Over the course of the internship, I began to recognize people in the auditorium, not because they were criminal masterminds but because they were coming to us for help and we were sending them out without any.	სტაჟირების განმავლობაში დავიწყე აუდიტორიაში ადამიანების ამოცნობა არა იმიტომ, რომ გენიოსი დამნაშავეები იყვნენ, არამედ იმიტომ, რომ შველისთვის მოდიოდნენ, ჩვენ კი მათ უკან ვაბრუნებდით.


My second year of law school I worked as a paralegal for a defense attorney, and in that experience I met many young men accused of murder.	სამართალზე სწავლის მეორე წელს ვმუშაობდი დაცვის ადვოკატის თანაშემწედ და ამ გამოცდილებაში ვნახე მკვლელობაში ბრალდებული ბევრი ახალგაზრდა.


Even in our "worst," I saw human stories.	ყველაზე "საშინელშიც" კი ადამიანური ისტორიები დავინახე.


And they all contained childhood trauma, victimization, poverty, loss, disengagement from school, early interaction with the police and the criminal justice system, all leading to a seat in a courtroom.	ისინი ყველა შეიცავდა ბავშვობისდროინდელ ტრავმას, ვიქტიმიზაციას, სიღარიბეს, დანაკარგს, სკოლიდან გაგდებას, პოლიციასთან და სისხლის მართლმსაჯულებასთან ადრეულ ინტერაქციას, ყველაფერს, რასაც სხდომის დარბაზამდე მივყავართ.


Those convicted of murder were condemned to die in prison, and it was during those meetings with those men that I couldn't fathom why we would spend so much money to keep this one person in jail for the next 80 years when we could have reinvested it up front, and perhaps prevented the whole thing from happening in the first place.	მკვლელობაში ბრალდებულები განწირული იყვნენ ციხეში სიკვდილისთვის. ამ ადამიანებთან შეხვედრებისას არ მესმოდა რატომ ვხარჯავდით ამდენს ფულს შემდეგი 80 წლით ერთი ადამიანის ციხეში გამოსაკეტად, მაშინ როცა შეგვეძლო წინასწარი რეინვესტირება და ალბათ მთელი ამბის თავიდან აცილება.


(Applause) My third year of law school, I defended people accused of small street crimes, mostly mentally ill, mostly homeless, mostly drug-addicted, all in need of help.	(ტაში) სწავლის მესამე წელს ვიცავდი ბრალდებულებს ქუჩაში ჩადენილი მცირე დანაშაულებისთვის უმეტესად მენტალურად დაავადებულებს, უმეტესად უსახლკაროებს, უმეტესად ნარკოდამოკიდებულებს, - დახმარების მსაჭიროებლებს.


They would come to us, and we would send them away without that help.	ისინი მოდიოდნენ ჩვენთან და ჩვენ ვაბრუნებდით მათ უკან დახმარების გარეშე.


They were in need of our assistance.	მათ ჭირდებოდათ ჩვენი დახმარება


But we weren't giving them any.	და ჩვენ არ გავცემდით დახმარებას.


Prosecuted, adjudged and defended by people who knew nothing about them.	ბრალდებაწარდგენილი, გასამართლებული და დაცული ადამიანების მიერ, ვინც მათზე არაფერი იციან.


The staggering inefficiency is what drove me to criminal justice work.	გამაოგნებელმა არაეფექტიანობამ მიბიძგა მემუშავა სისხლის სამართალში.


The unfairness of it all made me want to be a defender.	ამ ყოველივეს უსამართლობამ გამიჩინა სურვილი გავმხდარიყავი დამცველი.


The power dynamic that I came to understand made me become a prosecutor.	გაგებულმა ძალის დინამიკამ კი მაქცია პროკურორად.


I don't want to spend a lot of time talking about the problem.	არ მინდა დიდი დრო ვისაუბრო პრობლემაზე.


We know the criminal justice system needs reform, we know there are 2.3 million people in American jails and prisons, making us the most incarcerated nation on the planet.	ვიცით, რომ სისხლის მართლმსაჯულებას სჭირდება რეფორმა. ვიცით, რომ ამერიკაში 2.3 მილიონი ადამიანია ციხეში, რაც ყველაზე ბევრია პლანეტაზე.


We know there's another seven million people on probation or parole, we know that the criminal justice system disproportionately affects people of color, particularly poor people of color.	ვიცით, რომ დამატებით 7 მილიონს პირობითი აქვს. ვიცი, რომ სისხლის მართლმსაჯულება არაპროპორციულად მოქმედებს ფერადკანიანებზე, განსაკუთრებით, ღარიბ ფერადკანიანებზე.


And we know there are system failures happening everywhere that bring people to our courtrooms.	ვიცით, რომ სისტემის ჩავარდნები ხდება ყველგან, რასაც მოჰყავს ადამიანი ჩვენს სხდომის დარბაზებში,


But what we do not discuss is how ill-equipped our prosecutors are to receive them.	თუმცა ჩვენ არ ვიხილავთ, რამდენად მოუმზადებელნი არიან პროკურორები მათ მისაღებად.


When we talk about criminal justice reform, we, as a society, focus on three things.	როდესაც ვსაუბრობთ სისხლის სამართლის რეფორმაზე, ჩვენ, როგორც საზოგადოება ფოკუსირებული ვართ სამ რამეზე


We complain, we tweet, we protest about the police, about sentencing laws and about prison.	ჩვენ ვჩივით, ვპოსტავთ, ვაპროტესტებთ პოლიციაზე, სასჯელის კანონებზე და ციხეებზე.


We rarely, if ever, talk about the prosecutor.	ჩვენ, თუ საერთოდ, იშვიათად ვსაუბრობთ პროკურორებზე.


In the fall of 2009, a young man was arrested by the Boston Police Department.	2009 წლის შემოდგომაზე, ახალგაზრდა დააკავა ბოსტონის პოლიციის დეპარტამენტმა.


He was 18 years old, he was African American and he was a senior at a local public school.	ის იყო 18 წლის, ის იყო აფრო-ამერიკელი, ის იყო ადგილობრივი საჯარო სკოლის უფროსკლასელი.


He had his sights set on college but his part-time, minimum-wage job wasn't providing the financial opportunity he needed to enroll in school.	ის აპირებდა კოლეჯში სწავლას, მაგრამ მისი სამსახური, დაბალი ხელფასით, არ აძლევდა ფინანსურ შესაძლებლობას ჩაებარებინა სასწავლებელში.


In a series of bad decisions, he stole 30 laptops from a store and sold them on the Internet.	ცუდი გადაწყვეტილებების სერიით მაღაზიიდან მოიპარა 30 ლეპტოპი და გაყიდა ინტერნეტით.


This led to his arrest and a criminal complaint of 30 felony charges.	აღნიშნულმა გამოიწვია დაკავება და საჩივარი 30 დანაშაულის ჩადენაში.


The potential jail time he faced is what stressed Christopher out the most.	თავისუფლების აღკვეთის სავარაუდო დრომ განსაკუთრებით იმოქმედა ქრისტოფერზე,


But what he had little understanding of was the impact a criminal record would have on his future.	მაგრამ მას ძალიან ცოტა ესმოდა იმისა, თუ რა გავლენა ექნებოდა კრიმინალურ ჩანაწერს მის მომავალზე.


I was standing in arraignments that day when Christopher's case came across my desk.	იმ დღეს ბრალდებებს წარვადგენდი, როდესაც ქრისტოფერის საქმე აღმოჩნდა ჩემს მაგიდაზე.


And at the risk of sounding dramatic, in that moment, I had Christopher's life in my hands.	შეიძლება დრამატულად ჟღერდეს - იმ მომენტში ხელში მეჭირა ქრისტოფერის სიცოცხლე.


I was 29 years old, a brand-new prosecutor, and I had little appreciation for how the decisions I would make would impact Christopher's life.	29 წლის ვიყავი, სრულიად ახალი პროკურორი მწირი წარმოდგენა მქონა იმაზე, რა გავლენა ექნებოდა ჩემს ქმედებებს ქრისტოფერის სიცოცხლეზე.


Christopher's case was a serious one and it needed to be dealt with as such, but I didn't think branding him a felon for the rest of his life was the right answer.	ქრისტოფერის საქმე სერიოზული იყო და მას ასე უნდა მოვპყრობოდი, თუმცა არ მიფიქრია სიცოცლის მანძილზე მისი დამნაშავედ სახელდება იყო სწორი პასუხი.


For the most part, prosecutors step onto the job with little appreciation of the impact of our decisions, regardless of our intent.	უმეტესად, ისე იწყებენ პროკურორები კარიერას, რომ ძალიან მწირი წარმოდგენა აქვთ მათი ქმედებების შედეგებზე, მიუხედავად განზრახვისა.


Despite our broad discretion, we learn to avoid risk at all cost, rendering our discretion basically useless.	მიუხედავად ფართო დისკრეციისა, ჩვენ ვსწავლობს ყოველგვარად რისკის თავიდან არიდებას, დისკრეციის ქონა ფაქტობრივად უსარგებლოა.


History has conditioned us to believe that somehow, the criminal justice system brings about accountability and improves public safety, despite evidence to the contrary.	ისტორიამ განგვისაზღვრა გვჯეროდეს, რომ რაღაცნაირად სისხლის მართლმსაჯულების სისტემა იწვევს ანგარიშვალდებულებას და აუმჯობესებს უსაფრთხოებას მიუხედავად საწინააღმდეგოს მტკიცებულებებისა.


We're judged internally and externally by our convictions and our trial wins, so prosecutors aren't really incentivized to be creative at our case dispositions, or to take risks on people we might not otherwise.	შიგნიდან და გარედან ვფასდებით მსჯავრდებებით და მოგებული საქმეებით. პროკურორები ნამდვილად არ არის წახალისებული შემოქმედებითობაზე საქმის წარმოების პროცესში, ან იმაზე, რომ გავრისკოთ მათთვის, ვისთვისაც შეიძლება არ გაგვერისკა.


We stick to an outdated method, counterproductive to achieving the very goal that we all want, and that's safer communities.	ვინარჩუნებთ მოძველებულ მეთოდს, იმ მიზნის კონტრპროდუქტიულს, რომლის მიღწევაც ყველას გვინდა და რომელიც უფრო უსაფრთხოა სოციუმისთვის.


Yet most prosecutors standing in my space would have arraigned Christopher.	პროკურორების უმრავლესობა ჩემს ადგილად ბრალს წარუდგენა ქრისტოფერს.


They have little appreciation for what we can do.	მცირე წარმოდგენა აქვთ იმისა, თუ რა შეგვიძლია გავაკეთოთ.


Arraigning Christopher would give him a criminal record, making it harder for him to get a job, setting in motion a cycle that defines the failing criminal justice system today.	ქრისტოფერისთვის ბრალის წარდგენა მის კრიმინალურ ჩანაწერს შექმნიდა, რაც გაურთულებდა სამსახურის პოვნას. მოძრაობაში მოიყვანდა წრეს, რომელიც განსაზღვრავს დღეს სისხლის მართლმსაჯულების მარცხს.


With a criminal record and without a job, Christopher would be unable to find employment, education or stable housing.	კრიმინალური ჩანაწერით და სამსახურის გარეშე, ქრისტოფერი ვერ იპოვიდა დასაქმებას, განათლებას ან სტაბილურ სახლს.


Without those protective factors in his life, Christopher would be more likely to commit further, more serious crime.	ცხოვრებაში ამ დამცავი ფაქტორების გარეშე, ქრისტოფერი სავარაუდოდ ჩაიდენდა უფრო მძიმე, უფრო სერიოზულ დანაშაულს.


The more contact Christopher had with the criminal justice system, the more likely it would be that he would return again and again and again -- all at tremendous social cost to his children, to his family and to his peers.	რაც მეტი კონტაქტი ექნებოდა ქრისტოფერს სისხლის მართლმსაჯულებასთან, მით მეტი იქნებოდა მისი დაბრუნების ალბათობა, კიდევ და კიდევ უზარმაზარი სოციალური ფასი მისი შვილებისთვის, ოჯახისთვის და მეგობრებისთვის.


And, ladies and gentlemen, it is a terrible public safety outcome for the rest of us.	ქალბატონები და ბატონები, ჩვენთვის, საზოგადო უსაფრთხოებისთვის, ეს საშინელი შედეგია.


When I came out of law school, I did the same thing as everybody else.	როდესაც დავამთავრე სამართალზე სწავლა, ვაკეთებდი იგივეს, რასაც ყველა სხვა.


I came out as a prosecutor expected to do justice, but I never learned what justice was in my classes -- none of us do.	გავხდი პროკურორი, რომლისგან მოლოდინია სამართლიანობაზე, მაგრამ არასოდეს მისწავლია, რა არის სამართლიანობა. არცერთ ჩვენგანს.


None of us do.	არცერთ ჩვენგანს.


And yet, prosecutors are the most powerful actors in the criminal justice system.	არადა პროკურორები ყველაზე ძლიერი აქტორების არიან სისხლის სამართალწარმოებაში.


Our power is virtually boundless.	ჩვენი ძალა პრაქტიკულად უსაზღვროა.


In most cases, not the judge, not the police, not the legislature, not the mayor, not the governor, not the President can tell us how to prosecute our cases.	უმეტეს შემთხვევაში, არც მოსამართლეს, არც პოლიციას, არც კანონმდებელს, არც მერს, არც გუბერნატორს, არც პრეზიდენტს შეუძლია გვითხრას, როგორ წარვმართოთ საქმე.


The decision to arraign Christopher and give him a criminal record was exclusively mine.	პირადად ჩემი გადასაწყვეტი იყო მიმეცა ქრისტოფერისთვის კრიმინალური ჩანაწერი.


I would choose whether to prosecute him for 30 felonies, for one felony, for a misdemeanor, or at all.	უნდა გადამეწყვიტა მიმეცა პასუხისგებაში 30 ან 1 დანაშაულისთვის, სამართალდარღვევისთვის, ან სულაც არა.


I would choose whether to leverage Christopher into a plea deal or take the case to trial, and ultimately, I would be in a position to ask for Christopher to go to jail.	მე ავირჩევდი შემედგინა ქრისტოფერისთვის საპროცესო შეთანხმება ან წამეღო საქმე სასამართლოში. დაბოლოს, მე ვიქნებოდი იმ პოზიციაში, რომ მომეთხოვა მისი ციხეში გაშვება.


These are decisions that prosecutors make every day unfettered, and we are unaware and untrained of the grave consequences of those decisions.	ამ გადაწყვეტილებებს პროკურორი იღებს ყოველ დღე, შეუზღუდავად და ჩვენ არ ვიცით, არ გვასწავლიან ამ გადაწყვეტილებათა სერიოზულ შედეგებს.


One night this past summer, I was at a small gathering of professional men of color from around the city.	ერთი ღამით, გასულ ზაფხულს, ვიყავი ფერადკანიანი პროფერიონალების მცირე შეკრებაზე, ქალაქის მასშტაბით.


As I stood there stuffing free finger sandwiches into my mouth, as you do as public servant -- (Laughter) I noticed across the room, a young man waving and smiling at me and approaching me.	როდესაც ვიდექი და თითისტოლა უფასო სენდვიჩებს ვიტენიდი პირში, როგორც საჯარო მოხელეებს ჩვევიათ (სიცილი) შევამჩნიე ოთახის გაღმა ახალგაზრდა კაცი ხელს მიქნევს, მიცინის და მიახლოვდება.


And I recognized him, but I couldn't place from where, and before I knew it, this young man was hugging me.	ვიცანი, თუმც ვერ გავიხსენე საიდან. სანამ გავერკვეოდი, ეს ახალგაზრდა უკვე მეხუტებოდა


And thanking me.	და მადლობას მიხდიდა.


