, და რომ ყოველ პიროვნებას უნდა მოვეპყროთ, როგორც ინდივიდს და არ განვსაჯოთ იმ ჯგუფის სტატისტიკის მიხედვით, რომელსაც ის ეკუთვნის.


Also, even if we were born with certain ignoble motives, they don't automatically lead to ignoble behavior.	ასევე, თუ ჩვენ დავიბადეთ გარკვეული მანკიერი მოტივებით, ისინი არ გვიბიძგებენ ავტომატურად მანკიერი საქციელისკენ.


That is because the human mind is a complex system with many parts, and some of them can inhibit others.	რადგან ადამიანის გონება ბევრი ნაწილისგან შემდგარი რთული სისტემაა, რომელთაგან ზოგმა, შეიძლება სხვა შეაკავოს.


For example, there's excellent reason to believe that virtually all humans are born with a moral sense, and that we have cognitive abilities that allow us to profit from the lessons of history.	მაგალთად, გვაქვს სრული საფუძველი გვჯეროდეს რომ პრაქტიკულად ყველა ადამიანი, მორალური გრძნობით იბადება და ჩვენ გვაქვს კოგნიტური უნარები, რომლებიც საშუალებას გვაძლევს, წარსულ შეცდომებზე ვისწავლოთ.


So even if people did have impulses towards selfishness or greed, that's not the only thing in the skull, and there are other parts of the mind that can counteract them.	ამიტომ თუ ადამიანებს აქვთ ეგოიზმის და სიხარბის იმპულსები, ეს არ არის ერთადერთი რამ მათ თავში. არის სხვა ამის დამაბალანსებელი ნაწილებიც.


In the book, I go over controversies such as this one, and a number of other hot buttons, hot zones, Chernobyls, third rails, and so on -- including the arts, cloning, crime, free will, education, evolution, gender differences, God, homosexuality, infanticide, inequality, Marxism, morality, Nazism, parenting, politics, race, rape, religion, resource depletion, social engineering, technological risk and war.	ამ წიგნში, მე განვიხილავ ამის მსგავს საკამათო საკითხს და ასევე სხვა ბევრ ცხელ თემას, ცხელ ზონებს, ჩერნობილს და ა.შ. ხელოვნების, კლონირების, კრიმინალის, თავისუფალი ნების, განათლების, ევოლუციის, სქესობრივი განსხვავებების, ღმერთის, ჰომოსექსუალობის, ჩვილთა ხოცვის, უთანასწორობის, მარქსიზმის, მორალის, ნაციზმის, აღზრდის, პოლიტიკის, რასის, რელიგიის, რესურსების ამოწურვის, სოციალური ინჟინერიის, ტექნოლოგიური რისკის და ომის ჩათვლით.


And needless to say, there were certain risks in taking on these subjects.	ცხადია, რომ არსებობდა გარკვეული რისკი ამ თემებზე საუბრისას


When I wrote a first draft of the book, I circulated it to a number of colleagues for comments, and here are some of the reactions that I got: "Better get a security camera for your house."	როცა მე ამ წიგნის პირველი დრაფტი დავწერე, გავავრცელე კოლეგებს შორის და აი რამდენიმე რეაქცია, რომელიც მათგან მივიღე: "უმჯობესია სათვალთვალო კამერა დააყენო შენს სახლთან"


"Don't expect to get any more awards, job offers or positions in scholarly societies."	"ნუ ელოდები რომ მეტ ჯილდოს, სამსახურს ან სამეცნიერო საზოგადოების წევრობაზე შემოთავბაზებას მიიღებ"


"Tell your publisher not to list your hometown in your author bio."	"უთხარი შენს გამომცემელს, რომ ავტორის ბიოგრაფიაში, შენი ქალქი არ მიუთითონ"


"Do you have tenure?"	"პროფესორის უვადო თანამდებობა გაქვს?"


(Laughter) Well, the book came out in October, and nothing terrible has happened.	(სიცილი) წიგნი ოქტომბერში გამოვიდა და არაფერი განსაკუთრებული არ მომხდარა.


I -- I like -- There was indeed reason to be nervous, and there were moments in which I did feel nervous, knowing the history of what has happened to people who've taken controversial stands or discovered disquieting findings in the behavioral sciences.	მე..., რა თქმა უნდა იყო ნერვიულობის საფუძველი და იყო მომენტები, როცა მე ვნერვიულობდი, ვიცოდი რა ისტორია იმისა, თუ რა მოუვიდათ ადამიანებს ვინც სკანდალურ პოზიციებს იკავებდა, ან შემაშფოთებელ აღმოჩენებს აკეთებდა ქცევის მეცნიერებებში.


There are many cases, some of which I talk about in the book, of people who have been slandered, called Nazis, physically assaulted, threatened with criminal prosecution for stumbling across or arguing about controversial findings.	არსებობს ბევრი შემთხვევა, ზოგიერთზე წიგნში ვსაუბრობ, ადამიანებზე, რომლებსაც ცილს სწამებდნენ და ნაცისტებს ეძახდნენ, ფიზიკურად უსწორდებობდნენ და სამართლებრივი დევნით აშინებდნენ, იმისთვის რომ ისინი წააწყდნენ, ან იცავენ საკამათო აღმოჩენებს.


And you never know when you're going to come across one of these booby traps.	არასდროს არ იცი, როდის მოხვდები ამ მახეთაგან რომელიმეში.


My favorite example is a pair of psychologists who did research on left-handers, and published some data showing that left-handers are, on average, more susceptible to disease, more prone to accidents and have a shorter lifespan.	ჩემი საყვარელი მაგალითია ორი ფსიქოლოგი, რომლებიც ცაციებს შეისწავლიდნენ და გამოაქვეყნეს ზოგიერთი მონაცემი, რომელიც აჩვენებს რომ ცაციები საშუალოდ უფრო მიდრეკილები არიან დაავადებებისკენ, უბედური შემთხვევებისკენ და აქვთ უფრო მოკლე სიცოცხლის ხანგრძლივიბა.


It's not clear, by the way, since then, whether that is an accurate generalization, but the data at the time seemed to support that.	სხვათაშორის უცნობია, მას შემდეგ აღმოჩნდა თუ არა სწორი ეს განზოგადება, მაგრამ იმ დროს მონაცემები ამას ადასტურებდა.


Well, pretty soon they were barraged with enraged letters, death threats, ban on the topic in a number of scientific journals, coming from irate left-handers and their advocates, and they were literally afraid to open their mail because of the venom and vituperation that they had inadvertently inspired.	მაშ, ძალიან მალე მათ თავს დაესხნენ გაცხარებული წერილებით, სიცოცხლის ხელყოფაზე მუქარით, თემების აკრძალვით მთელ რიგ სამეცნიერო ჟურნალებში, რომლებიც გამწარებული ცაციებისგან და მათი დამცველებისგან მოდიოდა. მათ პირდაპირი გაგებით ეშინოდათ წერილის გახსნა, შხამიანი და სიძულვილით სავსე თავდასხმების გამო, რომლებსაც ისინი უნებლიეთ იწვევდნენ.