"You cared about me, and you changed my life."	"შენ იზრუნე ჩემზე, შენ შეცვალე ჩემი სიცოცხლე."


It was Christopher.	ეს იყო ქრისტოფერი.


See, I never arraigned Christopher.	როგორც ხედავთ, ბრალი არ წარმიდგენია.


He never faced a judge or a jail, he never had a criminal record.	არასდრის ყოფილა მოსამართლის წინაშე ან ციხეში. მას არ ჰქონია კრიმინალური ჩანაწერი.


Instead, I worked with Christopher; first on being accountable for his actions, and then, putting him in a position where he wouldn't re-offend.	ნაცვლად ამისა, ვიმუშავე ქრისტოფერთან. პირველად იმაზე, რომ ყოფილიყო ანგარიშვალდებული საკუთარ ქმედებებზე, შემდეგ მის ჩაყენებაზე ისეთ პოზიციაში, რომელშიც დანაშაულს აღარ გაიმეორებდა.


We recovered 75 percent of the computers that he sold and gave them back to Best Buy, and came up with a financial plan to repay for the computers we couldn't recover.	ჩვენ დავიბრუნეთ იმ კომპიუტერების 75%, რაც მან გაყიდა და გადავეცით მაღაზიას. ჩვენ შევადგინეთ ფინანსური გეგმა იმ კომპიუტერების ფასის გასასტუმრებლად, რომლებიც ვერ დავიბრუნეთ.


Christopher did community service.	ქრისტოფერმა შეასრულა საზოგადო სამუშაო.


He wrote an essay reflecting on how this case could impact his future and that of the community.	დაწერა ესსე იმაზე, თუ რა გავლენა შეიძლებოდა ჰქონოდა ამ საქმეს მის და საზოგადოების მომავალზე.


He applied to college, he obtained financial aid, and he went on to graduate from a four-year school.	განაცხადი შეიტანა კოლეჯში, მიიღო ფინანსური დახმარება, დაასრულა ოთხწლიანი სასწავლებელი.


(Applause) After we finished hugging, I looked at his name tag, to learn that Christopher was the manager of a large bank in Boston.	(ტაში) როდესაც დავასრულეთ ჩახუტება, შევხედე მის ბეჯს შევიტყვე, რომ ქრისტოფერი დიდი ბანკის მენეჯერი იყო ბოსტონში.


Christopher had accomplished -- and making a lot more money than me -- (Laughter) He had accomplished all of this in the six years since I had first seen him in Roxbury Court.	ქრისტოფერმა შეასრულა... აკეთებდა ჩემზე გაცილებით მეტს ფულს... (სიცილი) მან ამ ყველაფერს მიაღწია 6 წლის განმავლობაში, მას შემდეგ რაც როქსბურის სასამართლოში ვნახე.


I can't take credit for Christopher's journey to success, but I certainly did my part to keep him on the path.	არ შემიძლია დავიბრალო ქრისტოფერის წარმატებული სვლა, თუმცა ნამდვილად შევიტანე ჩემი წვლილი, რომ იგი დარჩენილიყო გზაზე.


There are thousands of Christophers out there, some locked in our jails and prisons.	ათასობით ქრისტოფერია, ზოგი ჩვენს იზოლატორებში და ციხეებში.


We need thousands of prosecutors to recognize that and to protect them.	გვჭირდება ათასობით პროკურორი, რათა ვაღიაროთ აღნიშნული და დავიცვათ ისინი.


An employed Christopher is better for public safety than a condemned one.	დასაქმებული ქრისტოფერი უფრო უსაფრთხოა საზოგადოებისთვის, ვიდრე მსჯავრდებული.


It's a bigger win for all of us.	ეს გაცილებით დიდი მოგებაა ყველასთვის.


In retrospect, the decision not to throw the book at Christopher makes perfect sense.	რეტროსპექტივაში, ქრისტოფერი მკაცრად არდასჯის გადაწყვეტილება სრულიად გონივრულია.


When I saw him that first day in Roxbury Court, I didn't see a criminal standing there.	როდესაც პირველად ვნახე როქსბურის სასამართლოში, ვერ ვხედავდი მასში დამნაშავეს.


I saw myself -- a young person in need of intervention.	ჩემი თავი დავინახე - ახალგაზრდა, რომელსაც ჩართვა ჭირდებოდა.


As an individual caught selling a large quantity of drugs in my late teens, I knew firsthand the power of opportunity as opposed to the wrath of the criminal justice system.	როგორც თინეიჯერობისას დიდი ოდენობით ნარკოტიკების რეალიზაციაში გამოჭერილმა, პირადად ვიცოდი შესაძლებლობის ძალა, სისხლის მართლმსაჯულების მრისხანების საპირისპიროდ.


Along the way, with the help and guidance of my district attorney, my supervisor and judges, I learned the power of the prosecutor to change lives instead of ruining them.	დროთა განმავლობაში, რაიონული ადვოკატის, ჩემი ზემდგომისა და მოსამართლეების დახმარებითა და გაძღოლით, ვისწავლე პროკურორის ძალა შემეცვალა სიცოცხლეები, მათი დანგრევის ნაცვლად.


And that's how we do it in Boston.	ასე ვაკეთებთ ბოსტონში.


We helped a woman who was arrested for stealing groceries to feed her kids get a job.	ჩვენ დავეხმარეთ ბავშვებისთვის საკვების მოპარვის გამო დაპატიმრებულ ქალს, ეპოვა სამსახური.


Instead of putting an abused teenager in adult jail for punching another teenager, we secured mental health treatment and community supervision.	ნაცვლად იმისა, რომ დაჩაგრული თინეიჯერი ჩაგვესვა ზრდასრულთა ციხეში, სხვა თინეიჯერის ცემის გამო, უზრუნველყავით მენტალური მკურნალობა და საზოგადოებრივი ზედამხედველობა.


A runaway girl who was arrested for prostituting, to survive on the streets, needed a safe place to live and grow -- something we could help her with.	სახლიდან გაქცეულ გოგოს, რომელის დაკავებული იყო, თავის გადასარჩენად, პროსტიტუციის გამო და სჭირდებოდა უსაფრთხო ადგილი საცხოვრებლად და ზრდისთვის - ისეთი რამ, რაშიც შეგვეძლო დავხმარებოდით.


I even helped a young man who was so afraid of the older gang kids showing up after school, that one morning instead of a lunchbox into his backpack, he put a loaded 9-millimeter.	იმ ახალგაზრდასაც კი დავეხმარე, რომელსაც ისე ეშინოდა ბანდის უფროსი წევრების სკოლაში მისვლის, რომ ერთი დილით ჩანთაში, ლანჩის ყუთის ნაცვლად, გადატენილი 9 მილიმეტრიანი ჩადო.


We would spend our time that we'd normally take prepping our cases for months and months for trial down the road by coming up with real solutions to the problems as they presented.	ჩვენ იმ დროს, რასაც ჩვეულებრივ საქმის მომზადებას მოვახმარებდით, თვეების განმავლობაში ვიდრე საქმის განხილვამდე, წარმოდგენილი პრობლემებისთვის რეალური გადაწყვეტების მოფიქრებას ვანდომებდით.


Which is the better way to spend our time?	რომელია დროის გამოყენების უკეთესი გზა?


How would you prefer your prosecutors to spend theirs?	როგორ ამჯობინებდით, რომ თქვენი პროკურორი მოქცეულიყო?


Why are we spending 80 billion dollars on a prison industry that we know is failing, when we could take that money and reallocate it into education, into mental health treatment, into substance abuse treatment and to community investment so we can develop our neighborhoods?	რატომ ვხარჯავთ 80 მილიარდ დოლარს ციხეების იმ სისტემაზე, რომელიც ვიცით, რომ არ ამართლებს, როცა შეგვეძლო ეს ფული დაგვეხარჯა განათლებაზე, მენტალურ მკურნალობაზე, დამოკიდებულების მკურნალობაზე. საზოგადოებაში ინვესტირებაზე, რომ განგვევითარებინა სამეზობლოები?


(Applause) So why should this matter to you?	(ტაში) რატომ უნდა იყოს ეს მნიშვნელოვანი?


Well, one, we're spending a lot of money.	პირველი: უამრავ ფულს ვხარჯავთ.


Our money.	ჩვენს ფულს.


It costs 109,000 dollars in some states to lock up a teenager for a year, with a 60 percent chance that that person will return to the very same system.	ზოგ შტატში 109 000 დოლარი ჯდება ერთი წლით ერთი თინეიჯერის გამოკეტვა, 60% შანსით, რომ იგივე პირი დაუბრუნდება იგივე სისტემას.


That is a terrible return on investment.	ასეთი საშინელია სარგებელი ინვესტიციაზე.


Number two: it's the right thing to do.	მეორე: ასე მოქცევა სწორია.


If prosecutors were a part of creating the problem, it's incumbent on us to create a solution and we can do that using other disciplines that have already done the data and research for us.	თუ პროკურორები არიან პრობლემის შექმნის მონაწილენი, ჩვენი ვალდებულებაა გადაწყვეტილების მიღება. ჩვენ შეგვიძლია ეს სხვა დისციპლინით, რომელთაც უკვე შეკრიბეს მონაცემები და ჩაატარეს კვლევა.


And number three: your voice and your vote can make that happen.	და მესამე: თქვენს პოზიციას და ხმას შეუძლია ეს მოახდინოს.


The next time there's a local district attorney's election in your jurisdiction, ask candidates these questions.	შემდეგში, როდესაც რაიონული პროკურორის არჩევნები იქნება თქვენს იურისდიქციაში, დაუსვით კანდიდატებს ეს კითხვები.


One: What are you doing to make me and my neighbors safer?	ერთი: რას აკეთებ, რომ მე და ჩემი სამეზობლო იყოს უფრო უსაფრთხო?


Two: What data are you collecting, and how are you training your prosecutors to make sure that it's working?	ორი: რა ინფორმაციას აგროვებ, რაში ატრენინგებ პროკურორებს, რომ დარწმუნდე ეფექტიანობაში?


And number three: If it's not working for everybody, what are you doing to fix it?	და სამი: თუ სისტემა ყველასთვის არ მუშაობს, რას აკეთებ ამის გამოსასწორებლად?


If they can't answer the questions, they shouldn't be doing the job.	თუ ვერ გიპასუხებენ, არ უნდა აკეთებდნენ ამ საქმეს.


Each one of you that raised your hand at the beginning of this talk is a living, breathing example of the power of opportunity, of intervention, of support and of love.	თითოეული, ვინც ხელი ასწიეთ საუბრის დასაწყისში, არის ცოცხალი მაგალითი შესაძლებლობის ძალის, ჩართვის, მხარდაჭერის და სიყვარულის.


While each of you may have faced your own brand of discipline for whatever malfeasances you committed, barely any of you needed a day in jail to make you the people that you are today -- some of the greatest minds on the planet.	მაშინ, როდესაც თითოეულს საკუთარი დისციპლინა გახასიათებთ, რაც არ უნდა უწესობა ჩაგედინათ, არ დაგჭირდათ ციხეში დღის გატარება, რომ ის ადამიანი გამხდარიყავით, ვინც დღეს ხართ - პლანეტის ერთ-ერთი საუკეთესო ინტელექტუალები.


Every day, thousands of times a day, prosecutors around the United States wield power so great that it can bring about catastrophe as quickly as it can bring about opportunity, intervention, support and yes, even love.	ყოველ დღე, დღეში ათასობით, აშშ-ს მასშტაბით პროკურორებს ხელთ უპყრიათ იმდენად დიდი ძალა, რომ შეუძლიათ გამოიწვიონ კატასტროფა, ისევე სწრაფად, როგორც შეუძლიათ შექმნან შესაძლებლობა, ჩართვა, მხარდაჭერა და დიახ, სიყვარულიც კი.


Those qualities are the hallmarks of a strong community, and a strong community is a safe one.	ესენი არის ძლიერი საზოგადოების ნიშნები, ხოლო ძლიერი საზოგადოება უსაფრთხოცაა.


If our communities are broken, don't let the lawyers that you elect fix them with outdated, inefficient, expensive methods.	თუ საზოგადოება დანგრეულია, არ მისცეთ არჩეულ იურისტებს გამოსწორების უფლება მოძველებული, არაეფექტიანი და ძვირი მეთოდებით.


Demand more; vote for the prosecutor who's helping people stay out of jail, not putting them in.	მოითხოვეთ მეტი - ხმა მიეცით იმ პროკურორს, რომელიც ეხმარება ციხისგან გათავისუფლებაში და არა სვამს ციხეებში.


Demand better.	მოითხოვეთ უკეთესი.


You deserve it, your children deserve it, the people who are tied up in the system deserve it, but most of all, the people that we are sworn to protect and do justice for demand it.	თქვენს იმსახურებთ ამას, თქვენი შვილები იმსახურებენ, სისტემაში მყოფი პირები იმსახურებენ, და ყველაზე მეტად, ადამიანები, ვისი დაცვაც და ვის მიმართაც სამართლის აღსრულება დავიფიცეთ, მოითხოვენ ამას.


We must, we must do better.	ჩვენ უნდა, ჩვენ უნდა ვიმუშაოთ უკეთ.


Thank you.	მადლობა.


(Applause) Thank you.	(ტაში) მადლობა.


(Applause) Thank you very much.	(ტაში) დიდი მადლობა.


Extraordinary claims require extraordinary evidence, and it is my job, my responsibility, as an astronomer to remind people that alien hypotheses should always be a last resort.	უჩვეულო მტკიცებებს, უჩვეულო დასაბუთება სჭირდება. ჩემი, როგორც ასტრონომის მოვალეობა და საქმეა, ხალხს შევახსენო, რომ რამის ასახსნელად, უცხოპლანეტელების ჰიპოთეზას სულ ბოლოს უნდა მივმართოთ.


Now, I want to tell you a story about that.	მინდა ამ თემაზე ერთი ამბავი მოგითხროთ.


It involves data from a NASA mission, ordinary people and one of the most extraordinary stars in our galaxy.	ამბავი ეხება მონაცემებს "ნასას" მისიიდან, ჩვეულებრივ ადამიანებს და ერთ-ერთ უჩველო ვარსკვლავს ჩვენს გალაქტიკაში.


It began in 2009 with the launch of NASA's Kepler mission.	ყველაფერი 2009 წელს, "ნასას" კეპლერის მისიის გაშვებით დაიწყო.


Kepler's main scientific objective was to find planets outside of our solar system.	კეპლერის ძირითადი მეცნიერული ამოცანა იყო პლანეტების პოვნა მზის სისტემის მიღმა.


It did this by staring at a single field in the sky, this one, with all the tiny boxes.	ის ამას ცის ფიქსირებულ მონაკვეთზე დაკვირვებით აკეთებდა. ყველა ამ პატარა კვადრატზე დაკვრივებით.


And in this one field, it monitored the brightness of over 150,000 stars continuously for four years, taking a data point every 30 minutes.	მხოლოდ ამ ერთ რეგიონში, ტელესკოპი განუწყვეტლივ აკვრიდებოდა 150 000-ზე მეტ ვარსკვლავის სიკაშკაშეს 4 წლის მანძილზე. ის ყოველ 30 წუთში იღებდა ახალ მონაცემებს.


It was looking for what astronomers call a transit.	ეძებდა მოვლენას, რომელსაც ასტრონომები ტრანზიტს ეძახიან.


This is when the planet's orbit is aligned in our line of sight, just so that the planet crosses in front of a star.	ესაა მოვლენა, როცა პლანეტის ორბიტა ისე ხვდება ჩვენი მხედველობის არეში, რომ ეს პლანეტა საკუთარ ვარსკვლავს წინ ჩაუვლის.


And when this happens, it blocks out a tiny bit of starlight, which you can see as a dip in this curve.	ამ დროს პლანეტა ბლოკავს ვარსკვლავის ნათების მცირე ნაწილს. რასაც ამ მრუდში ვარდნის სახით ხედავთ.


And so the team at NASA had developed very sophisticated computers to search for transits in all the Kepler data.	"ნასას" გუნდმა ძალიან დახვეწილი კომპიუტერული პროგრამა შექმნა, კეპლერის მონაცემებში ტრანზიტის შემთხვევების გამოსავლენად.


At the same time of the first data release, astronomers at Yale were wondering an interesting thing: What if computers missed something?	პირველი მონაცემების მიღებისას, იელის უნივერსიტეტის ასტრონომებმა იფიქრეს, ხომ შეიძლებოდა კომპიუტერებს რამე გამორჩენოდათ?


And so we launched the citizen science project called Planet Hunters to have people look at the same data.	ამიტომ, ჩვენ მოყვარული ასტრონომებისთვის დავიწყეთ პროექტი: "პლანეტებზე მონადირე", სადაც ხალხს შესაძლებლობა აქვს დააკვირდეს იგივე მონაცემებს.


The human brain has an amazing ability for pattern recognition, sometimes even better than a computer.	ადამიანის ტვინს სტრუქტურის ამოცნობის შესანიშნავი თვისება აქვს, რომელიც ხანდახან კომპიუტერსაც ჯობნის.


However, there was a lot of skepticism around this.	ამ ამბავს ბევრი სკეპტიკოსი გამოუჩნდა.


My colleague, Debra Fischer, founder of the Planet Hunters project, said that people at the time were saying, "You're crazy. There's no way that a computer will miss a signal."	ჩემს კოლეგას, დებრა ფიშერს, რომელმაც "პლანეტებზე მონადირე" დააარსა, ხალხი ასეთ რამეს ეუბნებოდა: "თქვენ შეიშალეთ, შეუძლებელია, რომ კომპიუტერს რამე გამორჩეს".


And so it was on, the classic human versus machine gamble.	ასე დაიწყო ადამიანისა და კომპიუტერის კლასიკური შეჯიბრი.


And if we found one planet, we would be thrilled.	ერთი პლანეტის პოვნაც კი ძალიან ამაღელვებელი იქნებოდა.


When I joined the team four years ago, we had already found a couple.	როდესაც 4 წლის წინ გუნდს შევუერთდი, ჩვენ უკვე 2 პლანეტა გვქონდა აღმოჩენილი.


And today, with the help of over 300,000 science enthusiasts, we have found dozens, and we've also found one of the most mysterious stars in our galaxy.	დღესდღეობით, 300 000-ზე მეტი სამეცნიერო ენთუზიასტის წყალობით, ჩვენ ათობით პლანეტა ვიპოვეთ. ჩვენ ასევე მივაგენით ერთ-ერთ ყველზე იდუმალ ვარსკვლავს ჩვენ გალაქტიკაში.


So to understand this, let me show you what a normal transit in Kepler data looks like.	ამის ასახსნელად, განახებთ როგორ გამოიყურება ჩვეულებრივი ტრანზიტი კეპლერის მონაცემებში.


On this graph on the left-hand side you have the amount of light, and on the bottom is time.	გრაფიკზე მარცხნივ მოცემულია სინათლის ინტენსივობა, ქვემოთ კი - დრო.


The white line is light just from the star, what astronomers call a light curve.	თეთრი ხაზი კი ვარსკვლავიდან მომავალი სინათლეა, ასტრონომიაში მას სინათლის მრუდი ჰქვია.


Now, when a planet transits a star, it blocks out a little bit of this light, and the depth of this transit reflects the size of the object itself.	როდესაც პლანეტა ტრანზიტის დროს ვარსკვლავს ჩაუვლის, ამ სინათლის მცირე ნაწილს ბლოკავს. ამ ტრანზიტის სიღრმე ასახავს თავად ობიექტის ზომას.


And so, for example, let's take Jupiter.	მაგალითად, ავიღოთ იუპიტერი.


Planets don't get much bigger than Jupiter.	იუპიტერზე ბევრად დიდი პლანეტები იშვიათია.


Jupiter will make a one percent drop in a star's brightness.	ტრანზიტის დროს იუპიტერი მზის სიკაშკაშეს 1%-ით ამცირებს.


Earth, on the other hand, is 11 times smaller than Jupiter, and the signal is barely visible in the data.	დედამიწა კი იუპიტერზე 11-ჯერ პატარაა, ამიტომ მისი სიგნალი მონაცემებში რთული შესამჩნევია.


So back to our mystery.	დავუბრუნდეთ იდუმალებას.


A few years ago, Planet Hunters were sifting through data looking for transits, and they spotted a mysterious signal coming from the star KIC 8462852.	რამდენიმე წლის წინ "პლანეტებზე მონადირენი" მონაცემებში ტრანზიტებს ეძებდნენ და შენიშნეს უჩვეულო სიგნალი, რომელიც ვარსკვლავ KIC 8462852-დან მოდიოდა.


The observations in May of 2009 were the first they spotted, and they started talking about this in the discussion forums.	პირველად სიგნალი 2009 წლის მაისში შეამჩნიეს. ისინი ამ მოვლენას სადისკუსიო ფორუმებზე განიხილავდნენ.


They said and object like Jupiter would make a drop like this in the star's light, but they were also saying it was giant.	ამბობდნენ, რომ მხოლოდ იუპიტერის ზომის ობიექტს შეეძლო ვარსკვლავის ნათების ასეთი ვარდნა. ამბობდნენ, რომ ის გიგანტური იყო.


You see, transits normally only last for a few hours, and this one lasted for almost a week.	საერთოდ ტრანზიტი ჩვეულებრივ რამდენიმე საათი გრძელდება. ეს მოვლენა კი, თითქმის ერთი კვირა გრძელდებოდა.


They were also saying that it looks asymmetric, meaning that instead of the clean, U-shaped dip that we saw with Jupiter, it had this strange slope that you can see on the left side.	შეამჩნიეს ასევე მისი ასიმეტრიულობა. გამოკვეთილი U ასოს ფორმის მაგივრად, როგორც მაგალითად იუპიტერთან ჩანს, მას ჰქონდა უცნაური, ირიბი დაშვების ფორმა, როგორც მარცხნივ ხედავთ.


This seemed to indicate that whatever was getting in the way and blocking the starlight was not circular like a planet.	ეს კი იმაზე მიუთითებს, რომ კოსმოსური სხეული, რომელიც ვარსკვლავის ნათებას ბლოკავს, არ არის პლანეტასავით მრგვალი.


There are few more dips that happened, but for a couple of years, it was pretty quiet.	გვქონდა სხვა შემთხვევებიც. მაგრამ რამდენიმე წელიწადი შედარებით სიწყნარე იყო.


And then in March of 2011, we see this.	2011 წლის მარტში კი, ეს დავაფიქსირეთ.


The star's light drops by a whole 15 percent, and this is huge compared to a planet, which would only make a one percent drop.	ვარსკვლავის ნათება მთელი 15%-ით დაეცა. ეს ვარდნა უზარმაზარია, პლანეტასთან შედარებით, რომელსაც მხოლოდ 1%-იანი ვარდნა აქვს.


We described this feature as both smooth and clean.	ამ თვისებას ვახასიათებდით როგორც გლუვს და გამოკვეთილს.


It also is asymmetric, having a gradual dimming that lasts almost a week, and then it snaps right back up to normal in just a matter of days.	ის ასევე ასიმეტრიული ფორმისაცაა, თანდათანობითი კლებით, რომელიც თითქმის კვირა გრძელდება. შემდეგ სულ რამდენიმე დღეში კი ნათება ნორმას უბრუნდება.


And again, after this, not much happens until February of 2013.	და ამის შემდეგ კვლავ სიწყნარე იყო, 2013 წლის თებერვლამდე.


Things start to get really crazy.	როცა ნამდვილი სიგიჟე დაიწყო.


There is a huge complex of dips in the light curve that appear, and they last for like a hundred days, all the way up into the Kepler mission's end.	სინათლის მრუდზე გაჩნდა უზარმაზარი რთული ვარდნები, რომლებიც დაახლოებით 100 დღე გაგრძელდა. კეპლერის მისიის ბოლომდე.


These dips have variable shapes.	ამ ვარდნებს სხვადასხვა ფორმა აქვს.


Some are very sharp, and some are broad, and they also have variable durations.	ზოგიერთი ძალიან წაწვეტებულია, ზოგი კი - ფართე და ასევე მათი ხანგრძლივობაც სხვადასხვაა.


Some last just for a day or two, and some for more than a week.	ზოგიერთი ერთ-ორ დღეს გრძელდება, ზოგი კი კვირაზე მეტს.


And there's also up and down trends within some of these dips, almost like several independent events were superimposed on top of each other.	ვარდნებში შეინიშნებოდა კლება-მატების ტენდენციები. თითქოს რამდენიმე დამოუკიდებელი მოვლენა ერთდროულად ჩანდა.


And at this time, this star drops in its brightness over 20 percent.	ამჯერად, ვარსკვლავის ნათება 20%-ზე მეტით დაეცა.


This means that whatever is blocking its light has an area of over 1,000 times the area of our planet Earth.	ეს ნიშნავს, რომ იმ ობიექტის ფართობი, რაც მას ბლოკავს დედამიწის ფართობს 1000-ჯერ აღემატება.


This is truly remarkable.	ნამდვილად შთამბეჭდავია.


And so the citizen scientists, when they saw this, they notified the science team that they found something weird enough that it might be worth following up.	როდესაც მოყვარულმა ასტრონომებმა ეს შეამჩნიეს, მეცნიერთა ჯგუფს აცნობეს, რომ რაღაც უცნაური აღმოაჩინეს, რომელიც შესაძლოა ყურადღებას იმსახურებდა.


And so when the science team looked at it, we're like, "Yeah, there's probably just something wrong with the data."	მეცნიერთა გუნდმა რომ შეხედა, ვიფიქრეთ, რომ მონაცემებში შეცდომა იყო.


But we looked really, really, really hard, and the data were good.	შემდეგ კარგად რომ დავაკვირდით, აღმოჩნდა რომ მონაცემები უნაკლო იყო.


And so what was happening had to be astrophysical, meaning that something in space was getting in the way and blocking starlight.	მოვლენას აშკარად ასტროფიზიკური მიზეზი ჰქონდა. რაღაც კოსმოსური სხეული მოძრაობისას ვარსკვლავის ნათებას ბლოკავდა.


And so at this point, we set out to learn everything we could about the star to see if we could find any clues to what was going on.	ამ დროს, მიზნად დავისახეთ რაც კი შეგვეძლო ყველაფერი შეგვესწავლა ვარსკვლავის შესახებ, რათა მოვლენის ასახსნელად რამე მიზეზი გვეპოვა.


And the citizen scientists who helped us in this discovery, they joined along for the ride watching science in action firsthand.	მოყვარული ასტრონომებიც, რომლებიც ამ აღმოჩენაში დაგვეხმარნენ, შემოგვიერთდნენ ამ ძალისხმევაში. უშუალოდ დააკვირდნენ სამეცნიერო საქმეს.


First, somebody said, you know, what if this star was very young and it still had the cloud of material it was born from surrounding it.	თავიდან ვიღაცამ თქვა, რომ შესაძლოა ვარსვკვლავი ძალიან ახალგაზრდა იყო და მას გარშემო კვლავ ჰქონდა იმ მატერიის ღრუბელი, საიდანაც ჩამოყალიბდა.


And then somebody else said, well, what if the star had already formed planets, and two of these planets had collided, similar to the Earth-Moon forming event.	შემდეგ სხვამ თქვა, რომ იქნებ ვარსკვლავმა უკვე შექმნა პლანეტები და ორი მათგანი ერთმანეთს შეეჯახა, როგორც დედამიწა-მთვარის სისტემის შექმნისას.


Well, both of these theories could explain part of the data, but the difficulties were that the star showed no signs of being young, and there was no glow from any of the material that was heated up by the star's light, and you would expect this if the star was young or if there was a collision and a lot of dust was produced.	ორივე თეორია ხსნიდა მონაცემების ნაწილს, მაგრამ ვარსკვლავი არ ამჟღავნებდა ახალგაზრდობის არანაირ ნიშანს. არ ჩანდა ნათება არცერთი იმ მატერიიდან, რომელსაც ვარსკვლავის სინათლე ახურებდა. როგორც უნდა ყოფილიყო, თუ ვარსკვლავი ახალგაზრდა იქნებოდა, ან თუ პლანეტების შეჯახებისას ბევრი მტვერი წარმოიშვებოდა.


And so somebody else said, well, how about a huge swarm of comets that are passing by this star in a very elliptical orbit?	შემდეგ ვიღაც სხვამ თქვა, იქნებ კომეტების უზარმაზარი რაოდენობაა, რომლებიც ვარსკვლავის წინ ელიფსურ ორბიტაზე მოძრაობენ.


Well, it ends up that this is actually consistent with our observations.	აღმოჩნდა რომ ეს ვარაუდი შეესაბამება ჩვენს დაკვირვებებს.


But I agree, it does feel a little contrived.	თუმცა, უნდა ვთქვათ, რომ ეს ცოტათი არაბუნებრივი ჩანს.


You see, it would take hundreds of comets to reproduce what we're observing.	ასობით კომეტა იქნებოდა საჭირო იმის შესაქმნელად, რასაც ჩვენ ვაკვირდებით.


And these are only the comets that happen to pass between us and the star.	და ეს მხოლოდ ის კომეტებია რომლებიც ჩვენსა და ვარსვკლავს შორის მოხვდა.


And so in reality, we're talking thousands to tens of thousands of comets.	ამიტომ სინამდვილეში, საუბარია ათიათასობით კომეტაზე.


But of all the bad ideas we had, this one was the best.	მაგრამ ყველა ჩვენი ცუდი ვარაუდიდან, ეს საუკეთესო იყო.


And so we went ahead and published our findings.	ამის შემდეგ ჩვენ გამოვაქვეყნეთ ეს აღმოჩენა.


Now, let me tell you, this was one of the hardest papers I ever wrote.	გეტყვით, რომ ეს იყო ერთ-ერთი ყველაზე რთული დოკუმენტი, რომელიც დამიწერია.


Scientists are meant to publish results, and this situation was far from that.	მეცნიერებმა შედეგები უნდა გამოაქვეყნონ, ჩვენი შემთხვევა კი შორს იყო ამისგან.


And so we decided to give it a catchy title, and we called it: "Where's The Flux?"	გადავწყვიტეთ მყვირალა სათაური დაგვერქმია, და დავარქვით: "სად არის ნაკადი?"


I will let you work out the acronym.	(Where's The Flux?) აკრონიმის მნიშვნელობას თვითონ მიხვდებით.


(Laughter) So this isn't the end of the story.	(სიცილი) ეს არ არის ამბის დასასრული.


Around the same time I was writing this paper, I met with a colleague of mine, Jason Wright, and he was also writing a paper on Kepler data.	როდესაც ამ ნაშრომს ვწერდი, შევხვდი ჩემს კოლეგა ჯეისონ რაითს, ისიც კეპლერის მონაცემების შესახებ წერდა.


And he was saying that with Kepler's extreme precision, it could actually detect alien megastructures around stars, but it didn't.	ის წერდა, რომ კეპლერის დიდი სიზუსტის წყალობით, შესაძლებელი იყო ვარსკვლავის გარშემო ხელოვნური მეგასტრუქტურის პოვნა, რომელიც ჯერ არ გვეპოვნა.