Well, the night is young, but the book has been out for half a year, and nothing terrible has happened.	ასე რომ ჯერ ადრეა, მაგრამ წიგნი გამოვიდა ნახევარი წლის წინ და არაფერი საშინელი არ მომხდარა.


None of the dire professional consequences has taken place -- I haven't been exiled from the city of Cambridge.	არანაირი მძიმე პროფესიონალური შედეგი ამას არ მოჰყოლია: მე არ გავურიცხივარ კემბრიჯიდან, მე არ გავუდევნივარ ქალაქ კემბრიჯიდან,


But what I wanted to talk about are two of these hot buttons that have aroused the strongest response in the 80-odd reviews that The Blank Slate has received.	მაგრამ მინდოდა მესაუბრა, ამ თემებიდან ორ ცხარე საკითხზე, რომლებმაც ყველაზე მეტი გამოხმაურება გამოიწვიეს 80-იოდე რეცენზიაში, რაც "ცარიელ დაფაზე" გაკეთდა.


I'll just put that list up for a few seconds, and see if you can guess which two -- I would estimate that probably two of these topics inspired probably 90 percent of the reaction in the various reviews and radio interviews.	მე სიას რამდენიმე წამში ჩამოვთვლი და თუ მიხვდებით, რომელი ორი იყო ეს თემები, ვვარაუდობ, რომ ალბათ ამ ორმა განაპირობა 90 პროცენტი რეაქციისა სხვადასხვა რეცენზიებში და რადიო ინტერვიუებში.


It's not violence and war, it's not race, it's not gender, it's not Marxism, it's not Nazism.	ეს არ არის ძალადობა და ომი, ეს არ არის რასა, არ არის სქესი, არ არის მარქსიზმი, ან ნაციზმი.


They are: the arts and parenting.	ესენია: ხელოვნება და ბავშვების აღზრდა.


(Laughter) So let me tell you what aroused such irate responses, and I'll let you decide if whether they -- the claims are really that outrageous.	(სიცილი) ნება მომეცით გითხრათ, რამ აღძრა ასეთი გაღიზიანებული გამოხმაურება და თქვენ გადაწყვიტეთ, არის თუ არა ეს მტკიცებები მართლაც ასეთი საგანგაშო.


Let me start with the arts.	დავიწყოთ ხელოვნებით.


I note that among the long list of human universals that I presented a few slides ago are art.	აღვნიშნავ, რომ ადამიანთა თვისებების გრძელ სიაში, რომელიც რამდენიმე სლაიდის წინ წარმოვადგინე იყო ხელოვნება.


There is no society ever discovered in the remotest corner of the world that has not had something that we would consider the arts.	არ არსებობს საზოგადოება, რომელიც კი ოდესმე აღმოგვიჩენია, მსოფლიოს არცერთ კუნჭულში, რომელსაც არ ჰქონია რაღაც, რაც შეიძლება ხელოვნებად განვიხილოთ.


Visual arts -- decoration of surfaces and bodies -- appears to be a human universal.	სახვითი ხელოვნება, სხეულის და ზედაპირის დეკორაცია უნივერსალურია ადამიანისთვის.


The telling of stories, music, dance, poetry -- found in all cultures, and many of the motifs and themes that give us pleasure in the arts can be found in all human societies: a preference for symmetrical forms, the use of repetition and variation, even things as specific as the fact that in poetry all over the world, you have lines that are very close to three seconds long, separated by pauses.	ისტორიების მოყოლა, მუსიკა, ცეკვა, პოეზია ყველა კულტურაში მოიძებნება და ბევრი მოტივი და თემა, რომელიც... სიამოვნებას გვანიჭებს ხელოვნებაში, მოიძებნება ადამიანთა ყველა საზოგადოებაში: სიმეტრიული ფორმებისკენ მიდრეკილება, გამეორების და ვარიაციების გამოყენება, ისეთი სპეციფიური რაღაც, როგორც ის ფაქტი, რომ მთელს მსოფლიოს, პოეზიაში, გამოიყენება პაუზებით გამოყოფილი დაახლოებით 3 წამის სიგრძის სტრიქონი.


Now, on the other hand, in the second half of the 20th century, the arts are frequently said to be in decline.	მეორეს მხრივ, მე-20 საუკუნის მეორე ნახევარში, ხშირად აღნიშნავენ, რომ ხელოვნება ქვეითდება.


And I have a collection, probably 10 or 15 headlines, from highbrow magazines deploring the fact that the arts are in decline in our time.	მე მაქვს კოლექცია, ალბათ 10 ან 15 სათაური, პრესტიჟული ჟურნალებიდან, რომელიც დასტირის იმას, რომ ჩვენს დროში ხელოვნება ქვეითდება.


I'll give you a couple of representative quotes: "We can assert with some confidence that our own period is one of decline, that the standards of culture are lower than they were 50 years ago, and that the evidences of this decline are visible in every department of human activity."	რამდენიმე საჩვენებლ ციტატას წავიკითხავ: "შეგვიძლია ვამტკიცოთ, რომ ჩვენი დრო დაქვეითებაშია, კულტურის სტანდარტები დაცემულია, იმასთან შედარებით რაც 50 წლის წინ იყო, ეს დაქვეითება ჩანს ადამიანის საქმიანობის ყველა სფეროში"


That's a quote from T. S. Eliot, a little more than 50 years ago.	ეს 50 წელზე ცოტა უფრო ადრინდელი ტ.ს.


And a more recent one: "The possibility of sustaining high culture in our time is becoming increasing problematical.	ელიოტის ციტატაა და უფრო ახალი: "მაღალი კულტურის შენარჩუნების საშუალება, ჩვენს დროში სულ უფრო და უფრო პრობლემური ხდება.


Serious book stores are losing their franchise, nonprofit theaters are surviving primarily by commercializing their repertory, symphony orchestras are diluting their programs, public television is increasing its dependence on reruns of British sitcoms, classical radio stations are dwindling, museums are resorting to blockbuster shows, dance is dying."	სერიოზული წიგნების მაღაზიები იკეტება, სამოყვარულო თეატრები განაგრძობენ არსებობას ძირითადად კომერციული რეპერტუარის ხარჯზე, სიმფონიური ორკესტრები აზავებენ პროგრამებს, არაკომერციული ტელევიზია დამოკიდებული ხდება ბრიტანული კომედიების განმეორებით ჩვენებაზე, კლასიკური მუსიკის რადიოსადგურები ქრებიან, მუზეუმები გადადიან პოპულისტურ გამოფენებზე,


That's from Robert Brustein, the famous drama critic and director, in The New Republic about five years ago.	ცეკვა კვდება" ეს ცნობილი თეატრის კრიტიკოსი და რეჟისორი რობერტ ბრუსტაინია, რომლის აზრი, 5-იოდე წლის წინ ჟურნალ "ახალ რესპუბლიკაში" გაჩნდა


Well, in fact, the arts are not in decline.	სინამდვილეში ხელოვნება არ ქვეითდება.


I don't think this will as a surprise to anyone in this room, but by any standard they have never been flourishing to a greater extent.	არ მგონია, რომ ეს აქ ვინმესთვის სიურპრიზია, არამედ ყველა სტანდარტით, ის არასდროს არ ყვაოდა ისე, როგორც ახლა.


There are, of course, entirely new art forms and new media, many of which you've heard over these few days.	რა თქმა უნდა გაჩნდა სრულიად ახალი ხელოვნების ფორმები და ახალი მედია, მათგან ბევრზე მოისმინეთ ამ რამდენიმე დღის განმავლობაში.


By any economic standard, the demand for art of all forms is skyrocketing, as you can tell from the price of opera tickets, by the number of books sold, by the number of books published, the number of musical titles released, the number of new albums and so on.	ნებისმიერი ეკონომიკური სტანდარტით, ხელოვნების ყველა ფორმაზე მოთხოვნა სწრაფად იზრდება, ეს შეგვიძლია, ოპერის ბილეთზე ფასის მიხედვით ვთქვათ, გაყიდული წიგნების რაოდენობით, გამოქვეყნებული წიგნების რაოდენობით, გამოცემული მუსიკალური დასახელებების რაოდენობის მიხედვით, ახალი ალბომების რაოდენობის მიხედვით და ა.შ


The only grain of truth to this complaint that the arts are in decline come from three spheres.	ერთადერთი სიმართლის მარცვალი უკმაყოფილებაში, რომ ხელოვნება ქვეითდება, სამი სფეროდან მოდის.


One of them is in elite art since the 1930s -- say, the kinds of works performed by major symphony orchestras, where most of the repertory is before 1930, or the works shown in major galleries and prestigious museums.	ერთ-ერთი მათგანია ელიტური ხელოვნება 1930 წლებიდან, ვთქვათ, ნაწარმოები შესრულებულია მთავარი სიმფონიური ორკესტრების მიერ, რომელთა ძირითადი რეპერტუარი 1930 წლამდეა შექმნილი. ან ძირითად გალერეებში და პრესტიჟულ მუზეუმებში წარმოდგენილი ნამუშევრები.


In literary criticism and analysis, probably 40 or 50 years ago, literary critics were a kind of cultural hero; now they're kind of a national joke.	ლიტერატურულ კრიტიკასა და ანალიზში დაახლოებით 40 ან 50 წლის წინ, ლიტერატურის კრიტიკოსები იყვნენ, როგორც კულტურული გმირები. ახლა ისინი ნაციონალური ხუმრობასავით არიან.


And the humanities and arts programs in the universities, which by many measures, indeed are in decline.	ჰუმანიტარული პროგრამები უნივერსიტეტში, რომლებიც ბევრი მაჩვენებლით, მართლაც დაქვეითებულია.


Students are staying away in droves, universities are disinvesting in the arts and humanities.	სტუდენტები მათ ერიდებიან, უნივერსიტეტები ამცირებენ ინვესტიციებს ჰუმანიტარულ საგნებში.


Well, here's a diagnosis.	აი, ჩემი დიაგნოზი.


They didn't ask me, but by their own admission, they need all the help that they can get.	ჩემთვის არ უკითხავთ, მაგრამ მათი აღიარებით მათ ესაჭიროებათ ყველა შესაძლო დახმარება.


And I would like to suggest that it's not a coincidence that this supposed decline in the elite arts and criticism occurred in the same point in history in which there was a widespread denial of human nature.	და მე ვფიქრობ არაა შემთხვევითი, რომ ეს დაქვეითება, ელიტარულ ხელოვნებასა და კრიტიკაში, მოხდა იმ ისტორიულ მომენტთან ერთად როცა მოხდა თანდაყოლილი ადამიანური ბუნების უარყოფაც.


A famous quotation can be found -- if you look on the web, you can find it in literally scores of English core syllabuses -- "In or about December 1910, human nature changed."	საინტერესო ციტატის პოვნა შეიძლება, თუ ინტერნეტში დაძებნით, ლიტერატურულ წყაროებში რომელიც ინგლისური ენის ძირითად პროგრამაში შედის: "დაახლოებით 1910 წლის დეკემბერში, ადამიანური ბუნება შეიცვალა"


A paraphrase of a quote by Virginia Woolf, and there's some debate as to what she actually meant by that.	ეს ვირჯინია ვულფის ციტატის პერეფრაზია, და საკამათო საკითხია, თუ რას დებდა ის სინამდვილეში ამ სიტყვებში,


But it's very clear, looking at these syllabuses, that -- it's used now as a way of saying that all forms of appreciation of art that were in place for centuries, or millennia, in the 20th century were discarded.	მაგრამ თანამედროვე სასწავლო პროგრამაზე დაკვირვებით სრულიად ცხადია, რომ ის გამოიყენება იმის სათქმელად, რომ ხელოვნების ყველა ფორმა, რომელიც არსებობდა საუკუნეების და ათასწლეულების მანძილზე უარყოფილი იქნა მე-20 საუკუნეში.


The beauty and pleasure in art -- probably a human universal -- were -- began to be considered saccharine, or kitsch, or commercial.	სილამაზე და სიამოვნება ხელოვნებაში, ალბათ ადამიანის უნივერსალური თვისება, უკვე ითვლება დიაბეტად, ან ვულგარულად, ან კომერციად.


Barnett Newman had a famous quote that "the impulse of modern art is the desire to destroy beauty" -- which was considered bourgeois or tacky.	ბარნეტ ნიუმანის ცნობილი ციტატა "თანამედროვე ხელოვნების იმპულსი, არის სილამაზის განადგურების სურვილი" ის განიხილებოდა ბურჟუაზიულად, იაფფასიანად


And here's just one example.	და აი ერთი მაგალითი.


I mean, this is perhaps a representative example of the visual depiction of the female form in the 15th century; here is a representative example of the depiction of the female form in the 20th century.	ალბათ ეს ქალური ფორმის სახვითი გამოხატვის თვალსაჩინო მაგალითია მე-15 საუკუნეში. აი ქალის ფორმის გამოხატვის თვალსაჩინო მაგალითი მე-20 საუკუნეში


And, as you can see, there -- something has changed in the way the elite arts appeal to the senses.	და როგორც ხედავთ, რაღაც შეიცვალა იმაში თუ როგორ მოქმედებს ელიტური ხელოვნება გრძნობებზე.


Indeed, in movements of modernism and post-modernism, there was visual art without beauty, literature without narrative and plot, poetry without meter and rhyme, architecture and planning without ornament, human scale, green space and natural light, music without melody and rhythm, and criticism without clarity, attention to aesthetics and insight into the human condition.	რასაკვირველია, მოდერნიზმის და პოსტ-მოდერნიზმის მოძრაობებში იყო სახვითი ხელოვნება სილამაზის გარეშე, ლიტერატურა ნარატივისა და სიუჟეტის გარეშე პოეზია რითმის გარეშე არქიტექტურა ორნამენტის გარეშე, ადამიანური მასშტაბი, მწვანე სივრცე, ბუნებრივი სინათლე, მუსიკა მელოდიისა და რითმის გარეშე, და კრიტიკა სიცხადის გარეშე, ყურადღება ესთეტიკისა და ადამიანური მდგომარეობის მიმართ.