And then I showed him this weird data that our citizen scientists had found, and he said to me, "Aw crap, Tabby.	მე მას ვაჩვენენე ის უცნაური მონაცემები, რომელიც მოყვარულ ასტრონომებმა აღმოაჩინეს. მან მითხრა: "ჯანდაბას, ტაბი,


Now I have to rewrite my paper."	ჩემი ნაშრომი თავიდან უნდა დავწერო".


So yes, the natural explanations were weak, and we were curious now.	დიახ, ბუნებრივი მიზეზებით ამის ახსნა ძნელი იყო, და ახლა ცნობისმოყვარეობა გვტანჯავდა.


So we had to find a way to rule out aliens.	უცხოპლანეტელების გამოსარიცხი გზა უნდა გვეპოვა.


So together, we convinced a colleague of ours who works on SETI, the Search for Extraterrestrial Intelligence, that this would be an extraordinary target to pursue.	ამიტომ, ჩვენი კოლეგები SETI-ში დავარწმუნეთ, არამიწიერი ცივილიზაციების საძიებო ცენტრში, რომ ეს ვარსკვლავი იდეალური კანდიდატი იყო დაკვირვებისთვის.


We wrote a proposal to observe the star with the world's largest radio telescope at the Green Bank Observatory.	მივმართეთ წინადადებით, დაკვირვებოდნენ ვარსკვლავს, ყველაზე დიდი რადიო-ტელესკოპით, გრინ ბენკის ობსერვატორიიდან.


A couple months later, news of this proposal got leaked to the press and now there are thousands of articles, over 10,000 articles, on this star alone.	რამდენიმე თვის შემდეგ, ამ წინადადების შესახებ ინფორმაციამ პრესაში გაჟონა. და ახლა ათასობით სტატიაა დაწერილი, 10 000-ზე მეტი, მხოლოდ ამ ვარსკვლავზე.


And if you search Google Images, this is what you'll find.	თუ გუგლში სურათებს მოძებნით, ასეთ რამეს იპოვით.


Now, you may be wondering, OK, Tabby, well, how do aliens actually explain this light curve?	თქვენ ალბათ ფიქრობთ, ტაბი, რა შუაში არიან უცხოპლანეტელები სინათლის დაბლოკვასთან?


OK, well, imagine a civilization that's much more advanced than our own.	წარმოიდგინეთ ჩვენზე ბევრად განვითარებული ცივილიზაცია.


In this hypothetical circumstance, this civilization would have exhausted the energy supply of their home planet, so where could they get more energy?	ამ ჰიპოთეტურ სამყაროში, როდესაც ცივილიზაცია ამოწურავს საკუთარი პლანეტის ენერგეტიკულ რესურსს, საიდან უნდა მიიღოს საკმარისი ენერგია?


Well, they have a host star just like we have a sun, and so if they were able to capture more energy from this star, then that would solve their energy needs.	ჩვენი მზის მსგავსად, მათაც ჰყავთ მშობლიური ვარსკვლავი. თუ ისინი შეძლებენ ვარსკვლავიდან მეტი ენერგიის მოპოვებას, ამით ენერგეტიკული პრობლემა გადაიჭრება.


So they would go and build huge structures.	ამისთვის უზარმაზარი სტრუქტურები უნდა ააგონ.


These giant megastructures, like ginormous solar panels, are called Dyson spheres.	ამ უზარმაზარი მზის პანელების მსგავს გიგანტურ მეგასტრუქტურებს, დაისონის სფეროები ეწოდება.


This image above are lots of artists' impressions of Dyson spheres.	ამ სურათში, ზემოთ, სხვადასხვა მხატვრის შექმნილი დაისონის სფერებია.


It's really hard to provide perspective on the vastness of these things, but you can think of it this way.	ძალიან რთულია გამოსახო ამ სტრუქტურის გრანდიოზულობა, მაგრამ შეგიძლიათ ასე წარმოიდგინოთ.


The Earth-Moon distance is a quarter of a million miles.	მთვარემდე მანძილი 384 000 კილომეტრია.


The simplest element on one of these structures is 100 times that size.	ამ სტრუქტურებიდან ერთ-ერთის უმარტივესი ელემენტი, ამ მანძილს 100-ჯერ აღემატება.


They're enormous.	უზარმაზარი ზომებია.


And now imagine one of these structures in motion around a star.	ახლა კი წარმოიდგინეთ ასეთი სტრუქტურის ვარსკვლავის გარშემო მოძრაობა.


You can see how it would produce anomalies in the data such as uneven, unnatural looking dips.	თქვენ ხედავთ, როგორ წარმოქმნიდა ის ანომალიებს მონაცემებში. როგორიცაა უსწორმასწორო და არაბუნებრივ ვარდნები.


But it remains that even alien megastructures cannot defy the laws of physics.	თუმცა უცხოპლანეტელების მეგასტრუქტურებიც კი, ვერ დაარღვევენ ფიზიკის კანონებს.


You see, anything that uses a lot of energy is going to produce heat, and we don't observe this.	ყველაფერი, რაც კი ბევრ ენერგიას იყენებს, წარმოქმნის სითბოს. სითბო კი არსად ჩანს.


But it could be something as simple as they're just reradiating it away in another direction, just not at Earth.	შეიძლება ამას ის უბრალო ახსნა აქვს, რომ ისინი სითბოს დედამიწისგან განსხვავებულ მხარეს მიმართავენ.


Another idea that's one of my personal favorites is that we had just witnessed an interplanetary space battle and the catastrophic destruction of a planet.	კიდევ ერთი ვერსია, რომელიც მე ძალიან მომწონს, რომ ჩვენ პლანეტათა შორის ბრძოლის, ასევე პლანეტის განადგურების მოწმენი ვართ.


Now, I admit that this would produce a lot of dust that we don't observe.	უნდა ვაღიარო, რომ ეს ძალიან დიდ მტვერს წარმოქმნიდა, რომელიც ასევე არ ჩანს.


But if we're already invoking aliens in this explanation, then who is to say they didn't efficiently clean up all this mess for recycling purposes?	მაგრამ თუ ახსნაში უცხოპლანეტელები შემოგვყავს, მაშინ შეგვიძლია ისით ვთქვათ, რომ ისინი ამ ყველაფერს გაწმენდნენ, შემდგომი გადამუშავების მიზნით.


(Laughter) You can see how this quickly captures your imagination.	(სიცილი) ეს ყველაფერი სწაფად იპყრობს ჩვენს წარმოსახვას.


Well, there you have it.	ასე და ამგვარად,


We're in a situation that could unfold to be a natural phenomenon we don't understand or an alien technology we don't understand.	ეს მოვლენა შეიძლება აღმოჩნდეს ბუნებრივი მოვლენა, რომელსაც ვერ ვხსნით, ან უცხოპლანეტელების ტექნოლოგია, რომელსაც ვერ ვხსნით.


Personally, as a scientist, my money is on the natural explanation.	პირადად, როგორც მეცნიერი, მე ბუნებრივ ახსნას ვემხრობი.


But don't get me wrong, I do think it would be awesome to find aliens.	მაგრამ, ვაღიარებ, რომ უცხოპანეტელების პოვნა შესანიშნავი იქნებოდა.


Either way, there is something new and really interesting to discover.	ყველა შემთხვევაში საქმე რაღაც ახალთან გვაქვს, რომელიც უნდა აღმოვაჩინოთ.


So what happens next?	რა იქნება შემდეგ?


We need to continue to observe this star to learn more about what's happening.	ჩვენ უნდა განვაგრძოთ ამ ვარსკვლავზე დაკვირვება, რათა მეტი გავიგოთ იმაზე თუ რა ხდება.


But professional astronomers, like me, we have limited resources for this kind of thing, and Kepler is on to a different mission.	მაგრამ ჩემნაირ პროფესიონალ ასტრონომებს, შეზღუდული რესურსები აქვთ. და კეპლერსაც სხვა მისია ელოდება.


And I'm happy to say that once again, citizen scientists have come in and saved the day.	ამიტომ მოხარული ვარ და კიდევ ერთხელ ავღნიშნავ, რომ მოხალისე ასტრონომებმა ძალიან დიდი რამ გააკეთეს.


You see, this time, amateur astronomers with their backyard telescopes stepped up immediately and started observing this star nightly at their own facilities, and I am so excited to see what they find.	ჩვენს შემთხვევაში მოყვარულმა ასტრონომებმა, საკუთარი ტელესკოპებით, მყისვე დაიწყეს ღამის ცაზე დაკვირვება საკუთარი ეზოებიდან, და მე აღფრთოვანებული ვარ იმით, რასაც ისინი პოულობენ.


What's amazing to me is that this star would have never been found by computers because we just weren't looking for something like this.	ამ ვარსკვლავს მხოლოდ კომპიუტერები ვერასდროს აღმოაჩენდნენ, იმიტომ რომ ჩვენ მსგავს რამეს არ ვეძებდით.


And what's more exciting is that there's more data to come.	უფრო შესანიშნავი კი ისაა, რომ ახალ მონაცემებს კვლავ მივიღებთ.


There are new missions that are coming up that are observing millions more stars all over the sky.	წინ ახალი მისიებია, რომლებშიც სხვა მილიონობით ვარსკვლავს დავაკვირდებით, მთელ ცაზე.


And just think: What will it mean when we find another star like this?	დაფიქრდით, რა იქნება თუ კიდევ ვიპოვით ასეთ ვარსკვლავს?


And what will it mean if we don't find another star like this?	რა იქნება თუ ვეღარ ვიპოვით ასეთ ვარსკვლავს?


Thank you.	მადლობა.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


How does the news shape the way we see the world?	როგორ გავლენას ახდენს ახალი ამბები მსოფლიოზე, როგორსაც ჩვენ მას ვხედავთ?


Here's the world based on the way it looks -- based on landmass.	აი მსოფლიო ისე, როგორც ის არის - ფართობის მიხედვით.


And here's how news shapes what Americans see.	აი მსოფლიო, როგორსაც მას ამერიკელები ხედავენ ახალი ამბების მიხედვით.


This map -- (Applause) -- this map shows the number of seconds that American network and cable news organizations dedicated to news stories, by country, in February of 2007 -- just one year ago.	ეს რუკა -- (ტაში) -- გვიჩვენებს წამების რაოდენობას, რომელიც დაუთმეს ამერიკულმა საკაბელო და ქსელურმა საინფორმაციო კომპანიებმა ახალ ამბებს ქვეყნების მიხედვით 2007 წლის თებერვალში -- სულ ერთი წლის წინ.


Now, this was a month when North Korea agreed to dismantle its nuclear facilities.	ეს არის თვე, როდესაც ჩრდილოეთ კორეა დათანხმდა ბირთვული ქარხნის დაშლაზე.


There was massive flooding in Indonesia.	მოხდა უზარმაზარი წყალდიდობა ინდონეზიაში.


And in Paris, the IPCC released its study confirming man's impact on global warming.	პარიზში IPCC-მ გამოაქვეყნა კვლევა გლობალურ დათბობაზე ადამიანის გავლენის შესახებ.


The U.S. accounted for 79 percent of total news coverage.	ა.შ.შ. წარმოადგენდა სრული საინფორმაციო სივრცის 79%-ს.


And when we take out the U.S. and look at the remaining 21 percent, we see a lot of Iraq -- that's that big green thing there -- and little else.	როდესაც ამოვიღებთ ამერიკის ამბებს და შევხედავთ დანარჩენ 21 პროცენტს, ვხედავთ ბევრ ერაყს - აი ეს, მწვანე - აქ - და ბევრ სხვა არაფერს.


The combined coverage of Russia, China and India, for example, reached just one percent.	რომ გავაერთიანოთ ამბები რუსეთის, ჩინეთის და ინდოეთის შესახებ, მივიღებთ სულ 1 პროცენტს.


When we analyzed all the news stories and removed just one story, here's how the world looked.	როდესაც გავაანალიზეთ ყველა ინფორმაცია და მოვაცილეთ მხოლოდ ერთი ამბავი, აი ასეთი გამოჩნდა მსოფლიო.


What was that story? The death of Anna Nicole Smith.	რა იყო ეს ამბავი? ანა ნიკოლ სმიტის სიკვდილი.


This story eclipsed every country except Iraq, and received 10 times the coverage of the IPCC report.	ამ ამბავმა გადააჭარბა ყველა ქვეყანას ერაყის გარდა, და გაშუქდა 10-ჯერ მეტად, ვიდრე IPCC-ს ანგარიში.


And the cycle continues; as we all know, Britney has loomed pretty large lately.	ეს ციკლი გრძელდება. როგორც ვიცით, ბრიტნი ამ ბოლო დროს საკმაოდ გაშუქებულია.


So, why don't we hear more about the world?	აბა რატომ არ ვიგებთ უფრო მეტს მსოფლიოს შესახებ?


One reason is that news networks have reduced the number of their foreign bureaus by half.	ერთი მიზეზი ისაა, რომ საინფორმაციო ქსელებმა გაანახევრეს უცხოეთის ბიუროების რაოდენობა.


Aside from one-person ABC mini-bureaus in Nairobi, New Delhi and Mumbai, there are no network news bureaus in all of Africa, India or South America -- places that are home to more than two billion people.	ნაირობიში, ნიუ დელისა და მუმბაიში ABC-ს ერთკაციანი მინი-ბიუროების გარდა, არ არის არცერთი ქსელის ბიურო მთელ აფრიკაში, ინდოეთში და სამხრეთ ამერიკაში. -- იმ ადგილებში, სადაც ორ მილიარდ ადამიანზე მეტი ცხოვრობს.


The reality is that covering Britney is cheaper.	რეალურად, ბრიტნის ამბების გაშუქება უფრო იაფი ჯდება.


And this lack of global coverage is all the more disturbing when we see where people go for news.	ეს გლობალური ინფორმაციის ნაკლებობა კიდევ უფრო შემაშფოთებელია, როდესაც ვუყურებთ იმას, თუ სად ეძებენ ადამიანები ახალ ამბებს.


Local TV news looms large, and unfortunately only dedicates 12 percent of its coverage to international news.	ძირითადად ჩნდება ადგილობრივი ახალი ამბების წყაროები, რომლებიც სამწუხაროდ მხოლოდ მაუწყებლობის 12%-ს უთმობენ საერთაშორისო ამბებს.


And what about the web?	რაც შეეხება ინტერნეტს?


The most popular news sites don't do much better.	ყველაზე პოპულარული საიტებიც უკეთესად არ არიან.


Last year, Pew and the Colombia J-School analyzed the 14,000 stories that appeared on Google News' front page.	გასულ წელს, პიუმ და კოლუმბიის ჟურნალისტიკის სკოლამ გააანალიზეს 14 000 ახალი ამბავი, რომელიც გუგლ ნიუსის პირველ გვერდზე ჩანდა.


And they, in fact, covered the same 24 news events.	აღმოჩნდა, რომ იქ ერთიდაიგივე 24 ინფორმაცია ჩანდა.


Similarly, a study in e-content showed that much of global news from U.S. news creators is recycled stories from the AP wire services and Reuters, and don't put things into a context that people can understand their connection to it.	მსგავსად, ინტერნეტ ინფორმაციის ანალიზმა აჩვენა, რომ ამერიკიდან წამოსული გლობალური ახალი ამბების შემქმნელები ამუშავებენ ერთიდაიგივე ამბებს, რომლებსაც როიტერის და ასოშიეთედ პრესის სერვისებიდან იღებენ და არც სვამენ იმ კონტექსტში, რომ ადამიანებმა მათ მიმართ რაიმე კავშირი იგრძნონ.