(Laughter) Let me give just you an example to back up that last statement.	(სიცილი) ნება მომეცით მოვიტანო ბოლო მოსაზრების დამადასტურებელი მაგალითი.


But here, there -- one of the most famous literary English scholars of our time is the Berkeley professor, Judith Butler.	აი, ჩვენი დროის ინგლისური ლიტერატურის, ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი სპეციალისტი, ბერკლის უნივერსიტეტის პროფესორი ჯუდით ბატლერი.


And here is an example of one of her analyses: "The move from a structuralist account in which capital is understood to structure social relations in relatively homologous ways to a view of hegemony in which power relations are subject to repetition, convergence and rearticulation brought the question of temporality into the thinking of structure, and marked a shift from the form of Althusserian theory that takes structural totalities as theoretical objects ..."	და აი, მისი ერთ-ერთი ანალიზის მაგალითი "მოძრაობამ სტრუქტურიდან, სადაც კაპიტალი ითვლება სოციალური ურთიერთობების საყრდენად, შედარებით ჰომოლოგიური მეთოდებით, ჰეგემონიური ხედვისკენ, რომელშიც ძალთა ურთიერთობა განმეორებადია, თანმხვედრი და კვლავაქცენტირებული, სტრუქრტურის გააზრებაში, დროებითობის საკითხი შეიტანა და ალთუსერის თეორიიდან ძვრა დააფიქსირა, რომელიც სტრუქტურულ ერთობას თეორიულ ობიექტებად განიხილავს..."


Well, you get the idea.	მოკლედ, თქვენ გამიგეთ.


By the way, this is one sentence -- you can actually parse it.	სხვათა შორის ეს ერთი წინადადებაა, თუმცა ის შეიძლება დაანაწევროთ.


Well, the argument in "The Blank Slate" was that elite art and criticism in the 20th century, although not the arts in general, have disdained beauty, pleasure, clarity, insight and style.	მაშ, ძირითადი იდეა "ცარიელ დაფაში" იყო ის, რომ ელიტური ხელოვნება და კრიტიკა მე-20 საუკუნეში თუმცაღა არა ხელოვნება მთლიანად, უგულებელყოფდა სილამაზეს, სიამოვნებას, სიცხადეს, გამჭრიახობას და სტილს.


People are staying away from elite art and criticism.	ხალხი ელიტურ ხელოვნებას, კრიტიკას ერიდება.


What a puzzle -- I wonder why.	გამოცანაა, საინტერესოა რატომ?


Well, this turned out to be probably the most controversial claim in the book.	სავარაუდოდ ეს აღმოჩნდა ყველაზე საკამათო განაცხადი წიგნში.


Someone asked me whether I stuck it in in order to deflect ire from discussions of gender and Nazism and race and so on. I won't comment on that.	ვიღაცამ მკითხა, ჩავსვი თუ არა ის იმისთვის რომ ცხარე დისკუსია გენდერიდან, ნაციზმიდან, რასის და სხვა თემებიდან გადამეტანა. ამაზე კომენტარს არ გავაკეთებ


But it certainly inspired an energetic reaction from many university professors.	მაგრამ ამან ნამდვილად წარმოშვა ენერგიული რეაქცია ბევრი უნივერსიტეტის პროფესორისგან.


Well, the other hot button is parenting.	მეორე ცხარე საკითხი ბავშვის აღზრდის თემაა.


And the starting point is the -- for that discussion was the fact that we have all been subject to the advice of the parenting industrial complex.	საწყისი წერტილი დისკუსიისთვის იყო ის ფაქტი რომ ჩვენთვის მოუციათ რჩევა ბავშვის აღზრდასთან დაკავშირებით.


Now, here is -- here is a representative quote from a besieged mother: "I'm overwhelmed with parenting advice.	აქ ხედავთ სასოწარკვეთილი დედის თვალსაჩინო ციტატას: "დათრგუნული ვარ აღმზრედლობითი რჩევებით.


I'm supposed to do lots of physical activity with my kids so I can instill in them a physical fitness habit so they'll grow up to be healthy adults.	უნდა ჩავუტარო ფიზიკური აქტივობა ბავშვებს, იმისთვის რომ მათ ფიზიკური სიჯანსაღის ჩვევები ჩავუნერგო. შედეგად ჯანმრთელ ზრდასრულებად აღიზრდებიან.


And I'm supposed to do all kinds of intellectual play so they'll grow up smart.	და ყველა სხვადასხვა ინტელექტუალური თამაში, რომ ჭკვიანები გაიზარდონ.


And there are all kinds of play -- clay for finger dexterity, word games for reading success, large motor play, small motor play. I feel like I could devote my life to figuring out what to play with my kids."	და სხვადასხვა თამაშებია: საძერწი თითების სისხარტისთვის. სიტყვების თამაში წარმატებული კითხვისთვის მსხვილ მოტორიკის თამაში თამაში წვრილი მოტორიკისთვის. ალბათ სიცოცხლე უნდა შევწირო იმის გარკვევას რა ვეთამაშო ბავშვებს"


I think anyone who's recently been a parent can sympathize with this mother.	მგონი ნებისმიერს ვინც მშობელი ყოფილა, ესიმპათიურება ეს დედა.


Well, here's some sobering facts about parenting.	მაშ, ზოგი გამოსაფხიზლებელი ფაქტი აღზრდაზე.


Most studies of parenting on which this advice is based are useless. They're useless because they don't control for heritability. They measure some correlation between what the parents do, how the children turn out and assume a causal relation: that the parenting shaped the child.	კვლევების უმეტესობა აღზრდაზე, რომელსაც ეს რჩევები ეფუძნება, უსარგებლოა. ისინი უსარგებლოა, რადგან არ ითვალისწინებს მემკვიდრეობითობას. ზომავენ კორელაციას, იმას შორის, თუ რას აკეთებენ მშობლები და როგორები გამოდიან ბავშვები და გულისხმობენ, რომ აღზრდამ ჩამოაყალიბა ბავშვი ასეთად.


Parents who talk a lot to their kids have kids who grow up to be articulate, parents who spank their kids have kids who grow up to be violent and so on.	მშობლები, ვინც ბევრს ესაუბრებიან ბავშვებს, ჰყავთ კარგი მოსაუბრე ბავშვები. მშობლებს რომლებიც სცემენ ბავშვებს, მოძალადე ბავშვები ეზრდებათ და ა.შ.


And very few of them control for the possibility that parents pass on genes for -- that increase the chances a child will be articulate or violent and so on.	და ძალიან ცოტა მათგანი ითვალისწინებს იმას, რომ მშობლები გენებსაც გადასცემენ. რაც ზრდის შანსებს რომ ბავშვი იყოს კარგი მოსაუბრე, ან მოძალადე და ა.შ.


Until the studies are redone with adoptive children, who provide an environment but not genes to their kids, we have no way of knowing whether these conclusions are valid.	მანამ, სანამ კვლევები არ განმეორდება აყვანილ ბავშვებზე, რა შემთხვევაშიც მხოლოდ გარემოა მშობლების, მაგრამ არა გენები, ჩვენ ვერ გავიგებთ ეს დასკვნები მართალია თუ არა.


The genetically controlled studies have some sobering results.	გენეტიკურად კონტროლირებულ კვლევებს აქვს რამდენიმე გამოსაფხიზლებელი შედეგი.


Remember the Mallifert twins: separated at birth, then they meet in the patent office -- remarkably similar.	გახსოვთ ტყუპი მალიფერტები: დაბადებისთანავე განცალკევებულები საპატენტოს ოფისში რომ შეხვდნენ, ძალიან მსგავსები.


Well, what would have happened if the Mallifert twins had grown up together?	რა მოხდებოდა ტყუპი მალიფერტები ერთად რომ აღზრდილიყვნენ?


You might think, well, then they'd be even more similar, because not only would they share their genes, but they would also share their environment.	ალბათ იფიქრებთ, უფრო მეტად მსგავსები იქნებოდნენ, რადგან არა მხოლოდ გენები, არამედ გარემოც საერთო ექნებოდათ.


That would make them super-similar, right?	ეს მათ სუპერ მსგავსებად გახდიდა, არა?


Wrong. Identical twins, or any siblings, who are separated at birth are no less similar than if they had grown up together.	არა, იდენტური ტყუპები, ან ნებისმიერი დედმამიშვილები, რომლებიც დაბადებისთანავე განცალკევებულები არიან, არ არიან ნაკლებად მსგავსები, ვიდრე იმ შემთხვევაში,


Everything that happens to you in a given home over all of those years appears to leave no permanent stamp on your personality or intellect.	თუ ისინი ერთად აღიზრდებოდნენ. ყველაფერი, რაც მთელი ამ წლების მანძილზე, შინ გადაგხდება არ ტოვებს სამუდამო კვალს პიროვნებაზე, ან ინტელექტზე.


A complementary finding, from a completely different methodology, is that adopted siblings reared together -- the mirror image of identical twins reared apart, they share their parents, their home, their neighborhood, don't share their genes -- end up not similar at all.	დამატებითი აღმოჩენა, ჩატარებული სრულიად სხვა მეთოდოლოგიით, როცა ერთად აღზრდილი აყვანილი დედმამიშვილები, იდენტური ტყუპების განცალკევების ანარეკლი. მათ ჰყავთ საერთო მშობლები, სახლი, სამეზობლო, მაგრამ აქვთ სხვადასხვა გენები და შედეგად, სრულიად განსხვავებულები იზრდებიან.


OK -- two different bodies of research with a similar finding.	მაშ, ორი განსხვავებული მკვლევარი ორგანო მსგავსი შედეგებით.


What it suggests is that children are shaped not by their parents over the long run, but in part -- only in part -- by their genes, in part by their culture -- the culture of the country at large and the children's own culture, namely their peer group -- as we heard from Jill Sobule earlier today, that's what kids care about -- and, to a very large extent, larger than most people are prepared to acknowledge, by chance: chance events in the wiring of the brain in utero; chance events as you live your life.	ეს გვაჩვენებს, რომ ბავშვები საბოლოო ჯამში, არა მშობლების მიერ ყალიბდებიან, არამედ ნაწილობრივ, მხოლოდ ნაწილობრივ, გენებით და ნაწილობრივ კულტურით. ქვეყნის კულტურით ზოგადად და ბავშვების საკუთარი კულტურით, კერძოდ თანატოლების. როგორც დღეს ჯილ სობულესგან მოვისმინეთ, ეს არის რაც ბავშვებს აღელვებთ და დიდწილად, ბევრად უფრო დიდწილად ვიდრე ხალხი ამას აღიარებს, შემთხვევითობით: საშვილოსნოში ტვინის შეერთების შემთხვევითობით; შემთხვევითი ხდომილებით ცხოვრების მანძილზე.


So let me conclude with just a remark to bring it back to the theme of choices.	მაშ, ნება მომეცით დავასრულო ერთი დაკვირვებით, არჩევანის თემას რომ დავუბრუნდე,


I think that the sciences of human nature -- behavioral genetics, evolutionary psychology, neuroscience, cognitive science -- are going to, increasingly in the years to come, upset various dogmas, careers and deeply-held political belief systems.	ვფიქრობ, ადამიანის ბუნების შემსწავლელი მეცნიერებები ქცევის გენეტიკა, ევოლუციური ფსიქოლოგია, ნეირობიოლოგია, კოგნიტური მეცნიერება, უფრო და უფრო განაგრძობენ სხვადასხვა დოგმების უარყოფას, პროფესიების და ღრმა პოლიტიკური რწმენების მსხვრევას.


And that presents us with a choice.	და ეს ჩვენ გვაყენებს არჩევანის წინაშე.


The choice is whether certain facts about humans, or topics, are to be considered taboos, forbidden knowledge, where we shouldn't go there because no good can come from it, or whether we should explore them honestly.	არჩევანია ჩავთვალოთ თუ არა ზოგი ფაქტი, ან თემა ადამიანის შესახებ ტაბუდ, აკრძალულ ცოდნად, საითაც სჯობს არ წავიდეთ, რადგან იქიდან კარგი არაფერი გამოვა, თუ ჩვენ ისინი კეთილსინდისიერად უნდა გამოვიკვლიოთ.


I have my own answer to that question, which comes from a great artist of the 19th century, Anton Chekhov, who said, "Man will become better when you show him what he is like."	მე ჩემი საკუთარი პასუხი მაქვს ამ კითხვაზე. რომელიც მე-19 საუკუნის დიდი ხელოვანისგან ანტონ ჩეხოვისგან მოდის, რომელმაც თქვა: "ადამიანი მაშინ გახდება უკეთესი, როცა აჩვენებთ თუ როგორია ის"


And I think that the argument can't be put any more eloquently than that.	და მგონია რომ ამ აზრის უკეთ გადმოცემა შეუძლებელია.


Thank you very much.	დიდი მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


When I was four years old, my dad taught me the Taos Pueblo Hoop Dance, a traditional dance born hundreds of years ago in Southwestern USA.	4 წლის რომ ვიყავი მამაჩემმა, ტაოს პუებლოს რგოლებით ცეკვა მასწავლა. ტრადიციული ცეკვა, რომელიც ასობით წლის წინ სამხრეთ-დასავლეთ ამერიკაში დაიბადა.


A series of hoops are created out of willow wood, and they're threaded together to create formations of the natural world, showing the many beauties of life.	ტირიფისგან დამზადებული რგოლები ისე ებმიან ერთმანეთს, რომ შექმნან ჩვენი ბუნებრივი სამყაროს ფორმირებები, რითაც გვაჩვენებენ სიცოცხლის უამრავ სილამაზეს.