So, if you put it all together, this could help explain why today's college graduates, as well as less educated Americans, know less about the world than their counterparts did 20 years ago.	ასე რომ, ეს ყველაფერი რომ გავაერთიანოთ, ავხსნით, თუ რატომ არიან დღევანდელი უმაღლეს დამთავრებულები, ისევე როგორც ნაკლებად განათლებული ამერიკელები ნაკლებად ინფორმირებულები მსოფლიოს შესახებ ვიდრე მათი 20 წლის წინანდელი თანამემამულეები.


And if you think it's simply because we are not interested, you would be wrong.	თუ გგონიათ, რომ ეს მარტო იმიტომ ხდება, რომ არ გვაინტერესებს, არ იქნებით მართალი.


In recent years, Americans who say they closely follow global news most of the time grew to over 50 percent.	გასულ წლებში ამერიკელების რაოდენობა, რომლებიც ამბობენ, რომ თვალყურს ადევნებენ მსოფლიო ამბებს 50 პროცენტით გაიზარდა.


The real question: is this distorted worldview what we want for Americans in our increasingly interconnected world?	საქმე ისაა: ეს არის კი ის მსოფლიო, რომელიც გვინდა ჰქონდეთ ამერიკელებს დღევანდელ მჭიდროდ დაკავშირებულ მსოფლიოში?


I know we can do better.	მე ვიცი, რომ უკეთესად შეგვიძლია ვაკეთოთ ეს საქმე.


And can we afford not to? Thank you.	სხვაგვარად არ შეიძლება. გმადლობთ.


So this is a talk about gene drives, but I'm going to start by telling you a brief story.	ჩემი ეს გამოსვლა გენურ დრაივს ეხება, მაგრამ თხრობას, მოკლე ისტორიით დავიწყებ.


20 years ago, a biologist named Anthony James got obsessed with the idea of making mosquitos that didn't transmit malaria.	20 წლის წინ ბიოლოგი, ანტონი ჯეიმსი, შეიპყრო იდეამ, შეექმნა ისეთი კოღოები, რომლებიც მალარიის გადამტანები არ იქნებოდნენ.


It was a great idea, and pretty much a complete failure.	ეს დიდებული იდეა იყო, მაგრამ თითქმის სრული კრახი განიცადა.


For one thing, it turned out to be really hard to make a malaria-resistant mosquito.	პირველ რიგში აღმოჩნდა, რომ ძალიან რთული იყო მალარია გამძლე კოღოების შექმნა.


James managed it, finally, just a few years ago, by adding some genes that make it impossible for the malaria parasite to survive inside the mosquito.	რამდენიმე წლის წინ ჯეიმსმა საბოლოოდ ეს შეძლო, რამდენიმე გენის დამატებით, რომლებიც შეუძლებელს ხდიან, მალარიის გამომწვევი პარაზიტი კოღოს სხეულში გადარჩეს.


But that just created another problem.	ამან კიდევ ერთი პრობლემა წარმოშვა.


Now that you've got a malaria-resistant mosquito, how do you get it to replace all the malaria-carrying mosquitos?	როცა უკვე არსებობს მალარია გამძლე კოღო, როგორ უნდა შევცვალოთ მისით მალარიის მატარებელი ყველა კოღო?


There are a couple options, but plan A was basically to breed up a bunch of the new genetically-engineered mosquitos release them into the wild and hope that they pass on their genes.	არსებობს რამდენიმე ვარიანტი, პირველი გეგმის მიხედვით გენური ინჟინერიის შედეგად უნდა გამოგვეყვანა ბევრი ახალი კოღო, გაგვეშვა ბუნებაში და იმედი გვქონოდა, რომ საკუთარ გენებს გაავრცელებდნენ.


The problem was that you'd have to release literally 10 times the number of native mosquitos to work.	პრობლემა ის იყო, რომ უნდა გაგვეშვა არსებულზე ზუსტად ათჯერ მეტი კოღო, რათა გეგმას ემუშავა.


So in a village with 10,000 mosquitos, you release an extra 100,000.	სოფელში, სადაც 10 000 კოღო იყო, დამატებით უნდა გაგვეშვა 100 000.


As you might guess, this was not a very popular strategy with the villagers.	ალბათ უკვე მიხვდით, რომ ძალიან არაპოპულარული სტრატეგია იყო სოფლის მცხოვრებლებში.


(Laughter) Then, last January, Anthony James got an email from a biologist named Ethan Bier.	(სიცილი) შემდეგ, გასულ იანვარს, ენტონი ჯეიმსმა ელ. ფოსტა მიიღო, ბიოლოგ ითენ ბიერისგან.


Bier said that he and his grad student Valentino Gantz had stumbled on a tool that could not only guarantee that a particular genetic trait would be inherited, but that it would spread incredibly quickly.	ბიერი ამბობდა, რომ მან და მისმა სტუდენტმა ვალენტინო განცმა, მიაგნეს ინსტრუმენტს, რომელსაც შეეძლო გარანტირებულად გადაეცა კონკრეტული გენეტიკური თვისება მემკვიდრეობით, რომელიც წარმოუდგენელი სისწრაფით გავრცელდებოდა.


If they were right, it would basically solve the problem that he and James had been working on for 20 years.	თუ ეს მართალი იყო, პრობლემა რომელზეც ის და ჯეიმსი 20 წელი მუშაობდნენ, არსებითად მოგვარდებოდა,


As a test, they engineered two mosquitos to carry the anti-malaria gene and also this new tool, a gene drive, which I'll explain in a minute.	სატესტოდ მათ გენური ინჟინერიით შექმნეს 2 კოღო, მალარიის გამძლე გენით და ახალი ინსტრუმენტით - გენური დრაივით, რომელსაც ცოტა ხანში აგიხსნით.


Finally, they set it up so that any mosquitos that had inherited the anti-malaria gene wouldn't have the usual white eyes, but would instead have red eyes.	ასევე ისე გააკეთეს, რომ ყველა კოღოს, რომელსაც მალარია გამძლე გენები გადაეცემოდა, ჩვეულებრივი თეთრი თვალების მაგივრად, წითელი თვალები ექნებოდა.


That was pretty much just for convenience so they could tell just at a glance which was which.	ეს მხოლოდ მოხერხებულობისთვის გაკეთდა, სხვაობა რომ ერთი შეხედვით გაერჩიათ.


So they took their two anti-malarial, red-eyed mosquitos and put them in a box with 30 ordinary white-eyed ones, and let them breed.	მათ ეს მალარია გამძლე, წითელთვალებიანი, 2 კოღო შეჯვარების მიზნით ჩასვეს ყუთში 30 სხვა, ჩვეულებრივ, თეთრთვალებიან კოღოსთან.


In two generations, those had produced 3,800 grandchildren.	2 თაობაში მათ ეყოლათ 3 800 შვილიშვილი.


That is not the surprising part.	თუმცა ეს არ არის გასაოცარი ნაწილი,


This is the surprising part: given that you started with just two red-eyed mosquitos and 30 white-eyed ones, you expect mostly white-eyed descendants.	გასოცარი შემდეგი რამ იყო: რადგანაც მათ დაიწყეს მხოლოდ 2 წითელთვალებიანი და 30 თეთრთვალებიანი კოღოთი, წესით უმეტესი შთამომავალი თეთრი თვალით უნდა ყოფილიყო.


Instead, when James opened the box, all 3,800 mosquitos had red eyes.	თუმცა, როდესაც ჯეიმსმა ყუთი გახსნა, ყველა, 3 800-ივე კოღოს წითელი თვალები ჰქონდა.


When I asked Ethan Bier about this moment, he became so excited that he was literally shouting into the phone.	როდესაც ამის შესახებ ითენ ბიერს ვკითხე, ისე აღელდა, პირდაპირი მნიშვნელობით ყვიროდა ტელეფონში,


That's because getting only red-eyed mosquitos violates a rule that is the absolute cornerstone of biology, Mendelian genetics.	რადგან მხოლოდ წითელთვალებიანი კოღოების მიღება ეწინააღმდეგება მენდელისეულ გენეტიკას, რომელიც ბიოლოგიის ქვაკუთხედია.


I'll keep this quick, but Mendelian genetics says when a male and a female mate, their baby inherits half of its DNA from each parent.	მოკლედ ვიტყვი, მენდელისეული გენეტიკის მიხედვით, როდესაც ორი სქესი შეჯვარდება, მათი შთამომავალი დნმ-ს თანაბრად იღებს ორივე მშობლისგან.


So if our original mosquito was aa and our new mosquito is aB, where B is the anti-malarial gene, the babies should come out in four permutations: aa, aB, aa, Ba.	თუ ბუნებრივი კოღო იყო aa ტიპის და ახალი კოღო კი - aB, სადაც B მალარია გამძლე გენია, მათი შვილები უნდა ყოფილიყვნენ ოთხი კომბინაციით: aa, aB, aa, Ba.


Instead, with the new gene drive, they all came out aB.	ამის მაგივრად, გენური დრაივის მეშვეობით ყველა aB ტიპის გამოვიდა.


Biologically, that shouldn't even be possible.	ბიოლოგიურად, ეს საერთოდ შეუძლებელი უნდა ყოფილიყო.


So what happened?	მაშ, რა მოხდა?


The first thing that happened was the arrival of a gene-editing tool known as CRISPR in 2012.	პირველი, რაც მოხდა, 2012 წელს გენური ინჟინერიის ინსტრუმენტის, CRISPR-ის გამოჩენა იყო.


Many of you have probably heard about CRISPR, so I'll just say briefly that CRISPR is a tool that allows researchers to edit genes very precisely, easily and quickly.	უმეტესობას ალბათ გსმენიათ CRISPR-ის შესახებ. ამიტომ, მოკლედ ვიტყვი, რომ CRISPR მკვლევარებს საშუალებას აძლევს გენების რედაქტირება უზუსტესად, სწრაფად და მარტივად მოახდინონ.


It does this by harnessing a mechanism that already existed in bacteria.	ამას ბაქტერიაში უკვე არსებული მექანიზმის საშუალებით აკეთებენ.


Basically, there's a protein that acts like a scissors and cuts the DNA, and there's an RNA molecule that directs the scissors to any point on the genome you want.	ეს ძირითადად ხდება მაკრატლის მგავსი ცილით, რომელიც ჭრის დნმ-ს და გვაქვს ასევე რნმ-ის მოლეკულა, რომელიც მიმართავს მაკრატელს გენომის ნებისმიერ სასურველ წერტილში.


The result is basically a word processor for genes.	შედეგად ვიღებთ გენების რედაქტორს.


You can take an entire gene out, put one in, or even edit just a single letter within a gene.	შეგიძლიათ ერთი მთლიანი გენი ჩაანაცვლო მეორით. ან თუნდაც გენის მხოლოდ ერთი "ასო" შეცვალოთ.


And you can do it in nearly any species.	ეს შესაძლებელია თითქმის ნებისმიერ სახეობაზე.


OK, remember how I said that gene drives originally had two problems?	გახსოვთ მე ვთქვი, რომ გენურ დრაივს თავიდან 2 პრობლემა ჰქონდა?


The first was that it was hard to engineer a mosquito to be malaria-resistant.	პირველი - რთული იყო ისეთი კოღოს გამოყვანა, რომელიც მალარია გამძლე იქნებოდა.


That's basically gone now, thanks to CRISPR.	ეს პრობლემა CRISPR-ის საშუალებით გადაიჭრა.


But the other problem was logistical.	მეორე პრობლემა კი, ლოჯისტიკას ეხებოდა.


How do you get your trait to spread?	როგორ გაავრცელებდით სასურველ თვისებას?


This is where it gets clever.	აქ იწყება გონივრული ნაწილი.


A couple years ago, a biologist at Harvard named Kevin Esvelt wondered what would happen if you made it so that CRISPR inserted not only your new gene but also the machinery that does the cutting and pasting.	რამდენიმე წლის წინ ბიოლოგი ჰარვარდიდან, კევინ ესვალტი დაინტერესდა რა მოხდებოდა, თუ CRISPR-ით არა მხოლოდ ახალი გენის ჩასმას მოახერხებდით, არამედ მთლიანი ამოჭრა-ჩასმის მექანიზმის გადატანას.


In other words, what if CRISPR also copied and pasted itself.	სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, CRISPR-ს თავისი თავი უნდა დაეკოპირებინა.


You'd end up with a perpetual motion machine for gene editing.	ამით თქვენ შექმნიდით მუდმივ ძრავს გენური რედაქტირებისთვის.


And that's exactly what happened.	სწორედ ასე მოხდა.


This CRISPR gene drive that Esvelt created not only guarantees that a trait will get passed on, but if it's used in the germline cells, it will automatically copy and paste your new gene into both chromosomes of every single individual.	ესვალტის შექმნილი CRISPR-ის გენური დრაივი არა მარტო გარანტირებულად გადასცემს ცვლილებას, არამედ თუკი გამეტოციტებში ჩავსვამთ, ის ავტომატურად დააკოპირებს თქვენს ახალ გენს, ყოველი ინდივიდის ორივე ქრომოსომაში.


It's like a global search and replace, or in science terms, it makes a heterozygous trait homozygous.	ეს გლობალურად "პოვნის და ჩანაცვლების" ფუნქციას ჰგავს. სამეცნიერო ტერმინებით ის ჰეტეროზიგოტურ ნიშანს ჰომოზიგოტურად აქცევს.


So, what does this mean?	მაშ, რას ნიშნავს ეს?


For one thing, it means we have a very powerful, but also somewhat alarming new tool.	პირველ რიგში ნიშნავს, რომ ჩვენ გვაქვს ძალიან ძლიერი, მაგრამ ამავდროულად საგანგაშო ახალი იარაღი.


Up until now, the fact that gene drives didn't work very well was actually kind of a relief.	ის ფაქტი, რომ გენური დრაივი აქამდე მთლად კარგად არ მუშაობდა, ცოტა დამაწყნარებელი იყო.


Normally when we mess around with an organism's genes, we make that thing less evolutionarily fit.	ჩვეულებრივ, როდესაც ორგანიზმის გენებზე ცდებს ვატარებთ, ის ევულუციას უკვე ნაკლებად ერგება.


So biologists can make all the mutant fruit flies they want without worrying about it.	ბიოლოგებს აღელვების გარეშე შეუძლიათ გამოიყვანონ სასურველი მუტანტი ხილის ბუზები.


If some escape, natural selection just takes care of them.	თუ რომელიმე გაიქცა, ბუნებრივი გადარჩევა თვითონ მიხედავს.


What's remarkable and powerful and frightening about gene drives is that that will no longer be true.	გენური დრაივის შემთხვევაში კი, შთამბეჭდავი და საშიში ისაა, რომ ბუნებრივი გადარჩევა ასე აღარ იმუშავებს.


Assuming that your trait does not have a big evolutionary handicap, like a mosquito that can't fly, the CRISPR-based gene drive will spread the change relentlessly until it is in every single individual in the population.	თუ თქვენთვის სასურველ ნიშანს რამე დიდი ევოლუციური ნაკლი არ აქვს, როგორც მაგალითად კოღოები, რომლებსაც ფრენა არ შეუძლიათ, CRISPR-ზე დაფუძნებული გენური დრაივი ამ ცვლილებას ბოლომდე გაავრცელებს, პოპულაციის უკანასკნელ ინდივიდამდე.


Now, it isn't easy to make a gene drive that works that well, but James and Esvelt think that we can.	ადვილი არაა ასე კარგად მომუშავე გენური დრაივის შექმნა, მაგრამ ჯეიმსი და ესვალტი ფიქრობენ, რომ ჩვენ ეს შეგვიძლია.


The good news is that this opens the door to some remarkable things.	კარგი ამბავი ისაა, რომ ამით კარს ვუღებთ ბევრ შესანიშნავ რამეს.