In this dance, you're circling in a constant spin, mimicking the movement of the Sun and the passage of time.	ცეკვისას, გამუდმებულ წრიულ მოძრაობაში ხარ, რითაც, მზისა და დროის მუდმივ მოძრაობას ანსახიერებ.


Watching this dance was magic to me.	ამ ცეკვის ყურება ჩემთვის მაგია იყო.


Like with a time capsule, I was taking a look through a cultural window to the past.	თითქოს, დროის კაფსულით, წარსულის კულტურულ ფანჯარაში ვიყურებოდი.


I felt a deeper connection to how my ancestors used to look at the world around them.	და ღრმა კავშირს ვგრძნობდი იმასთან, თუ როგორ უყურებდნენ ჩემი წინაპრები სამყაროს მათ გარშემო.


Since then, I've always been obsessed with time capsules.	მას შემდეგ, შეპყრობილი ვარ დროის კაფსულებით.


They take on many forms, but the common thread is that they're uncontrollably fascinating to us as human beings, because they're portals to a memory, and they hold the important power of keeping stories alive.	ისინი მრავალ ფორმას იღებენ, მაგრამ საერთო აქვთ ის, რომ უკონტროლოდ გამაოგნებელნი არიან ჩვენთვის, ადამიანებისთვის, ვინაიდან ისინი არიან პორტალები მეხსიერებაში, და გააჩნიათ მნიშვნელოვანი ძალა ცოცხლად შეინარჩუნონ ისტორიები.


As a filmmaker and composer, it's been my journey to find my voice, reclaim the stories of my heritage and the past and infuse them into music and film time capsules to share.	როგორც კინორეჟისორი და კომპოზიტორი, ეს იყო ჩემი მოგზაურობა, ჩემი ხმის საპოვნელად, აღვადგინო ჩემი მემკვიდრეობის და წარსულის ისტორიები და შევაერთო ისინი მუსიკისა და კინოს დროის კაფსულაში რათა გავაზიარო.


To tell you a bit about how I found my voice, I'd like to share a bit about how I grew up.	რომ მოგითხროთ ამბავი ჩემი ხმის პოვნის შესახებ, ცოტა რამ უნდა მოგიყვეთ, თუ როგორ გავიზარდე.


In Southern California, I grew up in a multigenerational home, meaning I lived under the same roof as my parents, aunts, uncles and grandparents.	მე გავიზარდე მრავალრიცხოვან ოჯახში, სამხრეთ კალიფორნიაში, ანუ ვცხოვრობდი ერთ ჭერქვეშ ჩემს მშობლებთან, მამიდებთან, ბიძებთან და ბებია-ბაბუასთან.


My mother is Dutch-Indonesian and Chinese with immigrant parents, and my father is Ojibwe and an enrolled tribal member of the Prairie Band's Potawatomi Tribe in Northeastern Kansas.	დედაჩემი არის ჰოლანდიელ - ინდონეზიელი და ჩინელი, იმიგრანტი მშობლებით, ხოლო მამაჩემი ოჯიბვეა და პრატოვატამის ტომის წევრი ჩრდილოეთ კანზასში.


So one weekend I'd be learning how to fold dumplings, and the next, I'd be traditional-style dancing at a powwow, immersed in the powerful sounds of drums and singers.	ამიტომ, ერთ შაბათ-კვირას ცომის მოხვევას ვსწავლობდი, ხოლო შემდეგში, ტრადიციული სტილის ცეკვას პაუაუზე, ჩაძირული, დოლებისა და მომღერლების ძლიერ ბგერებში.


Being surrounded by many cultures was the norm, but also a very confusing experience.	მრავალი კულტურის გარემოცვაში ყოფნა ნორმალური, თუმცა ძალიან დამაბნეველი გამოცდილება იყო.


It was really hard for me to find my voice, because I never felt I was enough -- never Chinese, Dutch-Indonesian or Native enough.	მართლაც, ძალიან რთული იყო ჩემი ხმის პოვნა, რადგან ვერასდროს ვგრძნობდი, რომ საკმარისი ვიყავი ... საკმარისად ჩინელი, ჰოლანდიელ - ინდონეზიელი ან ინდიელი.


Because I never felt I was a part of any community, I sought to learn the stories of my heritage and connect them together to rediscover my own.	ვინაიდან ვერასოდეს ვგრძნობდი თავს, რომელიმე თემის ნაწილად, გადავწყვიტე შემესწავლა ჩემი მემკვირეობის ისტორიები და დამეკავშირებინა ერთმანეთთან, რათა აღმომეჩინა ჩემი საკუთარი.


The first medium I felt gave me a voice was music.	პირველი რამაც მაგრძნობინა, რომ შევიძინე ხმა იყო მუსიკა.


With layers of sounds and multiple instruments, I could create soundscapes and worlds that were much bigger than my own.	ხმათა ფენებით და მრავალი ინსტრუმენტით, შემეძლო შემექმნა ხმები და სამყაროები, რომლებიც ჩემსაზე გაცილებით დიდები იყვნენ.


Through music, I'm inviting you into a sonic portal of my memories and emotions, and I'm holding up a mirror to yours.	მუსიკით გეპატიჟებით ჩემი მოგონებებისა და ემოციების, აკუსტიკურ პორტალში, და მიჭირავს სარკე თქვენს წინ.


One of my favorite instruments to play is the guzheng zither, a Chinese harp-like instrument.	ჩემი, ერთ-ერთი უსაყვარლესი ინსტრუმენტი არის გუზენგ ზიტერი, ჩინური, არფის მსგავსი ინსტრუმენტი.


While the hoop dance is hundreds of years old, the guzheng has more than 2,000 years of history.	თუკი რგოლებით ცეკვა ასობით წლისაა, გუზანგს 2,000 წელზე მიტი ხნის ისტორია აქვს.


I'm playing the styles that greatly influence me today, like electronic music, with an instrument that was used to play traditional folk music long ago.	ისეთ სტილებში ვუკრავ, რომლებმაც დიდი გავლენა მოახდინეს დღევანდელ მეზე, როგორიცაა ელექტრონული მუსიკა, იმ ინსტრუმენტით, რომლითაც ხალხურ მუსიკას უკრავდნენ დიდი ხნის წინ.


And I noticed an interesting connection: the zither is tuned to the pentatonic scale, a scale that is universally known in so many parts of music around the world, including Native American folk songs.	და შევამჩნიე უცნაური კავშირი: ზიტერი აწყობილია ხუთსაფეხურიან სკალაზე, სკალაზე, რომელიც უნივერსალურია მუსიკის მრავალ ნაწილში, მსოფლიოს გარშემო, ინდიელეთა ხალხური სიმღერების ჩათვლით.


In both Chinese and Native folk, I sense this inherent sound of longing and holding onto the past, an emotion that greatly drives the music I create today.	ორივეგან, ჩინურ და ინდიელთა ხალხებში, ვგრძნობ მემკვიდრეობით გადმოცემული ხმას, წარსულისკენ მისწრაფებისა და ჩაბღაუჭებისა, ემოცია, რომელიც მნიშვნელოვნად მართავს იმ მუსიკას რასაც დღეს ვქმნი.


At the time, I wondered if I could make this feeling of immersion even more powerful, by layering visuals and music -- visuals and images on top of the music.	ზოგჯერ ვფიქრობ, შემიძლია თუ არა შევქმნა ეს შთანმთქმელი შეგრძნება კიდევ უფრო ძლევამოსილი, ვიზუალებისა და მუსიკის დაფენვით ... ვიზუალები და სურათები მუსიკის ზემოდან.


So I turned to internet tutorials to learn editing software, went to community college to save money and created films.	ასე, რომ ინტერნეტ ტუტორიალებს მივადექი დამუშავების პროგრამების სასწავლად, მივედი საჯარო კოლეჯში ფულის დასაზოგად და შევქმენი ფილმი.


After a few years experimenting, I was 17 and had something I wanted to tell and preserve.	რამდენიმე წლიანი ექსპერიმენტების შემდეგ, 17 წლის ვიყავი და მქონდა რაღაც მოსაყოლი მინდოდა მომეყოლა და შემენარჩუნებინა.


It started with a question: What happens when a story is forgotten?	ყველაფერი დაიწყო კითხვით: რა ხდება, როდესაც ისტორიას ივიწყებენ?


I lead with this in my latest documentary film, "Smoke That Travels," which immerses people into the world of music, song, color and dance, as I explore my fear that a part of my identity, my Native heritage, will be forgotten in time.	ამით ვიხელმძღვანელე ჩემს უახლეს დოკუმენტურ ფილმში, "მოწიე ეგ მოგზაურობები", რომელიც ადამიანებს მუსიკის, სიმღერის, ფერებისა და ცეკვის სამყაროში ჩაძირავს, როდესაც აღმოვაჩინე იმის შიში, რომ ჩემი იდენტობის ნაწილი, ინდიელთა მემკვიდრეობა, დავიწყებული იქნება დროში.


Many indigenous languages are dying due to historically forced assimilation.	მრავალი ენდემური ენა კვდება, ისტორიულად იძულებული ასიმილაციის გამო.


From the late 1800s to the early 1970s, Natives were forced into boarding schools, where they were violently punished if they practiced traditional ways or spoke their native language, most of which were orally passed down.	გვიანი 1800-იანებიდან ადრეულ 1970-იანებამდე, ინდიელები იძულებულნი იყვნენ ევლოთ კერძო სკოლებში, სადაც ძალადობრივად ისჯებოდნენ ტრადიციების გამოყენების ან მშობლიურ ენაზე საბუბრისთვის, რომელთა უმეტესობა სიტყვიერად გადაეცემოდა თაობიდან თაობას.


As of now, there are 567 federally recognized tribes in the United States, when there used to be countless more.	დღესდღეობით, შეერთებულ შტატებში 567 ფედერალურად აღიარებული ტომია, როდესაც ოდესღაც უთვალავი იყო.


In my father's words, "Being Native is not about wearing long hair in braids.	მამაჩემის სიტყვებით, "ინდიელობა არ ნიშავს გრძელი ნაწნავების ტარებას.


It's not about feathers or beadwork.	არც ბუმბულები და მძივებია.


It's about the way we all center ourselves in the world as human beings."	ეს არის გზა რომლითაც ჩვენ, ადამიანები ვხედავთ საკუთარ თავს სამყაროში."


After traveling with this film for over a year, I met indigenous people from around the world, from the Ainu of Japan, Sami of Scandinavia, the Maori and many more.	ერთი წლის განმავლობაში ამ ფილმით მოგზაურობით, შევხვდი ენდემურ პოპულაციებს მთელს მსოფლიოში, აინუდან დაწყებული, იაპონიაში, სამიში, სკანდინავიაში, მაორიში და მრავალი სხვა.


And they were all dealing with the exact same struggle to preserve their language and culture.	ყველა მათგანს მსგავსი პრობლემა ჰქონდა შეენარჩუნებინათ საკუთარი ენა და კულტურა.


At this moment, I not only realize the power storytelling has to connect all of us as human beings but the responsibility that comes with this power.	ამ მომენტისთვის, ვაცნობიერებ არა მარტო ისტორიების მოყოლის ძალას რომელიც აკავშირებს ადამიანებს ასევე იმ პასუხისმგებლობას, რომელიც ამ ძალას მოჰყვება.


It can become incredibly dangerous when our stories are rewritten or ignored, because when we are denied identity, we become invisible.	შეიძლება საოცრად საშიში გახდეს, როდესაც ჩვენს ისტორიებს ცვლიან ან აიგნორებენ, რადგან, როდესაც ჩვენ ვართ უარყოფილნი, ვუჩინარდებით.


We're all storytellers.	ჩვენ ყველა მთხრობელები ვართ.


Reclaiming our narratives and just listening to each other's can create a portal that can transcend time itself.	ჩვენი ისტორიების აღდგენა და ერთმანეთისთვის მოსმენამ შეიძლება შექმნას პორტალი, რომელიც შეძლებს თავად დროის საზღვარს გასცდეს


Thank you.	მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


Let's just get started here.	მოდით, დავიწყოთ.


Okay, just a moment.	კარგი, ერთი წუთით


(Whirring) All right.	(შრიალი) კარგი


(Laughter) Oh, sorry.	(სიცილი) უი, ბოდიში.


(Music) (Beatboxing) Thank you.	(მუსიკა) (ბითბოქსინგი) მადლობა.


I grew up in Europe, and World War II caught me when I was between seven and 10 years old.	მე გავიზარდე ევროპაში, და მეორე მსოფლიო ომმა მომისწრო როდესაც ვიყავი 7-10 წლის.


And I realized how few of the grown-ups that I knew were able to withstand the tragedies that the war visited on them -- how few of them could even resemble a normal, contented, satisfied, happy life once their job, their home, their security was destroyed by the war.	და მე გავაცნობიერე, თუ რა ცოტა ადამიანმა შეძლო იმ ტრაგედიების დაძლევა, რაც ომის წლებში დაატყდათ თავს. მხოლოდ რამოდენიმე მათგანმა მოახერხა იმ ნორმალური, კმაყოფილი, სტაბილური და ბედნიერი ცხოვრების აწყობა, რაც მათ ჰქონდათ ომამდე - როგორიცაა სამსახური, სახლები, უსაფრთხოება, რომლებიც დანგრეულ იქნა ომის გამო.


So I became interested in understanding what contributed to a life that was worth living.	და მე მომინდა გამეგო, კონკრეტულად თუ რა ავსებს ცხოვრებას აზრით.


And I tried, as a child, as a teenager, to read philosophy and to get involved in art and religion and many other ways that I could see as a possible answer to that question.	ბავშვობისა და მოზარდობის ასაკში ვკითხულობდი ფილოსოფიურ ნაშრომებს, დაკავებული ვიყავი ხელოვნების, რელიგიისა და სხვა მეცნიერებების შესწავლით, რომელთა დახმარებითაც, ჩემი აზრით, შევძლებდი ამ კითხვაზე პასუხის გაცემას.