If you put an anti-malarial gene drive in just 1 percent of Anopheles mosquitoes, the species that transmits malaria, researchers estimate that it would spread to the entire population in a year.	თუკი ანტიმალარიულ გენურ დრაივს ჩავდებთ Anopheles-ის სახეობის კოღოების მხოლოდ 1%-ში, სახეობის, რომელიც მალარიას ავრცელებს, მკვლევარების ვარაუდით, ეს მათ მთლიან პოპულაციაში 1 წელში გავრცელდება.


So in a year, you could virtually eliminate malaria.	ერთ წელიწადში თქვენ ფაქტიურად დაამარცხებთ მალარიას.


In practice, we're still a few years out from being able to do that, but still, a 1,000 children a day die of malaria.	პრაქტიკაში ჩვენ ამ შედეგს რამდენიმე წელი გვაშორებს, მანამდე კი ყოველდღიურად მალარიით 1 000 ბავშვი იღუპება.


In a year, that number could be almost zero.	ერთ წელიწადში ეს რიცხვი თითქმის განულდება.


The same goes for dengue fever, chikungunya, yellow fever.	იგივე ეხება დენგეს ცხელებას, ჩინკუნგუნიას ვირუსს და ყვითელ ცხელებას.


And it gets better.	კიდევ უკეთესი.


Say you want to get rid of an invasive species, like get Asian carp out of the Great Lakes.	დავუშვათ გსურთ ინვაზიური სახეობებისგან გათავისუფლდეთ, როგორც აზიური კობრის "დიდი ტბებიდან" მოცილებაა.


All you have to do is release a gene drive that makes the fish produce only male offspring.	უბრალოდ ისეთი გენური დრაივი უნდა გამოუშვათ, რომელიც თევზებს მხოლოდ მამრ ლიფსიტებს მისცემს.


In a few generations, there'll be no females left, no more carp.	რამდენიმე თაობაში აღარ იქნება მდედრი, კობრიც განადგურდება.


In theory, this means we could restore hundreds of native species that have been pushed to the brink.	თეორიულად შესაძლებელია ასობით ადგილობრივი სახეობის აღდგენა, რომელიც განადგურების პირასაა.


OK, that's the good news, this is the bad news.	მაშ, ეს იყო დადებითი მხარე, ახლა კი - უარყოფითი.


Gene drives are so effective that even an accidental release could change an entire species, and often very quickly.	გენური დრაივი იმდენად ეფექტურია, რომ შემთხვევითი გაპარვისასაც კი, შეიძლება მთლიანი სახეობა შეიცვალოს, რაც ხშირად ძალიან სწრაფად მოხდება.


Anthony James took good precautions.	ენტონი ჯეიმსმა სიფრთხილის ზომები მიიღო.


He bred his mosquitos in a bio-containment lab and he also used a species that's not native to the US so that even if some did escape, they'd just die off, there'd be nothing for them to mate with.	ის კოღოებს ბიო-იზოლირებულ ლაბორატორიში აჯვარებდა და თან მხოლოდ ისეთ ჯიშებს, რომელიც ამერიკაში არ გვხვდება. შემთხვევით რომელიმე რომ გაფრენილიყო, ვერაფერთან შეჯვარდებოდნენ და მოკვდებოდნენ.


But it's also true that if a dozen Asian carp with the all-male gene drive accidentally got carried from the Great Lakes back to Asia, they could potentially wipe out the native Asian carp population.	მაგრამ თუ ათეულობით აზიური კობრი, მხოლოდ მამრი ლიფსიტების გენური დრაივით, შემთხვევით მოხვდებოდა "დიდი ტბებიდან" უკან, აზიაში, ის სავარაუდოდ გაანადგურებდა მთლიანი აზიური კობრის სახეობას.


And that's not so unlikely, given how connected our world is.	ეს კი არც ისე დაუჯერებელია, თუ გავითვალისწინებთ როგორ მჭიდროდაა მსოფლიო ურთიერთდაკავშირებული.


In fact, it's why we have an invasive species problem.	ფაქტიურად, ამიტომ გვაქვს ინვაზიური სახეობების პრობლემა.


And that's fish.	და ეს მხოლოდ თევზია.


Things like mosquitos and fruit flies, there's literally no way to contain them.	კოღოების და ხილის ბუზების მსგავს არსებებს კი, ფაქტობრივად ვერაფრით შევაჩერებთ.


They cross borders and oceans all the time.	ისინი მუდმივად კვეთენ საზღვრებს და ოკეანეებს.


OK, the other piece of bad news is that a gene drive might not stay confined to what we call the target species.	კიდევ ერთი ცუდი მხარე ისაა, რომ გენური დრაივი შეიძლება არ შემოიფარგლოს მხოლოდ ერთი სამიზნე სახეობით,


That's because of gene flow, which is a fancy way of saying that neighboring species sometimes interbreed.	გენების გადაცემის გამო. სხვანაირად რომ ვთქვათ, მეზობელი სახეობები ზოგჯერ ერთმანეთთან ჯვარდებიან.


If that happens, it's possible a gene drive could cross over, like Asian carp could infect some other kind of carp.	ამ შემთხვევაში გენური დრაივი გადავა სხვა სახეობაში, მაგ. აზიური კობრიდან სხვა სახის კობრში.


That's not so bad if your drive just promotes a trait, like eye color.	ეს არც ისე ცუდია, თუ თქვენი დრაივი მხოლოდ თვალის ფერს ცვლის.


In fact, there's a decent chance that we'll see a wave of very weird fruit flies in the near future.	სხვათაშორის, არის შანსი, რომ ახლო მომავალში უცნაური შესახედაობის ხილის ბუზებს შეხვდეთ.


But it could be a disaster if your drive is deigned to eliminate the species entirely.	მაგრამ კატასტროფა იქნება, თუ თქვენი დრაივი მთლიანი სახეობის გასანადგურებლადაა შექმნილი.


The last worrisome thing is that the technology to do this, to genetically engineer an organism and include a gene drive, is something that basically any lab in the world can do.	ბოლო შემაშფოთებელი ფაქტი ისაა, რომ გენური ინჟინერიისთვის საჭირო ტექნოლოგია, რომლითაც გენური დრაივის ჩასმა შეიძლება, მსოფლიოში თითქმის ყველა ლაბორატორიას გააჩნია.


An undergraduate can do it.	ყველა სტუდენტს შეუძლია ეს.


A talented high schooler with some equipment can do it.	გარკვეული ინსტრუმენტებით ამას ნიჭიერი სკოლის მოსწავლეც შეძლებს.


Now, I'm guessing that this sounds terrifying.	ახლა ვხვდები, რომ ეს შემაშფოთებლად ჟღერს.


(Laughter) Interestingly though, nearly every scientist I talk to seemed to think that gene drives were not actually that frightening or dangerous.	(სიცილი) საინტერესოა, რომ თთქმის ყველა მეცნიერს, ვისაც ვესაუბრე, გენური დრაივი სახიფათოდ და საშიშად არ ეჩვენება.


Partly because they believe that scientists will be very cautious and responsible about using them.	ალბათ მათ სჯერათ, რომ ამ საქმეს მეცნიერები ძლიერ ფრთხილად და პასუხისმგებლობით მოეკიდებიან.


(Laughter) So far, that's been true.	(სიცილი) აქამდე ასეც იყო,


But gene drives also have some actual limitations.	მაგრამ გენურ დრაივებს პრაქტიკული შეზღუდვაც აქვთ.


So for one thing, they work only in sexually reproducing species.	პირველ რიგში ისინი მხოლოდ სქესობრივად გამრავლებით სახეობებში მუშაობენ.


So thank goodness, they can't be used to engineer viruses or bacteria.	მადლობა ღმერთს, მათ ბაქტერიის, ან ვირუსის შესაცვლელად ვერ გამოიყენებენ.


Also, the trait spreads only with each successive generation.	ასევე, ცვლილება ვრცელდება მხოლოდ შემდგომ თაობებში.


So changing or eliminating a population is practical only if that species has a fast reproductive cycle, like insects or maybe small vertebrates like mice or fish.	ამიტომ პოპულაციის შეცვლა ან განადგურება, შესაძლებელია მხოლოდ იმ სახეობებში, რომელსაც სწრაფი რეპროდუქციული ციკლი აქვთ. მწერებში, ან მცირე ხერხემლიანებში, მაგ.


In elephants or people, it would take centuries for a trait to spread widely enough to matter.	თაგვებში, ან თევზებში. სპილოებში, ან ადამიანებში ცვლილებას საუკუნეები დასჭირდება რათა მნიშვნელოვნად გავრცელდეს.


Also, even with CRISPR, it's not that easy to engineer a truly devastating trait.	CRISPR-ის მეშვეობითაც კი არ არის ადვილი დამანგრეველი ცვლილების შექმნა.


Say you wanted to make a fruit fly that feeds on ordinary fruit instead of rotting fruit, with the aim of sabotaging American agriculture.	ვთქვათ, გინდათ შექმნათ ხილის ბუზი, რომელიც დამპალი ნაყოფის მაგივრად, საღი ხილით იკვებება, იმისთვის, რომ ამერიკის სოფლის მეურნეობის საბოტაჟი გამოიწვიოთ.


First, you'd have to figure out which genes control what the fly wants to eat, which is already a very long and complicated project.	თავიდან უნდა გაარკვიოთ, რომელი გენი აკონტროლებს მისი სასურველი საჭმლის რაციონს, ეს უკვე ძალიან ხანგრძლივი და რთული პროექტი იქნება.


Then you'd have to alter those genes to change the fly's behavior to whatever you'd want it to be, which is an even longer and more complicated project.	შემდეგ, უნდა შეცვალოთ ბუზის ეს გენები, რომ მისი ქცევა შეცვალოთ, ისეთით როგორიც თქვენ გსურთ. ესეც თავისთავად კიდევ უფრო ხანგრძლივი და რთული პროექტია.


And it might not even work, because the genes that control behavior are complex.	შეიძლება საერთოდ ჩაფლავდეს, რადგან ქცევის მაკონტროლებელი გენები კომპლექსურია.


So if you're a terrorist and have to choose between starting a grueling basic research program that will require years of meticulous lab work and still might not pan out, or just blowing stuff up?	თუ ტერორისტი ხართ და უნდა აირჩიოთ ან დამღლელი, კვლევითი პროგრამა, რომელიც წლობით სკულპულოზურ ლაბორატორიულ მუშაობას მოითხოვს და შეიძლება მაინც არ გაამართლოს, ან უბრალო აფეთქება?


You'll probably choose the later.	თქვენ ალბათ მეორეს აირჩევთ.


This is especially true because at least in theory, it should be pretty easy to build what's called a reversal drive.	განსკუთრებით თუ გავითვალისწინებთ, რომ თეორიულად მაინც ადვილი უნდა იყოს ე.წ. "რევერსიული დრაივის" შექმნა,


That's one that basically overwrites the change made by the first gene drive.	რომელიც შეასწორებს პირველი გენური დრაივის ცვლილებებს.


So if you don't like the effects of a change, you can just release a second drive that will cancel it out, at least in theory.	თუ არ მოგეწონებათ ცვლილებები, უბრალოდ გამოუშვებთ მეორე დრაივს და გააუქმებთ ცვლილებას, სულ მცირე თეორიულად.


OK, so where does this leave us?	მაშ, რას გვაძლევს ეს ყველფერი?


We now have the ability to change entire species at will.	ახლა შეგვიძლია სურვილისამებრ მთელი სახეობები შევცვალოთ.


Should we?	უნდა შევცვალოთ?


Are we gods now?	ღმერთები გავხდით?


I'm not sure I'd say that.	დარწმუნებით ვერ ვიტყოდი.


But I would say this: first, some very smart people are even now debating how to regulate gene drives.	მაგრამ ერთს გეტყვით: პირველი, ძალიან გონიერი ადამიანები ახლაც კი კამათობენ გენური დრაივის რეგულირებაზე.


At the same time, some other very smart people are working hard to create safeguards, like gene drives that self-regulate or peter out after a few generations.	ამავე დროს სხვა გონიერი ადამიანები დაუღალავად მუშაობენ დაცვითი მექანიზმების შექმნაზე, მაგ. გენური დრაივი, რომელიც თვითრეგულირებადია ან რამდენიმე თაობაში ქრება.


That's great.	ეს დიდებულია,


But this technology still requires a conversation.	მაგრამ ეს ტექნოლოგია განხილვას მაინც საჭიროებს.


And given the nature of gene drives, that conversation has to be global.	გენური დრაივის ბუნებიდან გამომდინარე, ეს განხილვა მსოფლიოს მასშტაბით უნდა გაიმართოს.


What if Kenya wants to use a drive but Tanzania doesn't?	რა მოხდება თუ კენიას მოუნდება დრაივის გამოყენება, ტანზანიას კი არა?


Who decides whether to release a gene drive that can fly?	ვინ გადაწყვეტს გამოუშვას თუ არა გენური დრაივი, რომელიც დაფრინავს?


I don't have the answer to that question.	მე არ მაქვს ამ კითხვის პასუხი.


All we can do going forward, I think, is talk honestly about the risks and benefits and take responsibility for our choices.	ერთადერთი, რაც შეგვიძლია მომავალში გავაკეთოთ, რისკებზე და სარგებელზე გულახდილი საუბარი და ჩვენ არჩევანზე პასუხისმგებლობის აღებაა.


By that I mean, not just the choice to use a gene drive, but also the choice not to use one.	ამაში არამარტო გენური დრაივის გამოყენების არჩევანს ვგულისხმობ, არამედ მის არგამოყენების არჩევანსაც.


Humans have a tendency to assume that the safest option is to preserve the status quo.	ადამიანებს აქვთ მიდრეკილება, რომ ყველაზე უსაფრთხოდ სტატუს ქვოს შენარჩუნება მიიჩნიონ.


But that's not always the case.	მაგრამ ყოველთვის ასე არ არის.


Gene drives have risks, and those need to be discussed, but malaria exists now and kills 1,000 people a day.	გენურ დრაივს რისკები ახლავს, რომელსაც განსჯა ჭირდება. მაგრამ მალარია არსებული რეალობაა და ყოველდღე 1 000 კაცს იწირავს.


To combat it, we spray pesticides that do grave damage to other species, including amphibians and birds.	მის საწინააღმდეგოდ ვიყენებთ პესტიციდებს, რომელიც სერიოზულ ზიანს აყენებს ამფიბიებს, ფრინველებს და სხვა სახეობებს.


So when you hear about gene drives in the coming months, and trust me, you will be hearing about them, remember that.	ამიტომ, როდესაც უახლოეს თვეებში გენური დრაივის შესახებ გაიგებთ და მენდეთ, რომ აუცილებლად გაიგებთ, გახსოვდეთ.


It can be frightening to act, but sometimes, not acting is worse.	მოქმედება ზოგჯერ საშიშია, მაგრამ ხანდახან უმოქმედობა უარესია.


(Applause)	(აპლოდისმენტები)


In the year 1919, a virtually unknown German mathematician, named Theodor Kaluza suggested a very bold and, in some ways, a very bizarre idea.	1919 წელს ფაქტიურად უცნობმა გერმანელმა მათემატიკოსმა თეოდორ კალუცომ წარმოადგინა ძალიან გაბედული და ძალიან უცნაური იდეა.


He proposed that our universe might actually have more than the three dimensions that we are all aware of.	მან წამოაყენა იდეა რომლის მიხედვით ჩვენი სამყარო შეიძლება შეიცავდეს სამ განზომილებაზე მეტს. რაც ჩვენ ყველამ ვიცით.


That is in addition to left, right, back, forth and up, down, Kaluza proposed that there might be additional dimensions of space that for some reason we don't yet see.	დამატებით ამ მიმართულებებისა: - მარცხენა-მარჯვნა, წინ-უკან მაღლა და დაბლა. კალუცომ წამოაყენა იდეა რომ შეიძლება არსებობს დამატებითი სივრცული განზომილებები რომლებსაც რაღაც მიზეზთა გამო ვერ ვხედავთ.


Now, when someone makes a bold and bizarre idea, sometimes that's all it is -- bold and bizarre, but it has nothing to do with the world around us.	როცა ვინმე ქმნის გაბედულ და უცნაურ იდეას, ზოგჯერ ეს ყველაფერი - გაბედული და უცნაურია მაგრამ მას არაფერი აქვს საერთო სამყაროსთან რომელშიც ვცხოვრობთ


This particular idea, however -- although we don't yet know whether it's right or wrong, and at the end I'll discuss experiments which, in the next few years, may tell us whether it's right or wrong -- this idea has had a major impact on physics in the last century and continues to inform a lot of cutting-edge research.	ეს კონკრეტული იდეა, თუმცა ჩვენ ჯერ კიდევ არ ვიცით მართალია თუ მცდარი, და დასასრულს მე განვიხილავ ექსპერიმენტებს რომლებმაც შემდგომი რამდენიმე წლის მანძილზე შეიძნება გვაჩვენოს სწორია თუ მცდარი. ამ იდეას მნიშვნელოვანი გავლენა ქონდა ფიზიკაზე გასულ საუკუნეში და აგრძელებს ინფორმირებას ბევრ უახლეს კვლევაზე.


So, I'd like to tell you something about the story of these extra dimensions.	მე მინდა გიამბოთ ამ ექსტრა განზომილებებზე.


So where do we go?	საიდან დავიწყოთ?


To begin we need a little bit of back story. Go to 1907.	დასაწყისისთვის ჩვენ გვჭირდება ამ ამბის ფონი (წინა ისტორია), ვეწვიოთ 1907 წელს,


This is a year when Einstein is basking in the glow of having discovered the special theory of relativity and decides to take on a new project, to try to understand fully the grand, pervasive force of gravity.	ეს არის წელი როდესაც აინშტაინი ბრწყინავს თავისი აღმოჩენის სინათლით ფარდობითობის სპეციალური თეორია და გადაწყვეტს რომ დაისახოს ახალი გეგმა რათა ცადოს და სრულად შეიცნოს გრავიტაციის უზარმაზარი შევსებადი ძალა.


And in that moment, there are many people around who thought that that project had already been resolved.	და ამავე დროს გარშემო არის უამრავი ადამიანი რომელნიც ფიქრობენ რომ საკითხი უკვე გადაწყვეტილია


Newton had given the world a theory of gravity in the late 1600s that works well, describes the motion of planets, the motion of the moon and so forth, the motion of apocryphal of apples falling from trees, hitting people on the head.	ნიუტონმა მსოფლიოს მისცა გრავიტაციის თეორია 1600-იანების ბოლოს და ის შესანიშნავად მუშაობს. აღწერს პლანეტების მოძრაობას, მთვარის მოძრაობას და ა.შ. ვაშლის საეჭვო მოძრაობას ხიდან ვარდნისას ადამიანის თავში მოხვედრისას.


All of that could be described using Newton's work.	ამ ყველაფერს ნიუტონის შრომა ხსნის


But Einstein realized that Newton had left something out of the story, because even Newton had written that although he understood how to calculate the effect of gravity, he'd been unable to figure out how it really works.	მაგრამ აინშტაინი აცნობიერებს რომ ნიუტონმა რაღაც დატოვა ამ ისტორიის გარეთ, რადგან თავად ნიუტონმა დაწერა რომ თუმცა იცოდა როგორ გამოეთვალა გრავიტაციის ეფექტი, მას არ შეეძლო გაერკვია რეალურად როგორ მუშაობდა ის.


How is it that the Sun, 93 million miles away, [that] somehow it affects the motion of the Earth?	როგორ არის ის რომ მზე რომელიც 93 მილიონი მილითაა დაშორებული მოქმედებს დედამიწის მოძრაობაზე?


How does the Sun reach out across empty inert space and exert influence?	როგორ მიაღწია მზემ ცარიელი ინერტული სივრცით გავლენის მოხდენა?


And that is a task to which Einstein set himself -- to figure out how gravity works.	ეს არის ის ამოცანა რომელიც აინშტაინმა თავის თავს დაუსახა გაერკვია როგორ მუშაობს გრავიტაცია.


And let me show you what it is that he found.	ნება მომეცით განახოთ რა აღმოაჩინა მან.


So Einstein found that the medium that transmits gravity is space itself.	აინშტაინმა აღმოაჩინა რომ საშუალება რომლითაც ვრცელდება გრავიტაცია თავად სივრცეა.


The idea goes like this: imagine space is a substrate of all there is.	იდეა ასეთი სახისაა: წარმოიდგინეთ სივრცე არის ასეთი ზედაპირი.


Einstein said space is nice and flat, if there's no matter present.	აინშტაინმა თქვა სივრცე სწორი და ბრტყელია თუ მასში არაა მატერია წარმოდგენილი.


But if there is matter in the environment, such as the Sun, it causes the fabric of space to warp, to curve.	მაგრამ თუ გარემოში არის მატერია, მაგალითად ისეთი როგორიც მზეა ეს ხდება სივრცის ქსოვილის გამრუდების მიზეზი.


And that communicates the force of gravity.	ეს აკავშირებს გრავიტაციულ ძალას


Even the Earth warps space around it.	დედამიწაც კი ამრუდებს სივრცეს თავის გარშემო


Now look at the Moon.	ახლა შევხედოთ მთვარეს


The Moon is kept in orbit, according to these ideas, because it rolls along a valley in the curved environment that the Sun and the Moon and the Earth can all create by virtue of their presence.	ამ აზრის შესაბამისად მთვარე შეკავებულია ორბიტაზე, ის ბრუნავს ამ გამრუდებული გარემოს გასწვრივ მზე მთვარე და დედამიწა შეიძლება მის საფუძველზე შექმნილიყო.


We go to a full-frame view of this.	ვუახლოვდებით ამ ყველაფრის სრული ფორმატით აღქმას


The Earth itself is kept in orbit because it rolls along a valley in the environment that's curved because of the Sun's presence.	აღქმას. დედამიწა თავის მხრვ შეკავებულია ორბიტაზე რადგან ის ტრიალებს ველის გასწვრივ გარემოში რომელიც გამრუდებულია მზის არსებობით.


That is this new idea about how gravity actually works.	ესაა ახალი იდეა იმის შესახებ თუ როგორ მუშაობს ფაქტიურად გრავიტაცია.


Now, this idea was tested in 1919 through astronomical observations.	ეს იდეა შემოწმებულ იქნა 1919 წელს ასტრონომიული დაკვირვებებით.


It really works. It describes the data.	ის ნამდვილად მუშაობს. ის აღწერს ფაქტებს.


And this gained Einstein prominence around the world.	ამან მოუხვეჭა აინშტანს სახელი მთელს მსოფლიოში.


And that is what got Kaluza thinking.	და სწორედ ეს იყო კალუცოს აზრის წინაპირობა.


He, like Einstein, was in search of what we call a unified theory.	ის როგორც აინშტაინი, ეძებდა იმას რასაც ჩვენ „ერთიან (მთლიან) თეორიას“ ვუწოდებთ.


That's one theory that might be able to describe all of nature's forces from one set of ideas, one set of principles, one master equation, if you will.	ამ ერთ თეორიას შესაძლებლობა უნდა ქონოდა აეხსნა ყველა ძალა რომელიც ბუნებაში არსებობს ერთიან იდეურ კონტექსტში, ერთიან პრინციპში, ერთ მთლიან განტოლებაში თუ გნებავთ.


So Kaluza said to himself, Einstein has been able to describe gravity in terms of warps and curves in space -- in fact, space and time, to be more precise.	კალუზამ თავის თავს უთხრა, აიშნტაინმა შეძლო აეხსნა გრავიტაცია სივრცის დეფორმაციით და გამრუდების თვალსაზრისით ფაქტიურად სივრცით და დროით უფრო სწორად


Maybe I can play the same game with the other known force, which was, at that time, known as the electromagnetic force -- we know of others today, but at that time that was the only other one people were thinking about.	შეიძლება მე შემეძლოს იგივე თამაშში ჩართვა სხვა ცნობილი ძალის მეშვეობით. რომელიც იმ დროს იყო ცნობილი, ელექტრომაგნიტური ძალა ჩვენ სხვებიც ვიცით დღეს, მაგრამ იმ დროს ეს იყო მხოლოდ ერთი სხვა, რომელზეც ხალხი ფიქრობდა.


You know, the force responsible for electricity and magnetic attraction and so forth.	იცით თქვენ, ძალა პასუხისმგებელი ელექტროობაზე და მაგნიტურ მიზიდულობაზე და ა.შ.


So Kaluza says, maybe I can play the same game and describe electromagnetic force in terms of warps and curves.	კალუცო ამბობს, იქნებ მე შემიძლია, იგივე თამაშის წარმარვა და ელექტრომაგნიტური ძალის აღწერა გამრუდებით და დეფორმაციით.


That raised a question: warps and curves in what?	ამან წარმოშვა კითხვა გამრუდება და დეფორმაცია რაში?


Einstein had already used up space and time, warps and curves, to describe gravity.	აიშნტაინმა უკვე გამოიყენა სივრცე და დრო, გამრუდება და დეფორმაცია, გრავიტაციის აღწერისთვის.


There didn't seem to be anything else to warp or curve.	არაფერი ჩანს კიდევ რომ გამრუდდეს და დეფორმირდეს,


So Kaluza said, well, maybe there are more dimensions of space.	კალუცომ თქვა, კარგი შეიძლება არსებობს სივრცის მეტი განზომილება,


He said, if I want to describe one more force, maybe I need one more dimension.	მან თქვა თუ მინდა აღვწერო კიდევ ერთი ძალა, შეიძლება მჭირდება კიდევ ერთი განზომილება.


So he imagined that the world had four dimensions of space, not three, and imagined that electromagnetism was warps and curves in that fourth dimension. Now here's the thing: when he wrote down the equations describing warps and curves in a universe with four space dimensions, not three, he found the old equations that Einstein had already derived in three dimensions -- those were for gravity -- but he found one more equation because of the one more dimension.	მან წარმოიდგინა რომ სამყაროს აქვს ოთხი სივრცული განზომილება და არა სამი. მან წარმოიდგინა რომ ელექტრომაგნიტიზმი ამრუდებდა ამ მეთხე განზომილებას. ასეა საქმე: როდესაც მან დაწერა განტოლებები გამრუდების და დეფორმაციის აღსაწერად სამყაროს ოთხ განზომილებაში და არა სამში, მან მიაგნო ძველ ფორმულებს, რომლებიც აიშნტაინს უკვე მიგნებული ჰქონდა სამ განზომილებაში ისინი გრავიტაციისთვის იყო -- მაგრამ მან აგრეთვე მიაგნო კიდევ ერთს დამატებითი განზომილების გამო.


And when he looked at that equation, it was none other than the equation that scientists had long known to describe the electromagnetic force.	და როდესაც ამ განტოლებას დახედა, ის არ იყო სხვა, ვიდრე განტოლებები რომელიც მეცნიერებისთვის აქამდე იყო ცნობილი. ელექტრომაგნიტური ძალის აღსაწერად


Amazing -- it just popped out.	საოცარია


He was so excited by this realization that he ran around his house screaming, "Victory!" -- that he had found the unified theory.	ის იმდენად იყო აღელვებული ამის გაცნობიერებით რომ მთელი სახლი შემოირბინა „გამარჯვების“ ძახილით რომ მან მიაგნო „ერთიან თეორიას“


Now clearly, Kaluza was a man who took theory very seriously.	ნათლად რომ წარმოვიდგინოთ. კალუცო იყო კაცი რომელმაც თეორია ძალიან სერიოზულად მიიღო.


He, in fact -- there is a story that when he wanted to learn how to swim, he read a book, a treatise on swimming -- (Laughter) -- then dove into the ocean.	მან ფაქტიურად -- აი ერთი ამბავიც, როდესაც მას უნდოდა ესწავლა ცურვა წაიკითხა წიგნი ცურვის ტრაქტატი -- (სიცილი) -- და ოკეანეში ჩაყვინთა.


This is a man who would risk his life on theory.	ეს არის კაცი რომელიც თეორიისთვის ცხოვრებას რისკავს.


Now, but for those of us who are a little bit more practically minded, two questions immediately arise from his observation.	მაგრამ მათთვის ვინც ცოტა მეტად პრაქტიკულად მოაზროვნენი ვართ, დაუყოვნებლივ წარმოიშვება ორი კითხვა მისი მიგნებებიდან გამომდინარე.


Number one: if there are more dimensions in space, where are they?	პირველი: თუ არსებობს სივრცის მეტი განზომილებები, სად არიან ისინი?


We don't seem to see them.	ჩვენ ვერ ვიტყვით რომ ვხედავთ.


And number two: does this theory really work in detail, when you try to apply it to the world around us?	და მეორე კითხვა: მართლა მუშაობს თუ არა თეორია დეტალებში? როდესაც შეეცდები მიუსადაგო სამყაროს ჩვენს ირგვლივ.


Now, the first question was answered in 1926 by a fellow named Oskar Klein.	პირველ კითხვაზე პასუხი გაცემულ იქნა 1926 წელს ოსკარ კლეინის მიერ.


He suggested that dimensions might come in two varieties -- there might be big, easy-to-see dimensions, but there might also be tiny, curled-up dimensions, curled up so small, even though they're all around us, that we don't see them.	მან წარმოადგინა იდეა, რომ შეიძლება განზომილებები ორი სახისაა-- არსებობს დიდი ადვილად აღსაქმელი განზომილებები, მაგრამ არსებობს პატარა დახვეული განზომილებები, იმდენად პატარა რომ ისინი ყველა ჩვენს გარშემოა, მაგრამ ჩვენ ვერ ვხედავთ მათ.


Let me show you that one visually.	ნება მომეცით გაჩვენოთ ეს ვიზუალურად.


So, imagine you're looking at something like a cable supporting a traffic light.	წარმოიდგინეთ უყურებთ ისეთ რაღაცას როგორიც კაბელია, რომელიც შუქნიშანს აწვდის ელ.


It's in Manhattan. You're in Central Park -- it's kind of irrelevant -- but the cable looks one-dimensional from a distant viewpoint, but you and I all know that it does have some thickness.	ენერგიას. ეს მანჰეტენია, თქვენ ცენტრალურ პარკში იმყოფებით -- ეს შეუსაბამობაა თუმცა შორი დისტანციიდან კაბელი გამოიყურება როგორც ერთ განზომილებიანი მაგრამ თქვენ და მე, ყველამ ვიცით რომ მას უნდა ქონდეს რაღაც სისქე.


It's very hard to see it, though, from far away.	ის ძალიან ძნელი დასანახია შორი მანძილიდან.


But if we zoom in and take the perspective of, say, a little ant walking around -- little ants are so small that they can access all of the dimensions -- the long dimension, but also this clockwise, counter-clockwise direction.	მაგრამ თუ ჩვენ გავადიდებთ მას პერსპექტივაში, ვთქვათ პატარა ჭიანჭველა დადის გარშემო პატარა ჭიანჭველები არიან იმდენად მცირე რომ მათთვის ხელმისაწვდომია ყველა განზომილება -- დიდი განზომილება, აგრეთვე ეს სააათის ისრის მიხედვით ისრის საწინააღმდეგო მიმართულება.