And finally I ended up encountering psychology by chance.	ბოლოს და ბოლოს, შემთხვევით გავიგე ფსიქოლოგიის შესახებ.


I was at a ski resort in Switzerland without any money to actually enjoy myself, because the snow had melted and I didn't have money to go to a movie. But I found that on the -- I read in the newspapers that there was to be a presentation by someone in a place that I'd seen in the center of Zurich, and it was about flying saucers [that] he was going to talk.	იმ დროს ვიყავი შვეიცარიის ერთ-ერთ სათხილამურო კურორტზე და არ მქონდა ფული, რომ წავსულიყავი გასართობად, თოვლი უკვე გამდნარი იყო და არ ვიცოდი რა გამეკთებინა. არ მქონდა ფული, რომ წავსულიყავი „კინო“-ში, მაგრამ გაზეთიდან შევიტყვე, რომ ვიღაც წაიკითხავს ლექციას, ციურიხის ცენტრში, მფრინავი თეფშების შესახებ.


And I thought, well, since I can't go to the movies, at least I will go for free to listen to flying saucers.	გავიფიქრე, „რადგან არ შემიძლია კინოში წასვლა, დავესწრები თავისუფალ ლექციას მფრინავი თეფშების შესახებ“


And the man who talked at that evening lecture was very interesting.	ადამიანი, რომელიც იმ საღამოს ლექციას კითხულობდა, იყო ძალიან საინტერესო პიროვნება.


Instead of talking about little green men, he talked about how the psyche of the Europeans had been traumatized by the war, and now they're projecting flying saucers into the sky.	იმის ნაცვლად, რომ ესაუბრა „პატარა მწვანე კაცუნებზე“, საუბრობდა იმაზე, თუ რამდენად იქნა ტრამვირებული ევროპელთა ფსიქიკა ომის გამო, და ეხლა ქმნიან ისინი ერთიან „ხატს“ მფრინავი თეფშების შესახებ.


He talked about how the mandalas of ancient Hindu religion were kind of projected into the sky as an attempt to regain some sense of order after the chaos of war.	ისევე, როგორც ინდუიზმის მიმდევრები ხედავენ ცაში „მანდალებს“ (ღმერთების წრეს). ამ გზით ცდილობენ ისინი კვლავ მოიპოვონ წესრიგისა და ჰარმონიის შეგრძნება, რაც დანგრეულ იქნა ომის ქაოსის შემდეგ.


And this seemed very interesting to me.	ეს აზრი ძალიან საინტერესოდ მომეჩვენა.


And I started reading his books after that lecture.	და ამ ლექციის შემდეგ დავიწყე მისი წიგნების კითხვა.


And that was Carl Jung, whose name or work I had no idea about.	ეს ადამიანი იყო კარლ იუნგი, მაგრამ მაშინ მისი სახელისა და ნაშრომების შესახებ არაფერი გამეგო.


Then I came to this country to study psychology and I started trying to understand the roots of happiness.	შემდეგ ჩამოვედი აქ, აშშ-ში რათა შემესწავლა ფსიქოლოგია. დავიწყე იმით, რომ ვცდილობდი მომეძებნა ბედნიერების სათავე.


This is a typical result that many people have presented, and there are many variations on it.	ეს გრაფიკი არის ტიპიური შედეგი, რომელიც გვხვდება ადამიანების უმრავლესობაში.


But this, for instance, shows that about 30 percent of the people surveyed in the United States since 1956 say that their life is very happy.	იგი გვიჩვენებს, რომ 1956 წლიდან, აშშ-ს მოსახლეობის გამოკითხულთა 30% ამბობს, რომ აქვს ძალიან ბედნიერი ცხოვრება,


And that hasn't changed at all.	და ეს მაჩვენებელი საერთოდ არ იცვლება წლების განმავლობაში,


Whereas the personal income, on a scale that has been held constant to accommodate for inflation, has more than doubled, almost tripled, in that period.	მაშინ, როდესაც მათი პირადი შემოსავლები, რომელიც ინფლაციის გათვალისწინების მიზნით აღებულია მუდმივად, გაიზარდა 2-ჯერ, თითქმის 3-ჯერ მოცემულ პერიოდში.


But you find essentially the same results, namely, that after a certain basic point -- which corresponds more or less to just a few 1,000 dollars above the minimum poverty level -- increases in material well-being don't seem to affect how happy people are.	თუმცა გრაფიკზე ყოველთვის იგივე შედეგები აისახება. ანუ, რაღაც წერტილის შემდეგ, რომელიც შეესაბამება რამდენიმე 1000 დოლარით მეტ ან ნაკლებ შემოსავალს სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ ან ზემოთ, მატერიალური კეთილდღეობის გაუმჯობესება აღარ ახდენს გავლენას მოსახლეობის ბედნიერების დონეზე.


In fact, you can find that the lack of basic resources, material resources, contributes to unhappiness, but the increase in material resources does not increase happiness.	თავისთავად მივედით დასკვნამდე, რომ მართალია, არსებობისათვის არასაკმარისი მატერიალური პირობების გამო ადამიანები უბედურები ხდებიან, თუმცა, შემოსავლების ზრდა არ იწვევს მათი ბედნიერების ზრდას, ანუ მხოლოდ მატერიალური კეთილდღეობის ზრდა არ არის საკმარისი ბედნიერებისათვის.


So my research has been focused more on -- after finding out these things that actually corresponded to my own experience, I tried to understand: where -- in everyday life, in our normal experience -- do we feel really happy?	ამრიგად, ჩემს შემდგომ კვლევაში, მას შემდეგ რაც მივიღე იმის დასაბუთება, რაც ისედაც ვიცოდი საკუთარი გამოცდილებიდან: შევეცადე გამეგო თუ როდის, ყოველდღიური ცხოვრების როგორ პირობებში ვგრძნობთ თავს ნამდვილად ბედნიერად?


And to start those studies about 40 years ago, I began to look at creative people -- first artists and scientists, and so forth -- trying to understand what made them feel that it was worth essentially spending their life doing things for which many of them didn't expect either fame or fortune, but which made their life meaningful and worth doing.	კვლევის ახალი ეტაპის დასაწყებად, დაახლოებით 40 წლის წინ, დავიწყე დაკვირვება შემოქმედ ადამიანებზე: მხატვრებზე, მეცნიერებზე და ა.შ. ვცდილობდი გამეგო სახელდობრ თუ რა განაპირობებდა იმ გარემოებას, რომ ისინი სრულყოფილი ცხოვრებით ცხოვრობდნენ. ისინი ხომ დაკავებული იყვნენ საქმიანობით, რომელიც სიმდიდრეს და დიდებას არ მოუტანდათ, მაგრამ ეს იყო რაღაც ფასეული, რაც მათ ცხოვრებას აზრს სძენდა.


This was one of the leading composers of American music back in the '70s.	ეს არის 70-იან წლებში აშშ-ში მოღვაწე, ერთ-ერთი ცნობილი კომპოზიტორის სიტყვები.