And I hope you appreciate this.	და მე ვიმედოვნებ რომ იზიარებთ ამას


It took so long to get these ants to do this.	დიდი დრო დასჭირდა რომ ჭიანჭველებს ეს გაეკეთებინათ.


(Laughter) But this illustrates the fact that dimensions can be of two sorts: big and small. And the idea that maybe the big dimensions around us are the ones that we can easily see, but there might be additional dimensions curled up, sort of like the circular part of that cable, so small that they have so far remained invisible.	(სიცილი) თუმცა ეს ილუსტრირებას უკეთებს ფაქტს რომ განზომილებები შეიძლება იყოს ორი სახის დიდი და პატარა. და იდეას რომ შეიძლება დიდი განზომილებები ჩვენს გარშემო არიან ის განზომილებები რომლებიც ადვილად შეგივძლია აღვიქვათ, თუმცა შესაძლოა არსებობდნენ დამატებითი განზომილებები, დახვეული, კაბელის ცირკულარული ნაწილის მსგავსი, იმდენად მცირე რომ ისინი შეუმჩნეველი რჩება.


Let me show you what that would look like.	ნება მომეცით განახოთ როგორ უნდა გამოიყურებოდეს ეს


So, if we take a look, say, at space itself -- I can only show, of course, two dimensions on a screen.	თუ ჩვენ ვუყურებთ, ვთქვათ თავად სივრცეს -- მე მხოლოდ შემიძლია წარმოვადგინო, რათქმაუნდა, მხოლოდ ორი განზომილება ეკრანზე.


Some of you guys will fix that one day, but anything that's not flat on a screen is a new dimension, goes smaller, smaller, smaller, and way down in the microscopic depths of space itself, this is the idea, you could have additional curled up dimensions -- here is a little shape of a circle -- so small that we don't see them.	რამდენიმე თქვენგანი დააფიქსირებს ამას ერთ დღეს, მაგრამ რაიმე, რომელიც არაა ბრტყელი ეკრანზე არის ახალი განზომილება პატარავდება, პატარავდება და მიდის თავად სივრცის მიკროსკოპულ სიღრმეებამდე -- ეს არის აზრი რომელიც შეიძლება გქონდეთ დამატებით ხვეულ განზომილებებზე. აქ არის პატარა წრიული ფორმა -- იმდენად პატარა რომ ჩვენ ვერ ვხედავთ.


But if you were a little ultra microscopic ant walking around, you could walk in the big dimensions that we all know about -- that's like the grid part -- but you could also access the tiny curled-up dimension that's so small that we can't see it with the naked eye or even with any of our most refined equipment.	მაგრამ თუ ხართ ულტრა მიკროსკოპული ზომის ჭიანჭველა რომელიც აქ სეირნობს. თქვენ ივლით დიდ განზომილებაში რომელიც ჩვენ ყველამ ვიცით ეს როგორც ქსელის ნაწილი -- მაგრამ თქვენთვის ასევე ხელმისაწვდომი იქნება პაწაწინა ხვეული განზომილებები. ისინი ისეთი მცირეა რომ ჩვენ არ შეგვიძლია შეუიარაღებელი თვალით დანახვა ანდაც ჩვენი ყველაზე მეტად დახვეწილი მოწყობილობითაც კი.


But deeply tucked into the fabric of space itself, the idea is there could be more dimensions, as we see there.	რადგან ღრმადაა გადაკეცილი თავად სივრით ქსოვილში იდეა არის ის რომ უნდა არსებობდეს იმაზე მეტი განზომილებები რასაც ვხედავთ


Now that's an explanation about how the universe could have more dimensions than the ones that we see.	ეს არის ახსნა იმისა თუ როგორ შეიძლება სამყაროს ქონდეს მეტი განზომილებები მის გარდა რომლებსაც ვხედავთ.


But what about the second question that I asked: does the theory actually work when you try to apply it to the real world?	მაგრამ რა ხდება მეორე შეკითხვის თავს, რომელიც მე დავსვი: მუშაობს თუ არა თეორია ფაქტიურად როცა ცდილობ შეუსაბამო ის რეალურ სამყაროს?


Well, it turns out that Einstein and Kaluza and many others worked on trying to refine this framework and apply it to the physics of the universe as was understood at the time, and, in detail, it didn't work.	აღმოჩნდა რომ აინშტაინი კალუცო და ბევრი სხვა მუშაობდნენ, მცდელობაზე განესაზღვრათ ეს ჩარჩო და გამოეყენებინათ ის ფიზიკაში სამყაროს მიმართ ისე როგორც იმ დროს ესმოდათ ეს. და დეტალურად ის არ მუშაობდა.


In detail, for instance, they couldn't get the mass of the electron to work out correctly in this theory.	დეტალურად მაგალითად ისინი ვერ იღებდნენ ელექტრონის მასას, რომ თეორია კორექტულად შეემუშავებინათ.


So many people worked on it, but by the '40s, certainly by the '50s, this strange but very compelling idea of how to unify the laws of physics had gone away.	ბევრი ადამიანი მუშაობდა ამაზე. მაგრამ 40-იანებში უფრო ზუსტად 50-იანებში ეს უცნაური, მაგრამ მყარი იდეა როგორ გაერთიანებულიყო ფიზიკის კანონები გაქრა.


Until something wonderful happened in our age.	მანამდე სანამ რაღაც არაჩვეულებრივი არ მოხდა ჩვენს დროში,


In our era, a new approach to unify the laws of physics is being pursued by physicists such as myself, many others around the world, it's called superstring theory, as you were indicating.	ჩვენს ეპოქაში. ახალი მიდგომა ფიზიკის კანონების გასაერთიანებლად გულისხმობდა ისეთი ფიზიკოსების გაერთიანებას როგორიც მაგალითად მე ვარ და სხვა მრავალი მთელი მსოფლიოს გარშემო, მას ქვია სუპერ სიმების თეორია, როგორც თვენ მიმითითეთ.


And the wonderful thing is that superstring theory has nothing to do at first sight with this idea of extra dimensions, but when we study superstring theory, we find that it resurrects the idea in a sparkling, new form.	და შესანიშნავი რამეა ის რომ სუპერ სიმების თეორიას არაფერი აქვს საერთო ექსტრა განზომილებების პირველ ხედვასთან მაგრამ როდესაც ჩვენ ვიკვლევთ სუპერ სიმების თეორიას, ჩვენ აღმოვაჩინეთ რომ მკვდრეთით აღდგა იდეა ახალი ფორმის ბრწყინვალებით.


So, let me just tell you how that goes.	ნება მომეცით გითხრათ, როგორ მუშაობს.


Superstring theory -- what is it?	სუპერ სიმების თეორია - რა არის ეს?


Well, it's a theory that tries to answer the question: what are the basic, fundamental, indivisible, uncuttable constituents making up everything in the world around us?	არის თეორია რომელიც ცდილობს პასუხი გასცეს კითხვას: რა არის ძირითადი ფუნდამენტური, განუყოფელი შემადგენლობა, რომელიც ქმნის ყველაფერს სამყაროში ჩვენს ირგვლივ?


The idea is like this.	იდეა არის ასეთი სახის:


So, imagine we look at a familiar object, just a candle in a holder, and imagine that we want to figure out what it is made of.	წარმოიდგინეთ ჩვენ ვუყურებთ ნაცნობ ობიექტს, სანთელი თავის შანდალში. და წარმოიდგინეთ ჩვენ გვინდა გავარკვიოთ რისგან შედგება ის.


So we go on a journey deep inside the object and examine the constituents.	ჩვენ ვმოგზაურობთ ობიექტში ღრმად და შევისწავლით შემადგენლობას


So deep inside -- we all know, you go sufficiently far down, you have atoms.	შიგნით სიღრმეში -- ჩვენ ყველამ ვიცით, საკმარის სიღრმეში , გექნებათ ატომები.


We also all know that atoms are not the end of the story.	ჩვენ ყველამ აგრეთვე ვიცით რომ ატომები არ არის ამბის დასასრული.


They have little electrons that swarm around a central nucleus with neutrons and protons.	მათ ყავთ პატარა ელექტრონები რომლებიც ბირთვის გარშემო ბრუნავს ბირთვი კი შეიცავს ნეიტრონებს და პროტონებს.


Even the neutrons and protons have smaller particles inside of them known as quarks.	თავის მხრივ ნეიტრონებს პროტონებს აქვთ მცირე ნაწილაკები ცნობილი როგორც კვარკები.


That is where conventional ideas stop.	ეს არის ის ადგილი სადაც საყოველთაოდ მიღებული იდეები წყდება.


Here is the new idea of string theory.	აქ არის ახალი სიმების თეორიის იდეა.


Deep inside any of these particles, there is something else.	ნებისმიერი ნაწილაკის სიღრმეში არის რაღაც.


This something else is this dancing filament of energy.	ეს რაღაც არის მოცეკვავე ენერგიის ძაფი


It looks like a vibrating string -- that's where the idea, string theory comes from.	ვიბრირებადი სიმის მსგავსი -- აი აქედან მოდის სიმების თეორიის იდეა.


And just like the vibrating strings that you just saw in a cello can vibrate in different patterns, these can also vibrate in different patterns.	და როგორც სიმებს რომელსაც ჩელოზე ხედავთ შეუძლიათ ვიბრირება სხვადასხვა ფორმით ამ სიმებსაც შეუძლიათ სხვადასხვა ფორმით ვიბრირება.


They don't produce different musical notes.	ისინი არ აწარმოებენ სხვადასხვა მუსიკალურ ნოტებს.


Rather, they produce the different particles making up the world around us.	არამედ ისინი აწარმოებენ განსხვავებულ ნაწილაკებს, რომლებიც თავის მხრივ ქმნიან სამყაროს ჩვენს ირგვლივ.


So if these ideas are correct, this is what the ultra-microscopic landscape of the universe looks like.	თუ ეს იდეები სწორია, ეს არის ის თუ როგორ გამოიყურება სამყაროს ულტრა მიკროსკოპული ლანდშაფტი.


It's built up of a huge number of these little tiny filaments of vibrating energy, vibrating in different frequencies.	ის აშენებულია ამ პატარა ძაფისებრი ენერგიების უზარმაზარი რაოდენობით, რომლებიც სხვადასხვა სიხშირეზე ვიბრირებენ.


The different frequencies produce the different particles.	სხვადასხვა სიხშირე ქმნის სხვადასხვა ნაწილაკს.


The different particles are responsible for all the richness in the world around us.	სხვადასხვა ნაწილაკები პასუხისმგებელნი არიან ყველა იმ სიმდიდრეზე რომელიც არსებობს სამყაროში ჩვენს ირგვლივ.


And there you see unification, because matter particles, electrons and quarks, radiation particles, photons, gravitons, are all built up from one entity.	და აი თქვენ ხედავთ უნიფიკაციას, რადგან მატერიალური ნაწილაკები, ელექტრონები და კვარკები, რადიაციული ნაწილაკები, პროტონები, გრავიტონები, ყველა აგებულია ერთი ორგანიზმით.


So matter and the forces of nature all are put together under the rubric of vibrating strings.	ასე რომ მატერია და ბუნების ძალები, ყველა გაერთიანებულია ვიბრაციული სიმების სათაურის ქვეშ.


And that's what we mean by a unified theory.	და აი ის რასაც ჩვენ ვუწოდებთ ერთიან თეორიას.


Now here is the catch.	ახლა აქ არის მახე,


When you study the mathematics of string theory, you find that it doesn't work in a universe that just has three dimensions of space.	როცა იძიებ სიმების თეორიის მათემატიკას. აღმოაჩენ რომ ის არ მუშაობს სამყაროში რომელსაც აქვს სივრცის სამი განზომილება


It doesn't work in a universe with four dimensions of space, nor five, nor six.	არ მუშაობს არც ოთხ განზომილებიან სამყაროში, არც ხუთი არც ექვსი.


Finally, you can study the equations, and show that it works only in a universe that has 10 dimensions of space and one dimension of time.	საბოლოოდ განტოლებების ძიება ანახებს რომ ის მუშაობს სამყაროში რომელსაც აქვს 10 სივრცული განზომილება და ერთი დროის განზომილება.


It leads us right back to this idea of Kaluza and Klein -- that our world, when appropriately described, has more dimensions than the ones that we see.	ის წარგვმართავს უკან დავუბრუნდეთ კალუზას და კლეინის იდეას -- რომ ჩვენი სამყაროს სათანადოდ აღსაწერად, აქვს მეტი განზომილებები ვიდრე ჩვენ ვხედავთ.


Now you might think about that and say, well, OK, you know, if you have extra dimensions, and they're really tightly curled up, yeah, perhaps we won't see them, if they're small enough.	ახლა თქვენ შეიძლება იფიქროთ ამაზე და თქვათ კარგი თუ გაქვს ექსტრა განზომილებები და ისინი რეალურად მჭიდროდ დახვეულნი არიან, შესაძლოა ჩვენ ვერ ვხედავთ მათ თუ ისინი საკმარისად მცირენი არიან.


But if there's a little tiny civilization of green people walking around down there, and you make them small enough, and we won't see them either. That is true.	მაგრამ თუ იქ პატარა ნამცეცა ცივილიზაცია, მწვანე ხალხისა დასეირნობენ და საკმარისად მცირენი არიან იმისთვის რომ დავინახოთ, ეს სიმართლეა


One of the other predictions of string theory -- no, that's not one of the other predictions of string theory.	ესაა სიმების თეორიის ერთ ერთი ვარაუდი -- არა, ეს არაა სიმების თეორიის მორიგი ვარაუდი.


(Laughter) But it raises the question: are we just trying to hide away these extra dimensions, or do they tell us something about the world?	(სიცილი) მაგრამ ის წარმოშობს კითხვას: გადავმალოთ ეს ექსტრა განზომილებები თუ ძალუძთ მათ გვითხრან რაიმე სამყაროს შესახებ?


In the remaining time, I'd like to tell you two features of them.	დარჩენილ დროში მე მინდა გითხრათ მათი ორი მახასიათებელი.


First is, many of us believe that these extra dimensions hold the answer to what perhaps is the deepest question in theoretical physics, theoretical science.	პირველი ბევრ ჩვენგანს გვჯერა რომ ამ ექსტრა განზომილებებში არის პასუხი იმისა თუ რა არის უღრმესი კითხვა თეორიული ფიზიკისა, თეორიული მეცნიერებისა.


And that question is this: when we look around the world, as scientists have done for the last hundred years, there appear to be about 20 numbers that really describe our universe.	როცა ჩვენ მიმოვიხედავთ სამყაროში, რომელიც მეცნიერებმა შექმნეს ბოლო ასეულობით წლის განმავლობაში. აქ გამოჩნდება დაახლოებით 20 ციფრი, რომელიც რეალურად აღწერს ჩვენს სამყაროს,


These are numbers like the mass of the particles, like electrons and quarks, the strength of gravity, the strength of the electromagnetic force -- a list of about 20 numbers that have been measured with incredible precision, but nobody has an explanation for why the numbers have the particular values that they do.	ეს არის ციფრები როგორცაა ნაწილაკების მასა, როგორიც ელექტრონი და კვარკი, გრავიტაციის ძალა. ელექტრომაგნიტური ძალის სიდიდე -- სიაში 20 ციფრია. რომლებიც იზომება წარმოუდგენელი სიზუსტით, მაგრამ არავის აქვს ახსნა თუ რატომ აქვს ამ ციფრებს კონკრეტული ღირებულება რომელსაც ისინი ქმნიან.


Now, does string theory offer an answer?	სიმების თეორია გვთავაზობს კი პასუხს?


Not yet.	ჯერ არა.